Em hỏi “Người khác nói và em cũng nhận thấy mình tiêu cực. Chị cho em hỏi em cần làm gì để có thể mang lại cảm giác mình là người tràn đầy năng lượng cho người đối diện?” Bạn trẻ ạ, tích cực không phải là kỹ xảo. Tích cực là trạng thái tinh thần của mỗi người. Người Việt Nam mình có thói quen đối phó. Người ta nói mình không tích cực thì mình tìm cách đổi bao bì, làm marketing sao cho người khác tưởng mình tích cực. Rồi sao nữa? Người ta tưởng lầm mình tích cực thì chuyện này giúp được cho ai? Nếu không phải là hại cả ta và hại cả người đối diện? Hại người đối diện vì họ hiểu không đúng về ta. Hại ta vì bạn sẽ trầm cảm khi thấy cả thế giới chẳng hiểu mình. Tôi tiêu cực mà họ cứ tưởng là tôi tích cực !?! Chẳng cần thế đâu cưng. Tất cả những gì chúng ta cần làm là vì chính ta thôi, thay đổi chính mình, thay đổi tâm thế của ta đối với cuộc đời, để bản thân sống hạnh phúc hơn. Cuối cùng, ta đến đây trong cõi đời này để lừa người khác, hay để lừa mình? Có khi, ta còn lựa chọn đến để dạo chơi và giúp cho đời thêm tốt đẹp? Quay về với mình em nhé. Thế giới sẽ đổi thay khi tâm thế bạn đổi thay. Còn người khác nghĩ gì, nói gì, cảm nhận gì, tất cả đều đến một cách hết sức tự nhiên từ trạng thái tinh thần ta vậy. Mùa Đông Helsinki, 3 độ, gió buốt cả thoáng cười, nhưng lòng vẫn cứ xuân!

Trong một status cách đây vài tháng, tôi có nhắc đến tư duy đóng (fixed mindset) và tư duy mở (growth mindset). Người có tư duy đóng chỉ nhìn sự việc theo cách của họ, và chẳng tiếp nhận được những góc nhìn mới, những tư tưởng mới và cách làm mới. Vì vậy, họ sẽ mãi sống trong quả bong bóng của những điều họ biết. Ngược lại, người có tư duy mở hào hứng với cái mới. Họ chẳng phải biết hết mới hào hứng. Vì không biết nên họ hào hứng, luôn tìm tòi học hỏi, và họ phát triển rất nhanh, và không ngừng phát triển bản thân mình. Vài bạn inbox hỏi, vậy em làm thế nào để rèn luyện được tư duy mở? Hôm nay, chia sẻ với các bạn 6 điều có thể làm để rèn luyện cho mình growth mindset nhé. 1. Continuous learning – Không ngừng học hỏi: Don’t look for others to approve. Look for others to help us improve – Đừng mong người khác đồng thuận với mình. Hãy mong người khác giúp mình phát triển. Không biết, không hiểu là chuyện thường tình mà. Tôi cũng có khối việc bản thân chẳng biết và chẳng hiểu. Thì sách cặp đi cậy nhờ người khác chỉ cho thôi. Mấy bữa trước ở Phần Lan, tôi thích cách tiếp cận của trường học bên đó. Họ tổ chức flipped classroom – lớp học ngược. Ở đó, học trò dạy cho thầy cô những điều thầy cô không rành, ví dụ như là cách sử dụng mạng xã hội chẳng hạn mà người trẻ hiểu biết nhiều hơn. Sự học không bao giờ là ngừng. Một trong những kỹ năng quan trọng nhất của thế kỷ 21 là tự học và học cả đời mà. 2. Perseverance – Tính kiên trì: hôm trước có bạn kia inbox than với tôi rằng bạn mới ra trường, thích làm tài chính nhưng bị công ty đẩy xuống chi nhánh làm kế toán chi nhánh. Bạn chán nản muốn nghỉ, inbox hỏi tôi có nên nghỉ hay không. Tôi hỏi em làm được bao lâu rồi. Bạn trả lời khoảng 1 tháng. Trời ơi, xin được vào công ty có tiếng, có tầm vóc, mới làm 1 tháng mà đã chán nản đòi nghỉ việc. Không làm từ thấp thì sao lên cao? Không bắt đầu từ chuyện học hỏi cơ bản thì làm sao làm quản lý? Không hiểu tính chất công việc của chi nhánh thì làm sao về làm HQ – văn phòng tổng? Làm gì cũng phải biết kiên trì, học hỏi và xây dựng nền tảng cho bản thân. Thiếu tính kiên trì thì cuối cùng chẳng làm nên trò trống gì. Làm gì rồi cũng thất bại thôi à bạn. 3. Embrace challenge – Thích thử thách: dù bạn là ai, làm gì, có startup hay không thì cuộc đời nào, dự án nào, công việc nào cũng có thử thách cả. Trong cái thế kỷ crazy này, mọi thứ đều upside down – lật ngược. Mọi thứ được ủng hộ là phải mang tính chất thách thức truyền thống bằng công nghệ. Và thế là dù ta không muốn thì cuộc đời và công việc của ta cũng đầy thử thách. Có quá nhiều thứ phải học, phải thay đổi, phải tiếp nhận. Hoặc là ta bị thế kỷ đẩy ra rìa xã hội. Hoặc là ta ôm chầm lấy những thách thức mới và tiến lên cùng nó. Quyết định là của bạn! 4. Embrace failure – Thất bại là chuyện bình thường: hệ thống giao dục của những quốc gia phát triển và lấy 4.0 làm gốc luôn cho phép trẻ em được thử, được làm, và được fail. Fail thì thử lại thôi. Chỉ có điều bạn phải học từ cái đã fail để cải tiến, để làm lại một cách thông minh hơn, để làm lại với % thành công cao hơn. Đừng sợ! Sợ không là đã hết ngày rồi. Nhưng làm thì cũng bứt phá giới hạn một chút. Đừng làm trong vòng an toàn quá thì sáng tạo nằm ở chỗ nào? Cứ cây cải và hạt gạo bán hoài thì dĩ nhiên ta phải thua các doanh nghiệp khu vực và thế giới thôi. Học những thứ tiên tiến nhất từ thế giới. Nghĩ thế giới. Làm cho thế giới. Sáng tạo vì thế giới. Có thế thì fail cũng đáng nhỉ? Xong ta làm lại thôi. Vui mà! 5. Open to feedback – Tiếp nhận phản hồi: đi chấm thi startup tôi hay thấy các bạn phản biện đủ kiểu để bảo vệ ý kiến của mình. Tình thật phản biện là tốt, nhưng phải phân biệt được chỗ nào cần phản biện và bảo vệ ý kiến của mình, và chỗ nào cần tiếp nhận ý kiến người khác để cải tiến cái mình đang có. Người trong cuộc dĩ nhiên không nhìn thấy rõ, hoặc không nhìn thấy được từ góc độ của người sử dụng hay nhà đầu tư. Cứ cố chấp nghĩ mình giỏi và đúng thì tới đó thôi à, không phát triển tiếp thêm được nữa. Lắng nghe và tiếp nhận feedback thật ra là đang giúp cho bản thân phát triển hơn, dự án tốt hơn, cơ hội thành công cao hơn. Những người nói thật là những người thật tình giúp bạn. Còn muốn bạn chết luôn thì người ta sẽ ca tụng bạn đấy! 6. Celebrate others – Vui mừng vì thành công người khác: đừng ghen ghét hay sợ sệt khi thấy người khác thành công. Người ta làm được thì mình chúc tụng, vui vẻ cho họ. Biết đâu họ thành công cũng giúp được ta vài phần đó chứ. Khi ta mở lòng và vui vẻ cho người khác, người khác cũng sẽ mở lòng và vui vẻ cho ta. Kẻ đố kỵ sẽ chẳng đi xa. Người thành công giúp nhau cùng tiến. Để có tư duy mở thật ra cũng đâu có khó. Mấy chuyện trên toàn là chuyện cách ta chọn thái độ và cách sống trên đời. Growth mindset thì thoải mái, thì tận hưởng và không ngừng vươn xa. Fixed mindset thì đóng thân mình trong cái ao tù không lối thoát. Đời là của bạn. Chỉ có bạn mới chọn được con đường mình muốn đi. Mà đã chọn rồi thì làm cho tới nhé! Hình: 8g sáng ngày đông Stockholm. Photo by Phi Van, 02.12.2017

Mấy ngày đi châu Âu, qua 3 nước đều nghe người ta nói về global citizenship – công dân toàn cầu. Dù là trong cuộc họp về giáo dục nói về việc chuẩn bị cho trẻ, hay trong những cuộc họp của các thành phố nói về chất lượng sống cho người dân. Hôm qua, đọc một bài trên trang của Diễn đàn kinh tế toàn cầu, lại báo chữ global citizenship đang trending – thời thượng. Ai ai cũng nói về nó. Mà chuyện này thì tôi đã nói ra rả từ năm 2016 khi ra cuốn Quảy gánh băng đồng ra thế giới rồi. Tuy nhiên, sao global citizenship lại trending như vậy? Có lẽ là vì anh hoạ sỹ người Trung quốc Ai Weiwei vừa nhận giải công dân toàn cầu tại Toronto tuần này. Rồi tổng thống Obama phát biểu lại phát biểu một bài dài cũng tại Toronto về tầm quan trọng của công dân toàn cầu. Gần đây, người dân New York còn tổ chức cả một lễ hội công dân toàn cầu tại Central Park. Thật ra, đây là sức ép đương nhiên trong chuyển động chung của thế giới. Internationalization in higher education – Quốc tế hoá giáo dục đại học: tại các trường đại học châu Âu tôi đã gặp gỡ trong chuyến đi lần này, trong các mục tiêu của họ đều có sự chuẩn bị cho sinh viên đối mặt với quốc tế hoá. Điều này có nghĩa là sau khi ra trường, sinh viên phải có đủ kỹ năng và kiến thức để làm việc quốc tế. Nếu không, các em sẽ khó tìm việc làm tại các tập đoàn quốc tế. Vì vậy, công dân toàn cầu đã trở thành một môn học bắt buộc trong chương trình đại học. Global citizenship & Soka education – Công dân toàn cầu & giáo dục giáo dục Soka tại Nhật: công dân toàn cầu không phải là một khái niệm mới. Đây khái niệm đã xuất hiện từ những năm 1930 tại Nhật qua chuyển động của phong trào giáo dục Soka – nghĩa là tạo ra giá trị. Chuyển động này nhằm chống lại chủ nghĩa quốc gia tại Nhật vào thời đó. Makiguchi, người dẫn dắt phong trào này, cho rằng giáo dục chính là con đường giúp con người có chất lượng sống tốt hơn, hạnh phúc hơn. Và hạnh phúc là nhận thức trong quá trình chuyển đổi, tạo ra giá trị qua tương tác hàng ngày trong xã hội. Và xã hội đối nghĩa là thế giới. Thế giới này tất cả đều kết nối với nhau. Và chỉ bằng cách nuôi dưỡng những công dân toàn cầu, những người sẽ đóng góp không ngừng cho xã hội, con người mới củng cố được những nền tảng hoà bình. “The well-being, happiness and betterment of society are possible when you can think from the perspective of not just yourself but you as a member of this world. – Chất lượng sống, hạnh phúc và sự tốt đẹp của xã hội đều có thể đạt được khi chúng ta nhìn từ góc nhìn không phải chỉ cá nhân mà như một thành viên trên thế giới này.” Global citizenship bao hàm nhận thức về bản thân và người khác trên thế giới, về trách nhiệm xã hội, và việc tham gia đóng góp vào xã hội toàn cầu đó. Hình: Kết quả khảo sát năm 2016 về nhận thức công dân toàn cầu tại một số quốc gia. Câu trả lời: Tôi nhận thấy bản thân là một công dân toàn cầu hơn là công dân của một quốc gia. Màu xanh đậm: rất đồng tình Màu xanh nhạt: đồng tình Màu vàng: có chút không đồng tình Màu đỏ: Rất không đồng tình Trung bình cả thế giới, 51% đồng tình

Trong khi đang dầu sôi lửa bỏng chuyện giáo dục nhiều nơi trên thế giới và cả tại Việt Nam đang lỗi thời, chạy lon ton sau tốc độ phát triển của công nghệ, thì em nhắn. ‘Có thể nói 4 năm Đại học của con không có gì gọi là thú vị bởi con nhận ra tuổi trẻ của mình trước nay đều sống trong an nhàn và thảnh thơi. Con đã thiếu đi sự can đảm, thiếu đi sự bản lĩnh của một người trẻ khi sống trong môi trường hội nhập như hiện nay. Con nhận thấy những thiếu sót của mình, nhưng không biết phải bắt đầu từ đâu để có thể cải thiện.’ Tôi đã từng viết nhưng muốn nhắc lại cho các bạn trẻ chuyện kỹ năng cần thiết cho tương lai. Theo diễn đàn kinh tế thế giới, top 3 kỹ năng quan trọng nhất cần rèn luyện đến năm 2020 là 1. Complex problem solving - Giải quyết các vấn đề phức tạp 2. Critical thinking - Tư duy phản biện 3. Creativity - Khả năng sáng tạo Giờ mà ngồi suy nghĩ đi học kỹ năng để hội nhập tương lai ở đâu chắc khó. Cả thế giới chỉ có cỡ chục nước có nền giáo dục chuẩn bị cho tương lai. Nên chỉ còn cách tự học, học khi làm, học khi xông pha vào những dự án mới, môi trường mới. Mà xông pha thì phải tự thân vận động, bỏ dép ra mà chạy thôi. Cứ ‘ai kêu tôi đó?’ rồi tình nguyện, rồi đăng ký, rồi xung phong tham gia đội nhóm, dự án, chương trình. Học là qua tương tác và thực tế, là qua đó nâng cao kỹ năng tương lai của ta hàng ngày, hàng giờ. Chuyến xe 4.0 đã lao đi mất hút. Giờ mà ta còn lơ ngơ hỏi mình phải bắt đầu từ đâu thật cũng quá muộn rồi. Hôm qua đọc bài trên báo Economist về doanh nghiệp e-commerce tên Otto của Đức đã để AI - Trí khôn nhân tạo dự đoán trước nhu cầu đơn hàng và tự động đặt hàng hơn 200 ngàn sản phẩm mỗi tháng mà không cần bất kỳ sự can thiệp nào của con người, với xác suất chính xác 90%. Em ở đâu trong dòng chảy đó của thế giới bất định này? Hội nhập? Chạy bán sống bán chết để đuổi theo mới đúng. Chạy, hay mất trắng cả tương lai?

Rất nhiều bạn theo dõi và đọc bài FB của tôi hàng ngày, rồi inbox hỏi, sao em cứ bị quấn vào chuyện đời thường, cơm áo gạo tiền, gia đình con cái, học không nổi, thay đổi chẳng xong, chả làm nên trò trống gì trong đời. Sao được như chị bây giờ? Các bạn ạ, tôi cũng nhìn những người giỏi hơn mình và ngày xưa cũng hỏi bản thân như thế. Giờ già rồi, tôi nghiệm ra rằng mỗi chúng ta đều được sinh ra trên đời với một sứ mệnh rất khác nhau. Chỉ cần thực hiện tốt sứ mệnh cá nhân là được. Có khi, sứ mệnh của bạn là giúp cho người vợ, người chồng của mình an tâm gia đình mà đóng góp cho xã hội. Có khi, sứ mệnh của ta là nuôi dưỡng thế hệ tiếp nối trở thành người chính trực. Có khi, sứ mệnh của ta là mắc sai lầm và tự sửa chữa để trở thành bài học cho đời.... Đừng bị bệnh thành tích. Không phải nổi tiếng ầm ầm hay có nhiều thứ để trưng ra công chúng mới là thành công. Giữ mình chính trực trong xã hội này là thành công. Trồng một cái cây, đọc một cuốn sách hay, dạy con thành người là thành công. Các bạn thấy tôi bay đi làm việc khắp nơi thì muốn được như tôi. Còn mình, tôi chỉ muốn được ngồi một góc vườn, uống ly cà phê, lặng im ngắm nắng sớm và mấy cành hoa dại. Vậy là thành công. Đôi khi, ta mãi nhìn ra, mãi tìm kiếm mà quên rằng mình đang có. Sứ mệnh là làm tốt những chuyện rất bình thường vĩ đại đang hiện hữu quanh ta.

Thật ra thì có ai dạy cho mình đâu mà biết khi đi giao tiếp với khách quốc tế phải chú ý những nguyên tắc ngoại giao nào. Ngày xưa tôi cũng đi tới đâu học tới đó thôi. Giờ thì có một số trường và coach riêng về món này trên thế giới. Tại Việt Nam thì tôi không chắc. Giờ nhớ tới đâu kể tới đó. Share được gì thì share với các bạn vậy nhé. 1. Never shake hands while seated – Đừng bao giờ bắt tay khi đang ngồi: khi người ta đứng mà chìa tay bắt, thì nhớ là phải lập tức đứng lên rồi mới bắt tay. Khi nhìn thấy người ta đi về phía mình, việc đầu tiên là đứng dậy để đón người ấy rồi chìa tay ra bắt khi đang đứng. Đừng ngồi im đó rồi chìa tay ra bắt sẽ thiếu tôn trọng nhé. 2. Cheek kiss - Hôn má: người nước ngoài các bạn thấy đó rất hay ôm và hôn lên má như một cách chào. Hôn má bắt đầu từ má phải nhe. Người Mỹ thì hôn 1 lần. Châu Âu thì 2 hoặc 3 tuỳ theo quốc gia. Thường thì chúng tôi đặt luôn nguyên tắc international – quốc tế chung là 3 cho dễ nhớ. 3. Guest of honor – Khách quý: Khi người nước ngoài tiếp khách, nguyên tắc là khách quý sẽ ngồi ngay bên phải của chủ nhà. 4. Khi ly để trên bàn là rượu hay nước cũng vậy. Nếu là ly có chân thì luôn cầm ly từ chân ly. 5. Napkin – Khăn ăn: sau khi dùng bữa xong, khăn ăn gấp chéo làm đôi và có thể gấp chéo như thế một hay hai lần, để bên trái của dĩa để cho biết bạn đã dùng bữa xong. 6. RSVP: Khi gởi thư mời và yêu cầu phản hồi, đừng bao giờ ghi Please RSVP. Người Việt Nam là hay ghi thế lắm. RSVP tiếng Pháp là Répondez s’il vous plait, nghĩa là please respond – Xin vui lòng phản hồi. Một chữ đó là đủ hết nghĩa rồi nhé. 7. Nếu bạn cần phải rời khỏi phòng trong lúc đang họp hay đang tiệc, nên nói “please excuse me”, đừng nói pardon me. Chữ pardon me thường thì do nhân viên phục vụ sử dụng.

Hôm qua họp team mới cho dự án mới và kết thúc thế này: - English only (exception granted case by case): chỉ sử dụng tiếng Anh trong giao tiếp (trừ vài trường hợp đặc biệt) - All meetings cap at 30 mins. If you can’t wrap up the meetings, it’s your problem: họp tối đa 30 phút. Nếu bạn không kết và hoàn thành được trong vòng 30 phút, đó là vấn đề bạn cần tự giải quyết. - All meetings require minutes, action points, record and follow-up: tất cả các buổi họp cần biên bản, hành động cụ thể, và theo dõi tiếp theo. - Anything that goes wrong with your projects is your issues. Nobody else’s: Là người quản lý một dự án, nếu dự án có bất kỳ vấn đề gì, đó là vấn đề của bạn, không đổ thừa cho ai khác. - Open-door policy, but never come with a problem!: Chính sách mở cửa nhưng đừng bước vào với một vấn đề. - Change is in the air. You are the owner of your projects. You build your own brand!: Ta cần thay đổi tâm thế. Bạn là chủ sở hữu dự án. Bạn làm việc để xây dựng thương hiệu cá nhân cho bản thân. - We will not abandon you & will coach you. But boldly make the decision to get out if you can’t commit: Chúng tôi luôn bên cạnh để huấn luyện và cố vấn, nhưng hãy dũng cảm bước đi nếu bạn không đủ cam kết. Làm việc thì ở đâu cũng thế thôi. Tất cả bắt đầu từ chính tâm thế, thái độ, tư duy của bản thân mình. Cơ hội không đến với những người lơ mơ, nửa vời, không tuân thủ luật chơi chung.

Hôm qua, ngồi trên uber nói chuyện với một cộng sự làm dự án. Bạn nói “Chị Phi, người Việt Nam mình kỳ lắm. Chưa biết người ta là ai, làm gì, background ra sao, nhưng cứ hễ thấy đang làm một việc gì đó không VIP, ví dụ như chỉ làm reception đón khách chẳng hạn, thì có thái độ coi thường. Mà coi thường ra mặt luôn nhe chị, bằng cách tỏ thái độ kênh kiệu và sử dụng lời nói ra vẻ kẻ trên người trước.” Tôi cười, “ở đâu cũng có những người như thế em ạ. Họ là những kẻ cơ hội, xum xoe với kẻ trên, trịch thượng với người dưới. Có điều, người như thế chỉ được kiêu được một đoạn, chỉ căng được một thời gian. Rồi họ sẽ chẳng tới đâu.” Đến đây thì anh uber nhảy sổ vào bình luận. Anh nói anh năm nay đã ngũ tuần, hồi xưa đi lính Campuchia, vào sinh ra tử nên rất trân quý con người và cuộc sống. Anh nói “chị ơi, người Việt Nam mình cái đó là thói quen rồi chị. Đại đa số là thế. Chỉ có một số ít vì có tiếp xúc nhiều với thế giới bên ngoài mới biết lịch sự, cám ơn, xin lỗi, đối xử với con người như con người thôi chị. Còn lại, họ chỉ mình bề ngoài, nhìn giá trị lợI dụng mà đối xử với mọi người.” Bạn dự án cười, nói hay mình tự phong cho mình chức tước, để cho họ đừng coi thường, ví dụ như chỉ làm việc check in khách, thì đặt cho chức là CCO. Tôi hỏi CCO là gì, bạn cười ngất bảo, là Chief Check-in Officer (Trưởng ban check in khách). Nghe oai vậy chắc là hết bị coi thường. Bạn nghĩ sao về nhận xét của hai người trên đây và về thái độ của người Việt Nam mình khi đối xử với nhau? Nếu đối xử với nhau ta còn chưa làm tốt, hội nhập hay toàn cầu hoá có ý nghĩa gì?

Hôm trước làm workshop, một bạn hỏi, sao em thấy chị bay tùm lum, event liên tục, mà thời gian đâu chị viết mỗi ngày. Nhiều bạn khác thì inbox nhờ chỉ cho cách viết content, chỉ cách nghĩ ra chủ đề sao cho hay. Thật tình, tôi chẳng có công cụ bí mật nào để chia sẻ cả. When you know the why, you’ll figure out the how - Khi bạn biết tại sao mình làm, bạn sẽ tìm ra cách làm. Tôi chẳng bao giờ đặt câu hỏi mình phải làm gì. Luôn luôn bắt đầu từ mục đích tại sao. Tại sao là thứ cho ta sức mạnh, cho ta đam mê, cho ta sức sáng tạo vô bờ bến, cho ta niềm vui để luồn lách qua mọi thử thách, khó khăn. Còn khi ta làm vì phải làm, vì ai đó bắt ta làm, vì thấy ai đó làm được và ta muốn học theo, bạn rồi sẽ mất tập trung và bỏ cuộc. Trên đời này, người ta chỉ hơn thua nhau ở sự kiên định mà thôi. Người kiên định hiểu mục đích mình làm. Người không kiên định chỉ thực hiện mà mục đích không đủ chính nghĩa, tâm không đủ bao la, và trái tim chưa đủ vì người khác. Nếu bạn vẫn đi tìm một bí quyết, thôi tôi cũng đóng gói thành bí quyết cho hợp thời chút nhé. Bí quyết là mở lòng ra quan tâm, yêu thương và sẵn sàng giúp đỡ, không vì chút lợi ích của cá nhân. Rồi bạn sẽ hiểu vì sao một số người có thể làm nhiều thế mà vẫn còn thời gian để làm thêm chút nữa....

Bạn kể cho tôi nghe một câu chuyện rất cảm động về cuộc đời mình. “Em đã từng là trẻ em đường phố. Lăn lộn sống ngoài đường và ngủ trên sạp chợ”. Cuộc sống chưa bao giờ là dễ dàng. Cuộc sống là những chuỗi ngày đấu tranh để sinh tồn, để cố gắng thêm một chút nữa, để không bao giờ khuất phục. Cho nên, em trước giờ chỉ có một mong muốn, chỉ mong cuộc sống dễ dàng hơn. Có những con người đi qua cuộc đời như thế, lớn lên từ những con đường góc phố như thế, và câu chuyện của họ đối với tôi còn truyền cảm hứng hơn nhiều so với những con số triệu đô. Xuất phát điểm của mỗi người chúng ta chẳng giống nhau. Cuộc đời từ ngàn xưa nào có chữ công bằng. Bạn thong thả lượn lên lượn xuống, xuất phát từ vạch +10. Còn họ, những phận người sinh ra đã bị lãng quên, họ xuất phát từ vạch -100. Bạn còn trách gì cuộc đời? Bạn còn nhíu môi cau mày gì vì không hài lòng với những thứ mình đang có? Em nói mình chưa thành công, business của mình còn rất nhỏ. Còn tôi ngưỡng mộ em, vì em đã làm nên những điều kỳ diệu, từ xuất phát điểm của mình. Tôi có câu chuyện cuộc đời, có thăng trầm và khó khăn trong cuộc sống. Và tôi đã từng nghĩ mình thành công, cho đến khi tôi lắng nghe câu chuyện của em. Nếu là mình, liệu tôi có sống được đến ngày hôm nay không nhỉ? Đừng nói chi đến việc ăn học thành người, xây dựng business được như em. Em nói mình chưa thành công. Có từ nào cao hơn, mạnh mẽ hơn, đỉnh hơn chữ thành công không nhỉ? Tôi muốn tặng từ đó cho em, nhân mùa giáng sinh. Em đã đến, và đã kể câu chuyện về nghị lực sống của mình cho thế giới. Tôi mong em vững bước, và mở lòng mình ra với những mảnh đời còn lây lất đâu đó trên sạp chợ ngoài kia. Còn tôi, tôi hứa sẽ giúp em, vì những phận người -100 như thế.

Bạn tìm ra tôi trên Linkedin, sau 15 năm. Ngày xưa, bạn mới ra trường, qua Việt Nam thực tập, và được tôi nhận vào hướng dẫn. Người trẻ, đầy mơ mộng, rất sáng tạo nhưng thiếu thực tế. Nhưng người trẻ là thế, và tôi cứ để cho bạn tự do thoả sức sáng tạo, bay bổng, mơ mộng. Bao nhiêu ý tưởng cầu vồng, tôi đều cho bạn trình bày với khách hàng. Và tôi cũng không quên thêm vào phía cuối một giải pháp nhỏ của mình.... Sau 6 tháng, bạn rơi vào tình trạng trầm cảm. Sao chẳng có gì work hết? Sao ý tưởng của mình đều bị gạt ra? Sao tôi phải thực tập ở cái xứ làm việc gì cũng khó? Sao tôi thiếu tất cả mọi tiện nghi mà tôi từng có trong cuộc sống trước giờ? Người trẻ là thế! Và người trẻ ở đâu cũng thế. Họ lao vào, bất chấp, nghĩ rằng mình đã chín, nghĩ rằng mình đâu đó trên nóc nhà thế giới. Rồi việc không thành. Rồi họ chán nản, nghi ngờ, đặt câu hỏi về sự đúng đắn của mọi thứ trong đời. Sau này, Jennifer mới viết thư và cám ơn tôi vì đã cho em được thử sức, được làm và được thất bại. "Sao Phi chờ em thất bại rồi mới hướng dẫn? Sao Phi không hướng dẫn em từ đầu?" Tôi cũng đã từng là người trẻ, và tôi hiểu người trẻ cần trải nghiệm. Không có bài học nào đáng giá hơn là tự mình thử sức rồi thất bại. Không có trải nghiệm nào dạy ta tốt hơn bằng cách cho ta tự chịu trách nhiệm về việc mình làm. It's OK. Cứ làm. Cứ thử. Cứ trầm cảm một chút chẳng sao. Có thế rồi ta mới học. Có vậy rồi ta mới biết lắng nghe. Có thử mới biết mình đang cưỡi mây đi tìm bông hoa dại. Cho nên, hãy cám ơn khi ai đó đang cho ta thử sức. Hãy cám ơn khi ai đó có vẻ như không quan tâm mà để cho ta mọc dại bên đường. Và hãy cám ơn khi ai đó bước đến, chìa bàn tay vào ngày ta ngã xuống. Và đôi khi, không lên tiếng không có nghĩa là ai đó chẳng quan tâm. X'mas của 15 năm sau, bạn vẫn gởi một lời cám ơn, dù thời gian có rêu phong....

Nhiều bạn nghĩ rằng chẳng ai có thể thay thế được mình, rằng ta là irreplaceable, vì ta giỏi, vì thiếu ta thì cả thế giới này sụp đổ, rằng họ chẳng thể nào sống được nếu thiếu ta, rằng ta tạo ra họ và họ sẽ chẳng bao giờ làm nên trò trống gì nếu không có bàn tay magic của ta. Cái đó gọi là ngạo mạn. Và người giỏi thường chết vì ngạo mạn. Ngạn ngữ có câu, núi cao có núi cao hơn, người giỏi có người giỏi hơn. Cuộc đời là như thế, và chẳng ai trên đời này mà irreplaceable cả. Tôi có người quen ở Singapore, toàn làm CEO công ty lớn, trong đó có một tập đoàn bạn làm đến gần chục năm. Một ngày kia vì bất mãn, bạn quyết định nghỉ việc. Và bạn trông chờ sự sụp đổ hay khốn đốn của cả hệ thống vận hành này. Vì bạn là người dựng nên nó. Vì bạn là người không thể thiếu được cho hệ thống ấy vận hành. Rồi bạn nghỉ. Rồi chẳng có chuyện gì xảy ra. Và hệ thống vẫn vận hành. Và tập đoàn vẫn tồn tại. Nội bộ họ có rối chăng một chút, có chao đảo một chút, rồi cũng có người khác được đưa vào. Bạn ngỡ ngàng, à thì ra mình replaceable – có thể thay thế được. Thôi đừng ảo tưởng về sự irreplaceable nữa nhé. Sự ngạo mạn chỉ làm cho người khác xa lánh ta, đánh giá thấp ta, và tệ hơn thế nữa, tìm người thay thế ta. Thế mới đau cơ chứ! Nhìn sự ngạo mạn, người ta nhìn thấy rủi ro, và vì thế người ta sẽ quản lý rủi ro bằng cách thay ta sớm hơn dự định. Mà ta có ngạo mạn? Đôi khi cuối năm cũng phải ngẫm lại hành vi và thái độ của chính bản thân mình, vì một năm mới chan hoà với những người cùng chí hướng.