Chia sẻ cùng Hoàng My & Helly Tống trong series Vinawoman của chương trình Hoa Hậu Hoàng Vũ Việt Nam 2021.

Rơi xuống Bay lên Hay trả mình về với gió Ai cũng nhìn thấy mưa Nhưng ai biết là trong đó Có hàng vạn hành trình khác nhau Của những giọt đời Dù lơ lửng giữa phong ba Mơ hoang trong mây Hay gieo vào lòng đất mẹ như một rẻo nhạc không lời Đến đi Trong vô tận hình hài Bằng một trái tim trong trẻo Rồi ngày mai Có theo suối nguồn trải lòng về muôn nẻo Vẫn chỉ lặng thầm Gột rửa thời gian Dù thân có thành sông ngòi, biển cả, hay chỉ là giọt nước mắt lang thang Tâm vẫn nước Dù trần gian có mấy lần lập thiên đổi địa Vẫn nhìn rõ bản chất thế gian Dù trần thế có bao nhiêu ngôn từ khác nhau để nói về nhân nghĩa Hay bên trái của cầu vồng Bên phải của bóng đêm Dù tất cả đã hiện diện nơi này Nhưng loài người vẫn cứ muốn thêm Dù tất cả Vốn chẳng là gì cả… Nguyễn Phi Vân 22.10.2021

Ảnh: Đối thoại với Bộ trưởng trẻ tuổi nhất của Ireland năm 2019 Bài phỏng vấn Phi Vân của Châu Bùi... Nguyễn Phi Vân: “Nếu muốn hành trình ra thế giới của mình “wow" hơn thì cũng cần phải có “vũ khí" mang theo.” Những câu chuyện, kinh nghiệm về hành trình bước ra thế giới gửi đến các bạn trẻ. Chị Nguyễn Phi Vân tốt nghiệp MBA tại Úc và đã từng giữ các vị trí cao cấp về quản trị thương hiệu, bán lẻ, nhượng quyền & phát triển kinh doanh cho các tập đoàn lớn tại các khu vực thị trường châu Á, Trung đông, châu Phi & Đông Âu. Chị còn là tác giả nhiều quyển sách tiếng Anh & tiếng Việt, gần đây nhất là Mở cửa tương lai. Có lẽ các bạn đã ít nhiều biết về chị Phi Vân qua những chương trình phỏng vấn doanh nghiệp và phát triển tài năng trẻ trên truyền hình hay qua mạng xã hội. Chị Phi Vân là một trong những thần tượng của Châu, một người phụ nữ mạnh mẽ, dám nghĩ, dám làm, không ngại học hỏi và thử thách. Châu rất may mắn khi có được buổi phỏng vấn cùng chị Phi Vân, nghe chị chia sẻ về con đường sự nghiệp và những bài học quý báu chị đúc kết từ kinh nghiệm bản thân. Get to know chị Nguyễn Phi Vân Câu hỏi về công việc và sự nghiệp Bước ra thế giới, chị nghĩ đâu là điểm mạnh và điểm yếu của giới trẻ Việt Nam? Tôi nhận thấy các bạn trẻ Việt Nam tinh thần lạc quan, ham học hỏi, thích khám phá, và “không biết sợ" rủi ro hay thử thách. Thật ra để có được một hành trình đầy nắng gió, cực “chất" và hào hứng, rất “fun" thì rất cần bắt đầu từ tâm thế như vậy, bớt “overthink - suy nghĩ quá mức tới mức sợ xanh mặt không dám làm nữa, mà chọn “dấn thân" dù hành trình phía trước có phần bất định. Tuy nhiên, đó chỉ là bước khởi đầu. Nếu muốn hành trình ra thế giới của mình “wow" hơn thì cũng cần phải có “vũ khí" mang theo. Đây là những thứ mà tôi nghĩ bạn trẻ Việt Nam hay thiếu. Một là kiến thức xã hội (general knowledge). Ngoài chuyện học hành, công việc, chuyên môn thì thứ giúp bạn xây dựng được những quan hệ hay ho, những cuộc đối thoại sâu sắc, những tương tác ý nghĩa chính là việc có khả năng trao đổi, trình bày quan điểm, chính kiến của mình về nhiều vấn đề xã hội không chỉ của Việt nam mà còn của thế giới, cộng đồng ví dụ như các chủ đề về nghệ thuật, âm nhạc, văn học, lịch sử, văn minh nhân loại, vũ trụ, tôn giáo, triết học, văn hoá, chính trị,.... Hệ thống giáo dục Việt Nam đưa kiến thức cho học sinh có phần rời rạc, chưa dạy học sinh cách tiếp cận giải quyết vấn đề hiệu quả. Bạn trẻ Việt Nam do vậy mà lâm vào tình trạng “không tham gia được" hay “không biết nói gì" trong những tương tác sâu với bạn bè thế giới. Đây cũng là yếu tố khiến bạn “thiếu tự tin" khi xây dựng quan hệ và tương tác. Điều thứ hai tôi nhận thấy sẽ gây khó khăn cho các bạn, là social etiquettes - phép xã giao khi tương tác với bạn bè thế giới. Chúng ta cần hiểu rằng, cách chúng ta được nuôi dạy và hành xử tại Việt nam “rất khác" so với những quy ước xã hội của các quốc gia, nền văn hoá khác và vì vậy bản thân cần phải tìm hiểu, học hỏi, trang bị cho mình những kiến thức này trước khi bước ra. Ví dụ cụ thể và đời nhất có thể là xếp hàng, quy tắc hành xử tại bàn ăn, giúp đỡ và nhường chỗ cho người già, trẻ em, giữ im lặng tại nơi công cộng như trên tàu, nói cám ơn, xin lỗi,.... Dù là những yếu tố siêu nhỏ nhưng nó chứng tỏ sự văn minh của một con người và làm người khác tôn trọng mình hơn. Điều thứ ba là khoảng cách về tư duy. Khi bước ra thế giới, người khác sẽ tôn trọng bạn hơn khi bạn thể hiện được “chất" tư duy cá nhân, nghĩa là bạn là người có tư duy phản biện, có chính kiến, có quan điểm rõ ràng, biết trình bày và bảo vệ quan điểm cá nhân của mình chứ không chỉ chung chung, mơ hồ, gió chiều nào ngả theo chiều đó. Được biết chị có nhiều dự án, sân chơi giúp các bạn trẻ phát triển về kỹ năng, tư duy, lẫn chuẩn bị cho con đường nghề nghiệp, điều gì đã thôi thúc chị đầu tư vào lớp trẻ Việt Nam? Tôi đã từng là một người trẻ bước ra khẳng định mình trên sân chơi thế giới một cách rất “thiếu hiểu biết", hơn kiểu mò mẫm tới đâu hay tới đó, không ai hướng dẫn hay hỗ trợ. Vì vậy mà thật ra tôi đã mắc rất nhiều sai lầm, trải qua rất nhiều khó khăn, thậm chí có một thời gian còn bị rơi vào tình trạng hoang mang, khủng hoảng vì không hòa nhập được vào một thế giới lạ lẫm, khác biệt, phát triển xa hơn tầm hiểu biết của bản thân. Dù vậy, tôi đã “trả giá" để có được vị thế của một công dân toàn cầu, một doanh nhân và nhà hoạt động xã hội toàn cầu được bạn bè thế giới ghi nhận như hôm nay. Tôi nghĩ, nếu bản thân mình ngày xưa mà được hướng dẫn tốt hơn thì chắc giờ mình còn lên tới đâu nữa chứ không phải chỉ dừng lại ở đây. Đó cũng là động lực thúc đẩy tôi tạo ra những kênh, sân chơi, khóa học miễn phí trên blog cho các bạn trẻ để chia sẻ những điều mà trường học không chia sẻ, để trao cho các bạn những “vũ khí" mà các bạn đang thiếu để bước ra và khẳng định được bản thân mình trên trường quốc tế. Chì như thế thì bạn mới có một hành trình sống đã đời, vui vẻ, hạnh phúc và cả thành công nữa. Tôi cũng chọn cách tiếp cận kiến thức và kỹ năng theo hướng “đời" hơn, thực tế và đơn giản hơn chứ không thích chút nào cách “dạy" của Việt Nam theo kiểu tiếp thu thụ động. Trong 1 bài phỏng vấn chị đã chia sẻ chị chọn bỏ đi cái tôi của mình để thành công hơn. Vậy đâu là khoảnh khắc chị nhận ra chị cần bỏ đi cái tôi đó? Ở thời điểm hiện tại, câu trả lời này có thay đổi không? Ai trong đời sinh ra cũng có cái tôi hẹp hòi, nhỏ nhen, ích kỷ, không có tự do, và có khi còn ác nữa. Thật ra chuyện đó không phải là lỗi lầm của ai cả. Mình vừa sinh ra là đã bị thế giới bên ngoài “enter” một series những quy định, yêu cầu, đòi hỏi đã có sẵn từ bao đời về cách mình “phải” sống, “phải" hành xử, “phải" cảm nhận, “phải" tất tần tật mà bản thân không hề được lựa chọn. Xã hội, gia đình, trường học,... đều có những quy định bắt mình phải ép vào khuôn khổ, biến mình thành từng viên gạch xếp hàng y chang như nhau ở trên tường. Rồi trong cái “kho dữ liệu" mà người ta “enter" vào đó có cả những trải nghiệm cá nhân từ lúc bạn sinh ra đến hôm nay. Trong đó có cả nỗi sợ hãi, sự uất ức vì “phải" đủ thứ, sự “chán nản" vì phải sống cuộc đời theo mong cầu người khác,.... Tất cả kho dữ liệu đó tạo thành “cái tôi" mà bạn ngỡ là mình, nhưng thật ra nó chỉ là mớ dữ liệu nhập vào một cách tự động,không hề tôn trọng quyền cá nhân của bạn. Và chúng ta bị mắc kẹt trong “cái tôi" giả tạo đó, phản ứng bằng cảm xúc và hành vi bị dẫn dắt bởi cái “tôi" do xã hội tạo ra đó, và tệ nhất là hành hạ mình bằng cách thể hiện hết sức giả trân “cái tôi" không thuộc về mình đó. Khi rơi vào khủng hoảng cá nhân những năm 30 khi bắt đầu hành trình làm việc quốc tế, tôi nhận ra mình đã sống giả 30 năm, chưa một ngày hạnh phúc vì không được lựa chọn nghĩ những thứ mình nghĩ, làm những thứ mình muốn làm, hay thể hiện cảm xúc thật của bản thân một cách tự nhiên. Đó cũng là lúc tôi chọn bỏ đi “cái tôi" giả tạo và bắt đầu hành trình đầy ánh sáng của chính mình. Đến giờ, nhiều người vẫn nghĩ tôi “không bình thường" vì lúc nào cũng cười, lúc nào cũng thấy vui vẻ và hạnh phúc, lúc nào cũng đầy năng lượng, lúc nào cũng làm mấy ngàn thứ cùng một lúc mà không hề mệt mỏi hay tụt mood. Để có được trạng thái này thì phải trải qua cả một cuộc chiến với bản thân, bỏ “cái tôi" nghiệt ngã xuống chứ đâu phải dễ, kể hoài cũng không hết chuyện bi hài trong quá trình này để có được hôm nay. Nên nhiều khi ai nghĩ mình “không bình thường" thì mình cười thôi chớ không giải thích. Trong suốt hơn 20 năm lăn lộn thương trường với nhiều vị trí, dự án khác nhau, đâu là thời điểm chị cảm thấy niềm tin chị lung lay nhất về con đường chị đã chọn? Điều gì đã khiến chị vững tin và tiếp tục? Nói thì nghe rất vô lý nhưng tôi sợ nhất là khi được giao cho quản lý 3 khu vực thị trường đang phát triển của thế giới bao gồm châu Á, Trung đông & châu Phi, và Đông Âu với gần 70 quốc gia khác nhau. Dù lúc đó đã bước chân sang đi học và bắt đầu hành trình sự nghiệp quốc tế ở Sydney, nhưng như chia sẻ với các bạn trong câu hỏi thứ nhất, tôi cực kỳ thiếu kiến thức xã hội về thế giới. Điều đó làm cho bản thân cảm thấy “tự ti" khi phải đối diện với những đối tác là doanh nhân đẳng cấp tại các thị trường quốc tế. Nói thiệt là lúc đó sợ muốn trầm cảm, không ngủ được, muốn trốn luôn nhưng nghĩ “trời ơi mấy ai được cái cơ hội xịn sò như vậy mà mình sao có thể bỏ đi". Nghĩ vậy và đặt ra cho bản thân một cột mốc trong vòng 6 tháng phải học phụ đạo, phát triển bản thân cấp tốc để còn đối diện được với bạn bè quốc tế. Vậy là cắm đầu vào học, đọc, nghiên cứu tìm hiểu tất tần tật mọi thứ từ âm nhạc, nghệ thuật, văn hoá, văn học, lịch sử, chính trị, quy tắc giao tiếp xã hội,... về các quốc gia và các khu vực thế giới mà mình phải chịu trách nhiệm quản lý. Các bạn biết không, cuối cùng những cuộc tương tác “ngoài công việc" mới là những thứ cứu tôi làm tốt vị trí công việc của mình. Những thứ chúng tôi trao đổi không có toán lý hoá sinh gì ở trong đó hết, toàn là kiểu hiểu biết về rượu vang, xì gà, phô mai, nhạc giao hưởng, opera, triết học, thơ ca, tôn giáo,.... những thứ mà khi lớn lên tôi chưa được tiếp cận. Càng tìm hiểu, càng thấy ôi thế giới thật là thú vị, có quá nhiều thứ hay ho mà mình không biết, và điều làm cho tôi giữ vững được niềm tin là sự tử tế của bạn bè thế giới. Không biết thì mình nói không biết. Không hiểu thì mình bày tỏ sự quan tâm, thích thú. Thế là họ không ngần ngại dạy cho khi thấy mình chân thật, quan tâm, thật lòng muốn học hỏi và trải nghiệm. Thành tựu hoặc khoảnh khắc chị tự hào nhất trong sự nghiệp? Hồi xưa ra thế giới khi đi dự hội nghị hội thảo lớn mình chỉ là kẻ tham gia, ngồi nghe. Nhìn những diễn giả quốc tế đứng trên những sân khấu cả ngàn người chả bao giờ thấy người Việt Nam, toàn châu Mỹ, châu Âu, và châu Á nếu có thì Singapore, Ấn độ, thỉnh thoảng có thêm Malaysia…. Mình nghĩ, ủa sao người Việt mình ở trong nước ăn to nói lớn lắm mà ra thế giới không thấy bóng dáng vậy. Từ đó, mình đặt ra cho bản thân mục tiêu phải trở thành diễn giả đứng được trên những sân khấu cả quốc tế có khán giả là ngàn doanh nhân, lãnh đạo, chính khách như vậy. Tự hào nhất là khi lần đầu tiên làm được chuyện đó, và bắt đầu buổi chia sẻ của mình bằng câu chào “Xin chào!”, và bắt tất cả khán giả học nói “xin chào" trước khi bắt đầu chương trình. Hơn một năm vừa qua, nền kinh tế cũng như cuộc sống của mọi người đều ít nhiều ảnh hưởng bởi dịch COVID. Cuộc sống, công việc của chị có thay đổi gì trong thời gian này? Cơ hội và thử thách nào chờ đợi các bạn trẻ sau dịch? Work-from-home thì tôi đã làm mười mấy năm nay rồi, hay nói đúng hơn tôi đã là digital nomad - kẻ lang thang số vừa travel từ nước này sang nước khác vừa vẫn làm việc bình thường bằng các công cụ số. Do đó, khi Covid xảy ra, công việc của tôi không bị ảnh hưởng mấy. Có chăng là việc phát triển kinh doanh cho các công ty mà tôi đầu tư vào có phần chậm lại so với kế hoạch, nhưng nhờ tư duy làm việc linh hoạt, sáng tạo nên ảnh hưởng cũng không quá nặng. Ảnh hưởng lớn nhất đối với cá nhân tôi là sức khoẻ tinh thần. Bạn nghĩ đi, với một người mỗi tuần ở một thành phố hay quốc gia khác nhau, và đã lang thang 120/179 quốc gia và vùng lãnh thổ thì chuyện bị cột chân trong nhà là cơn ác mộng khủng khiếp nhất mọi thời đại. Tôi cũng thuộc tuýp người sáng tạo, học hỏi, và nuôi dưỡng cảm xúc khi di chuyển. Do đó, thời gian qua cũng hơi khó khăn để giữ cho bản thân luôn tích cực. Tuy nhiên, tôi học cách chấp nhận sự thật và thực trạng.. Nên thay vì để cho bản thân sa vào vũng lầy cảm xúc thì tự nghĩ nếu đây là cơ hội để làm được những thứ mình chưa từng làm tốt hay chưa có thời gian làm thì mình sẽ làm gì. Đó cũng là lý do tôi bắt đầu viết blog về đề tài phát triển bản thân, làm podcast, xây dựng 9 khoá học về kỹ năng mà nhà trường không dạy như Quản trị bản thân, EI - Trí tuệ cảm xúc, Developing relationships - Kỹ năng xây dựng quan hệ,... để giúp các bạn trẻ Việt Nam vừa học được kỹ năng cần thiết của thế kỷ 21, vừa giữ cho mình tích cực khi bị nhốt trong nhà, vừa chuẩn bị cho bản thân lên level khi quay trở lại với việc học và làm sau lockdown. Tôi nghĩ dịch Covid là một phép thử, là một cái filter - bộ lọc, là chiếc gương soi rọi chân thật và rõ ràng nhất về bản chất, hiện thực dù có phần nghiệt ngã đi chăng nữa cho mỗi con người về hành trình họ vừa đi qua. Nó là rủi ro lớn của nhân loại nhưng lại là cơ hội cho mỗi cá nhân để có thể reset - tái lập lại, bắt đầu lại, quay về để khởi hành lại, chọn lại hành trình mới “người” hơn - bớt robot, thật hơn - bớt giả trân, là chính mình hơn - bớt diễn vai người khác, làm việc mình yêu thích đam mê hơn - bớt đổ thừa cho cơm áo gạo tiền…. Nếu thế, thì hậu Covid đối với một số người sẽ là một hành trình mới đầy tích cực, đầy nắng gió, đầu hào hứng, là cơ hội mới để nhấn nút F5 tái tạo lại bản thân. Còn đối với những ai không học được cách chấp nhận và tìm thấy cơ trong nguy thì có lẽ sẽ bị sa vào vũng lầy cảm xúc và loay hoay trong đó một thời gian dài sau dịch. Chị có lời khuyên nào cho các bạn trẻ ở độ tuổi 20-30 muốn tiến xa trong sự nghiệp không? Đơn giản mà khó làm nha: Học quản trị bản thân cho tốt. Bản thân mình còn không quản trị được thì không làm gì thành công được trong đời này đâu. Hiểu và vận dụng nguyên tắc này: “​​​​​​Cơ bản thì công ty, tổ chức chỉ là một network - hệ thống khổng lồ của những quan hệ. Nếu bạn không xây dựng được quan hệ thì khả năng thành công của bạn rất thấp.” Cho nên, hãy master - luyện tới level sư phụ về trí tuệ cảm xúc (Emotional Intelligence - EI) và kỹ năng xây dựng quan hệ. Hiểu về tương lai. Chúng ta đang trải qua một thời đoạn lịch sử trong sự phát triển của văn minh nhân loại với 3 chuyển động cực lớn là toàn cầu hoá, cách mạng 4.0 và rủi ro cấp hành tinh. Vì vậy, tương lai cực kỳ bất định và kỹ năng hội nhập tương lai sẽ là những thứ cực khác những gì mà trường học đang dạy. Bạn sẽ cần hiểu về tương lai bằng cách tự mình cập nhật kiến thức mới về khoa học công nghệ, tìm hiểu ngành nghề mới của tương lai (ví dụ khoa học dữ liệu, thiết kế trải nghiệm), và rèn luyện các kỹ năng dò đường như kỹ năng sáng tạo, kỹ năng giải quyết vấn đề, tư duy phản biện, tư duy linh hoạt,.... Đường vào tương lai hoàn toàn phụ thuộc vào chính lựa chọn và nỗ lực của mỗi người, đừng đổ thừa cho ai không chỉ dạy mình sớm. Chỉ có bản thân mỗi người cứu được mình trong sự chuyển động đầy bất định ở phía trước mà thôi. Cảm ơn chị Phi Vân đã dành thời gian tham gia buổi phỏng vấn với những chia sẻ rất thực tế cho các bạn trẻ. Chúc chị có thật nhiều sức khỏe và thành công trong sự nghiệp!

Chỉ lặng im Là mình Và hạnh phúc vì điều ấy Rực rỡ cũng được Giản đơn cũng được Kiêu sa hay khiêm tốn cũng là hoa Ngày rồi sẽ đi qua Trăng non trăng sẽ lại già Nơi đây Lúc này Khoảnh khắc là vô tận Thương yêu rồi sẽ qua Đêm rồi sẽ sâu Đào rồi sẽ trả lời cho mận Hoa sẽ tàn Thu về Xuân sẽ lại sang Cuộc đời rồi khi hạnh phúc lúc trái ngang Qui luật vĩnh hằng Dù tím hồng hay cam trắng Dù người có trông chờ ngồi đếm chiều mưa sớm nắng Lá một chiếc cuối mùa Đến sẽ lại đi Ta đi qua trần gian Dạo chơi một kiếp xuân thì Nghe hoa rúc rích cười Nhẹ tênh nửa vầng nhật nguyệt Nguyễn Phi Vân 20.10.2021

Mấy hôm nay liên tục đọc bài của McKinsey và báo Inc về “The Great Resignation - cơn đại hồng thuỷ nghỉ việc hậu Covid”. Phần lớn các lý do đều trỏ về chữ Purpose - Mục đích sống. Covid có lẽ là cuộc vỡ trận khủng khiếp nhất cấp hành tinh về nhiều mặt, cả kinh tế lẫn xã hội thế giới, nhưng cơn khủng hoảng rúng động nhất với mỗi người có lẽ không phải chỉ trên bề mặt, chỉ cái ăn cái ở, mà nó bắn một mũi xuyên cái tâm của mọi sự tồn tại - why - tại sao tôi sinh ra và bước đi trong cuộc đời này? Mọi sự ồn ào bỗng hoá lặng câm. Mọi lẽ đương nhiên bỗng trở thành điều không thể. Mọi sự hiển nhiên ta vẫn lướt qua mỗi ngày và chắc chắn nó sẽ luôn ở đó, bỗng không còn. Mọi thứ vẫn ngỡ là “thiết yếu” bỗng trở nên không mấy liên quan. Và con người, bỗng ngơ ngác quay về với những điều đơn giản nhất - why - cuối cùng ta sinh trên đời là để làm chi? Cuối cùng, đâu mới thật sự là điều quan trọng nhất? Con người có đó mất đó. Tiền bao nhiêu, danh vọng ra sao, thị phi thế nào cũng chẳng cứu được những hơi thở mong manh. Lần đầu tiên, con người cảm thấy bất lực, bối rối về khái niệm quyền lực, những tưởng ta thông minh, có thể giật dây thao túng cả thế giới này. Và họ bắt đầu đặt câu hỏi, chẳng lẽ con người thật ra chả là gì so với con vi rút? Chẳng lẽ thật ra cuối cùng ta chẳng kiểm soát được cái chi chi? Chẳng lẽ hơi thở của chính mình ta còn không làm chủ được hay sao? Chẳng lẽ hành trình xây vạn lý trường thành từ trước đến nay, cuối cùng chỉ là giấc nam kha, tỉnh ra mới thấy còn tỉnh mới là may mắn? Chẳng lẽ….. chẳng lẽ…..? Chưa bao giờ con người bị ép đến đường cùng, bắt buộc phải nghĩ về những điều cơ bản nhất - ý nghĩa sự tồn tại của một bản thể bất lực. Hay là, nó đẩy người ta vào một cái hố chung, không phân biệt giàu nghèo, không phân biệt vị thế, quyền lực, thành tích hay danh vọng. 1 cái mạng là 1 cái mạng. Hơi thở ai cũng giống như ai. Còn, là sống. Không còn, là chết. Sự thật đơn giản và nghiệt ngã đến tận cùng đó khiến cho con người hoảng hốt. Một rổ kim cương hay chiếc áo sờn vai rồi cũng không thoát khỏi quy luật tạo hoá - sinh lão bệnh tử vốn đã vận hành thế giới này từ mấy ngàn năm. Covid đã khiến người ta bị đẩy vào thế “nhận ra”, và nhận ra chính là điểm khởi đầu tái tạo nhất của hành trình tìm về với ý nghĩa của những ngày còn ở đây trên cõi tạm. Vậy, thì mình sẽ làm gì với những ngày còn thở? Tiếp tục làm quần quật cho đến khi kiệt sức? Tiếp tục hy sinh cuộc đời vì mấy đoạn lên lương? Tiếp tục đua chuột cho ai đó ha hả vỗ đùi? Tiếp tục cúi đầu làm những thứ ghét cay ghét đắng vì hai chữ “mưu sinh” đầy cay nghiệt? Dù câu hỏi là gì, câu trả lời cũng không thể quay về với với sự do dự, cam chịu, với cái dây trói an toàn đã khoá chân con người những thập kỷ qua. Covid và nỗi sợ hãi “nhận ra” đã cho loài người sức mạnh để làm những điều không thể. Họ cần một mục đích sống. Họ cần ý nghĩa. Họ cần tìm ra giá trị của một sinh linh trong hành trình có đến có đi. Họ hiểu hơn về tính tạm thời của mọi phần thưởng mà xã hội vật chất đặt ra. Giờ thì họ đã tận tường, sự sống chỉ gói gọn trong vài hơi thở. Cho nên, làm cũng được, sống cũng vậy. Sao cũng chỉ cần được bình an, vui vẻ, hạnh phúc với bản thân và với cuộc đời. Thời gian có hạn, trần gian giới hạn, cuộc đời rồi chỉ là khoảng cách ở giữa của đến và đi. Nếu có thể, họ muốn tìm thấy một nơi không phải chỉ để làm, để bán sức lấy vài đồng, để lao vào cuộc chiến tranh hạt bụi. Mục đích cá nhân, giá trị tổ chức, làm sao để hành trình làm việc trở thành đóng góp của mỗi người vào những điều larger than life - to lớn hơn một cuộc mưu sinh? Khủng hoảng cá nhân qua Covid, khủng hoảng về giá trị nhân sinh chính là lực đẩy vỡ bờ để tổ chức phải nghiền ngẫm và hành động về mục đích, văn hoá và giá trị, nếu muốn giữ chân nhân tài trên một hành trình rất khác hậu Covid. Covid đẩy con người vào thế phải tư duy lại, và đó cũng là nơi họ bình thản mỉm cười với những nỗi sợ hãi của quá khứ, nơi ánh sáng cho người ta sức mạnh dũng cảm để chuyển hoá bản thân, nơi bắt đầu của hành trình là mình dù sự nghiệp có ra sao, sống thật hơn với giá trị của chính mình, hạnh phúc hơn với những điều đơn giản nhất. Cuộc di dân là dễ hiểu. Lựa chọn lại là chuyện đương nhiên. Thay đổi vì bản thân là chìa khoá của nhận thức và bài học mà Covid đã dạy cho. Nếu không phải là lúc này, liệu có còn cơ hội khác?

Có đứa em đọc sách triết học xong nói, sao người ta viết cả ngàn năm về trước mà đúng và hay vậy, cứ như là viết cho thời này. Mình cười, con người thời nào cũng là con người, cũng hỷ nộ ái ố, thất tình lục dục chớ có khác gì đâu. Chỉ có cái bao bì bên ngoài của họ khác, cái chợ đời thiết kế và thay đổi theo thời nhìn hơi khác, nhưng cái lẽ đổi chác bán mua chợ nào chả thế, thời nào rồi cũng có thuận mua vừa bán, có chèo kéo, lọc lừa, gian dối, lưu manh. Cho nên, nói loài người tiến hoá mấy ngàn năm, nhưng thiệt ra là chỉ có bề ngoài thay áo đổi son thôi, còn tâm hồn hoàn toàn không một chút nào tiến hoá. Cho nên, đọc tích cũ, xem lịch sử là hiểu hết cách người ta hành xử trong hiện tại, và cả tương lai. Người xưa khổ vì tham sân si. Người nay vật vã y chang như vậy. Người xưa đấu tranh giữa thiện và ác, giữa đúng và sai, giữa yêu thương & thù hận. Người nay không chỉ đấu offline mà rần rần trên cả online. Người xưa drama kiểu cung đấu, thị phi xoay quanh một trung tâm quyền lực. Người nay drama cấp hành tinh, đấu công khai omni-channel - đa kênh trên tất tần tật các nền tảng. Người xưa học cách dưỡng tâm giữa thời loạn lạc. Người nay học cách trốn khỏi chợ đời để mua chút bình an. Nói chung là, thời nào con người vẫn trắng đen xám xám mà thôi, có chính có tà, có gió chiều nào măng bẻ theo chiều ấy mặc bão bùng mưa nắng. Thời nào cũng có thua có thắng. Có những khi mây đen vũ vần và có những ngày nắng trải khắp muôn phương. Có những cảnh đời kéo lê khi xã hội nhiễu nhương. Có kẻ xấu nhưng vẫn có vài ba người tốt. Cuộc sống cuối cùng cũng chỉ là cuộc chiến không hồi kết thúc của nhiều và của một, của tất cả mọi người và của chính bản thân ta. Nếu zoom in một chút và tháo rời cái xã hội này ra, để tìm đơn vị nhỏ nhất cấu thành nên nó, thì tập thể dù lớn hay nhỏ, dù nằm bên nào của Yin Yang cũng bắt đầu từ đơn vị một cá nhân. Cùng loài thì một đám cuốn vào nhau. Khác đạo thì đẩy nhau bay loạn xạ. Vậy thôi, nên cũng đơn giản lắm. Tất cả chỉ bắt đầu từ một, từ một cá nhân, từ cuộc chiến của cá nhân đó, từ sự nghiêng ngả giữa bóng đêm và ánh sáng trong cái thế chênh vênh của mỗi con người. Nếu số đông cá nhân ùa qua hết ngõ đêm, xã hội làm sao sáng? Nếu chia bớt tâm hồn về phía sáng, trời đêm ắt sẽ ửng hồng. Cho nên, cái chợ thời nào cũng vậy thôi, bán mua đổi chác bằng linh hồn, bằng cõi tâm, bằng vài ba cái nửa quả tim hay đây đó một tấm lòng. Một người đổi. Người người đổi. Bởi thế nên thôi đừng nói những lời lớn lao hay ho vội. Khoan nghĩ về những điều vĩ đại, khoan nói vể những dự định khủng long để cứu lấy thế giới này. Hãy bắt đầu từ đơn vị nhỏ nhất cấu thành nên nó, bắt đầu từ chính mình, bắt đầu từ tôi, từ ta, từ cái ngã mạn to vật vã và cuộc nội chiến của tham si. Bóng đêm trong chính mình còn chưa kiểm soát nổi thì nói gì đến tầm nhìn quốc gia, vũ trụ. Trái tim tối làm sao mang về ngày ánh sáng? Tấm lòng đen làm sao nói về những ý định tinh khôi? Con người bẩn làm sao hoá thân thành lãnh đạo trong veo? Tay dấm dúi làm sao nói về những điều minh bạch? Bởi thế, nên thôi đừng nói về đám đông, về họ, về cộng đồng, xã hội. Có khi cần quay về đánh cho xong trận nhà với “con tối” đang giật dây kéo màn trong mỗi con người. Thắng nó đi, rồi hãy nói chuyện ngoài kia, chuyện thiên hạ khóc cười. Cái ao nhà tát không xong khoan hãy nói về sông ngòi, biển cả. Con người đời nào cũng vậy thôi, cuộc chiến thời nào cũng vậy thôi, là ta quánh trận với mình trước đã. Chợ nào cũng chợ. Thời nào rồi cũng hỷ nộ ái ô và cũng tham sân si. Chuyện thời xưa hay ngày nay nào có khác gì. Khác, là khi ta hiểu ra, mỉm cười và tự mình bước về nơi bắt đầu ánh sáng.

Xây nhà thì phải đổ móng. Trồng cây thì phải gieo hạt. Khi cái móng xài bê tông dỏm nó mục ruỗng ra rồi thì có cố chắp này vá kia, tô son trét phấn cái mặt tiền cách mấy nó cũng không làm cho ngôi nhà trở nên vững vàng hơn. Mọi nỗ lực giải quyết các vấn đề trên bề mặt, cuối cùng cũng như đi bịt cái ống nước bị xì. Cứ bịt chỗ này xì chỗ khác thôi. Vậy hoài cho đến khi mình đi thay cái đường ống nước. Em nói, em ngán con người quá, chán cách con người đối xử với nhau ở Việt Nam quá. Sao người ta có thể lật kèo dễ như trở bàn tay. Hồi chưa có gì thì chị chị em em. Ngóc lên một phát là đạp mâm đá bát. Riết rồi, em mất hết niềm tin vào con người, và không biết bản thân phải sống sao cho phải nữa. Mình cười, đất nào cây đó thôi. Cái ống nước nó vỡ thì mình phải chấp nhận là nó vỡ. Mình bịt được một chỗ xì không có nghĩa là cái ống nước nó hết vỡ. Đó là ảo tưởng về sự OK tạm thời, cho đến khi nó lại rò ra ở một đoạn khác. Cho nên, thôi thì tốt nhất ống nước nhà ai người đó thay. Ai hiểu ra đạo lý này thì thay cả dàn. Còn ai rảnh xông vào vá cả đời thì cứ để cho họ vá. Ủa quên, mà có khi họ đâu cần vá. Họ cứ thế thôi vì nghĩ đã là ống nước thì cứ phải xì nó mới oai. Khi xã hội đặt để những giá trị cơ bản và nền móng dựa trên quyền lực, bạc tiền, danh vọng. Người ta lấy đó làm “mục đích sống”, và chuyện đạp lên, bất chấp tất cả để chạm vào điểm đến sáng ngời âu cũng là lẽ thường tình. Họ có biết gì khác đâu. Họ có trải nghiệm nào khác đâu. Cả đời, họ bị dạy, bị nhồi nhét vào đầu, bị đời đập vỡ mặt khi không “respect” thứ “lẽ thường tình” ấy. Ai cũng xô đẩy, chen lấn, đạp lên nhau để xông về ánh hào quang của quyền lực, bạc tiền, danh vọng. Người ta khao khát, tôn thờ, trưng bày, so bì nhau trên đường đua “thành đạt” theo khái niệm đặt để của xã hội này. Rồi có những con người thật lạc hậu, như em, ngồi đó than trời ơi sao loài người sống không có giá trị, không có tình nghĩa, không có chút “người” gì hết vậy. Ơ, sao lại đi trách họ? Cái móng mục sao căn nhà nó vững? Cái đầm lầy đen thui sao đòi cây nghĩa quả nhân? Ngồi đó trách người thì có mà trách hết đời. Một lần sai, trả giá bằng vài thế hệ. Cho nên, thức tỉnh đi cưng, cười khẩy rồi bước qua, kệ thiên hạ. Em chỉ cần OK với bản thân mình là đủ. Mình sống không hổ thẹn với bản thân là đủ. Mình tu sửa bản thân mình là chính. Mình bình an, vui vẻ, hạnh phúc với hành trình của chính mình là được. Nếu điều đó có nghĩa là đi ra thế giới nhiều hơn, nếu đó là trở thành người của thế giới rộng lớn hơn, nếu đó là tìm cho mình một không gian và thời gian khác hơn, hãy cứ làm như thế! Một người OK, rồi sẽ có một số người OK, rồi sẽ có nhiều người hơn nữa OK với bản thân mình. Bắt đầu từ đó, đừng mong cầu để bị tổn thương. Đừng cố gắng chắp vá khi cả đường ống cần thay mới. Cũng đừng để cho bản thân bị rơi vào vũng lầy cảm xúc khi phải đối diện với những cú twist đầy drama khi đường ống vỡ. Chấp nhận sự thật, tập trung vào bản thân và cái sự “làm người” của chính mình thôi. Chỉ cần em bình an, chỉ cần em OK với bản thân mình là đủ.

Tính mình rất pro cái mới. Cho nên gặp ai đó mới, nghe câu chuyện mới, đặc biệt là những trải nghiệm ngoạn mục tạo nên con người của một ai đó, sự thành bại và thay đổi của một ai đó. Chất liệu của cuộc sống đến từ đây, từ chính trải nghiệm của bản thân, từ lắng nghe trải nghiệm của người khác, và rút ra bài học cho mình. Nghe, là để khám phá những góc nhìn mới, những tư duy mới, những cách làm mới để giúp mình phát triển bản thân. Nghe không phải là để tọc mạch, nhiều chuyện, để phán xét, để rắc thêm chút tiêu chút muối vào rồi đi tám khắp làng khắp xóm. Sự khác nhau nằm ở đó. Và cách nuôi dưỡng tính ham học - curiosity - nằm ở đó. Ta cần phải phân biệt rất rõ ràng, để tránh cho bản thân vướng vào sự tò mò vô ích mà nhiều khi còn mang hại vào thân. Nhiều bạn hỏi, em nên bắt đầu câu chuyện ra sao, em nên trò chuyện về chủ đề gì, làm sao để xây dựng quan hệ với người chưa quen khi em không có gì để nói…. Từ bao giờ, con người đã không còn quan tâm nhau nữa. Họ quan tâm đến mạng xã hội, đến những chủ đề đang trending, đến fan và anti-fan, đến những lon thuốc độc mà họ chọi vào nhà nhau vì những cuộc chiến rần rần vô nghĩa. Từ bao giờ, con người không còn thật sự cảm động hay wow vì một câu chuyện đời thường truyền cảm hứng. Thay vào đó là những cái cần câu content thật drama, những cái tít giật bắn cả người. Rồi vì vậy mà con người không còn biết khởi đầu câu chuyện. Họ trốn sau những cái nút like, sau những chiếc icon mặt cười mặt khóc, và chẳng biết nói gì. Họ tránh phải nhìn vào mắt nhau, tránh những lần gặp mặt, livestream vài ba tiếng nhưng không có thời gian để thở một hơi thật sâu và lắng nghe chút tiếng lòng. Dần dần, chúng ta chỉ chạm mặt nhau hàng ngày qua những công cụ trung gian (medium), như cái kiểu của bà đồng bà bóng ngày xưa mượn xác người sống để kết nối cùng người chết. Vậy nó dễ. Tắt nhanh mở lẹ. Không thích tua qua. Thả nút này nọ là xong, không cần nói và cũng không muốn nói. Không nói, nên chúng ta quên tiếng người, quên tình người, quên lẽ đối đãi tử tế thường tình giữa con người với nhau. Quen chọi thuốc độc, nên những câu còm trên mạng không phải lời nói mà là vũ khí công tâm. Chắc là coi quá nhiều phim cung đấu của Trung Quốc nên nhà nhà học đóng phim. Hình như không phải học, mà là diễn quá xuất sắc nhờ tài diễn xuất mà xã hội nuôi dưỡng cho từ khi mới chạm vào thế giới. Cho nên, ta hóng chuyện nhưng chẳng quan tâm. Ta hùa vào để thoả mãn sự độc ác của chính mình chứ chẳng liên quan gì đến kẻ đang tưởng chừng là vai chính. Cho nên, ta dẫm đạp lên cuộc đời ai đó nhưng không quan tâm đến câu chuyện đằng sau. Ta phán xét, lên án người này kẻ kia nhưng không dám đối diện với chính bản thân mình. Ta vạch mặt họ ra, nhưng lại lấy một đám bao nilon che kín đời mình. Ta lao ra bốc phốt, nhưng lại sợ chết khiếp chuyện người đời bươi móc. Vậy, làm sao bắt đầu câu chuyện? Vậy, làm sao tìm thấy những cảm xúc tinh khôi? Quan tâm, là sự bắt đầu của thấu cảm, của lắng nghe không phán xét, của thấu hiểu và cảm thông. Quan tâm còn không có, sao gọi là bắt đầu câu chuyện? Curiosity - tính ham học, sự tò mò trong sáng là một trong những phẩm chất quan trọng nhất của thế kỷ 21, giúp con người không ngừng học hỏi, ứng dụng cái mới, tìm ra giải pháp cho những vấn đề thức tạp còn chưa biết sẽ là gì. Nhưng nếu loài người cứ chơi trò quăng thuốc độc và dẫm đạp lên đời nhau một cách vô cảm như kia, curiosity rồi sẽ tức tưởi lăn ra chết. Nỗi sợ hãi (sự độc ác của loài người) sẽ trở thành kẻ thống trị. Loài người tội nghiệp sẽ co rúm lại, đóng kín cửa nhà, khép chặt ngõ tâm hồn. Không ai có thể tin ai. Không ai dám giải bày tâm sự với ai. Loài người cô đơn trốn sau những chiếc mặt nạ bảo vệ khỏi vi rút “bóng đêm”. Nhiễm, là khi bóng tối lan dần trong con người, diệt sạch ánh sáng và biến con người thành một đám zombie, lang thang trong đêm chỉ để truy tìm và giết hết những ai còn đang “sống”. Vậy, ta đang là zombie hay đang “sống”? Nếu “sống”, chắc nên nhớ rằng ánh sáng có còn tồn tại trên thế gian này nữa hay không sẽ phụ thuộc vào ta, vào chúng ta, vào những ai còn chưa nhiễm vi rút “bóng đêm”, vào những trái tim trong trẻo có thể chở ánh sáng trở về chữa lành cho những “bóng đêm” đang lạc lối. Đêm tối là nơi ánh sáng thể hiện giá trị của bản thân mình rõ nhất, nơi mọi câu chuyện bắt đầu từ sự trong trẻo của “quan tâm”. Không phải là tọc mạch, là quan tâm. Không phải là bóc phốt, là quan tâm. Không phải là phán xét, là quan tâm. Không phải là chọi thuốc độc, là quan tâm. Không phải là xử đẹp, là quan tâm. Không phải là dẫm đạp, là quan tâm. Không phải là đóng cửa lại để trốn khỏi bóng đêm, là quan tâm để mở lòng đón chào ánh sáng.

Nhân nghe lại xong 2 cuốn sách mình cho là viết hay nhất về thị trường chứng khoán của mọi thời đại là cuốn A Random Walk Down Wall Street (Burton G. Malkiel) và The Intelligent Investor (Benjamin Graham), cả hai đều nhắc đến khái niệm tư duy nhà buôn (trader mentality) chứ không phải là tư duy đầu tư của rất nhiều người lao vào thị trường chứng khoán một cách thiếu hiểu biết, mua bán theo cảm xúc và tâm lý đám đông. Dù không nhắc đến khái niệm EI - trí tuệ cảm xúc nhưng cả hai đều gọi tên khái niệm quản trị cảm xúc nếu muốn trở thành nhà đầu tư chứng khoán thành công, và đầu tư là tư duy dài hạn chứ không phải là nhảy chồm chồm mua đi bán lại trong vòng vài nốt nhạc. Mô tả của cả hai quyển sách về những chiếc bong bóng thị trường đã vỡ trong quá khứ, những cơn sốt nhà nhà mua, người người bán thật tình là rất giống hành vi của thị trường Việt Nam hiện tại, khi chứng khoán đã chạm vào tầng lớp lao động, tiểu thương chỉ mong ngóng kiếm lời vừa khủng vừa nhanh, cộng thêm sự ra đời hàng loạt của những broker trung gian kiếm cơm dựa trên quyết định xuống tiền, trên giao dịch bán mua của từng “thân chủ". Mình không tham gia vào thị trường chứng khoán Việt Nam, chỉ tham gia thị trường chứng khoán quốc tế, nên mình cũng không muốn bình luận về thị trường Việt Nam trong tút này, nhưng điều mình thấy là cơn bệnh nền về tư duy nhà buôn tại Việt Nam. Làm gì, việc nhỏ việc to, kinh doanh mua bán gì cũng dựa trên tư duy ngắn hạn, việc nhẹ lương cao, bán nhanh lời khủng, tỷ phú qua đêm…. Từ căn bệnh nền này, những cơn bệnh thời đại khác phát ra, lưu manh gian lận, bất chấp lương tâm, bất chấp lẽ thường tình, bất chấp sự thật, sự chính trực và đúng đắn, tử tế cần có trong quan hệ giữa người với người, chỉ biết lợi lạc bản thân kệ thây người khác…. Và trong cái môi trường xã hội mà money talks, power walks - có tiền có quyền, có quyền có công lý, bất chấp thủ đoạn kia, hoặc là bạn trở thành trader - con buôn, hoặc là bạn bị đẩy ra khỏi “hệ thống”, hoặc là bạn bỏ chạy khỏi cái hệ thống mục rữa đó để bắt đầu lại ở một nơi rất khác (và thành công theo một cách rất khác). Bệnh như vậy, nên những triệu chứng mà ta thấy hàng ngày, kiểu bán nhau vì dăm ba đồng, bán lương tâm vì cái kẹo, chơi nhau cho chết để câu like, giết người thân kiếm chút tiền, hay lật kèo đổi mặt như cơm bữa ngoài chợ đời trở thành chuyện thường ngày ở huyện. Mấy chuyện này lại còn hot nữa chứ, nên người ta bu vào làm content để hút traffic - lượt theo dõi. Rồi content này ra, content khác phải drama hơn, content tiếp theo phải kinh dị khủng hoảng hơn để giữ lượt quan tâm. Cả xã hội xô theo mùi tanh của xác người. Cuối cùng, ta là con người hay những con kềnh kềnh lầm lũi săn bóng tối? Nhưng đó, là hiện thực không ai có thể ngày một ngày hai thay đổi được…. Đám đông sẽ chấp nhận bị nhiễm và chấp nhận trở thành zombie, chỉ đề tồn tại. Nếu không, đám thiểu số phải chấp nhận trở thành outsider - những kẻ bị ruồng rẫy khỏi “hệ thống”, trốn vào những góc xa xôi, lánh mặt khỏi giang hồ và rời xa chốn thị phi ngày nào cũng có content mới. Đó, là một thế giới rất khác, vắng lao xao và vắng cả mùi tanh. Nếu không nữa, thì vài ba đoàn lũ lượt kéo nhau đi, tìm về những miền đất mới. Đó, lại là một thế giới hoàn toàn khác, không liên quan. Con người, họ không sai chẳng đúng. Họ chỉ làm tốt nhất việc họ sinh ra để làm - “tồn tại”, dù hầu hết cũng chẳng biết bản thân tồn tại để làm gì. Có bao giờ bạn tự hỏi mình tồn tại để làm chi? Tôi chắc là rất ít người đủ “hâm” để hỏi mình câu hỏi đó. Phần lớn, đã và sẽ được nhồi vào não là phải ráng kiếm tiền, giật quyền, đạp hết đám đông để trèo lên chỗ có thể đu đưa cao nhất. Chỉ vậy thôi. Không ai nói cho ta biết tới đó rồi sao nữa. Chúng ta như những đứa trẻ con lao vào một trò chơi mà họ bày ra để ta hại lẫn nhau. Họ cá cược. Họ hả hê. Còn ta ngây thơ tưởng mình là anh hùng trong cuộc chơi tàn nhẫn. Tất cả, cũng giống như đóng phim “Matrix”. Hoặc là bạn thuộc về và chịu sự kiểm soát của cái ma trận, hoặc là bạn phải cược cái thân mình để thoát khỏi những hệ thống chằng chịt đang theo dõi, thao túng, và loại bạn khỏi cuộc chơi bất cứ lúc nào. Và đó, là hiện thực không ai có thể ngày một ngày hai thay đổi được…. Nên status này dành cho những ai có cơ duyên thức tỉnh, để bỏ cái matrix kia mà trở về thực hiện sứ mệnh cao cả nhất của kẻ lỡ sinh ra trên trần thế - làm người. Làm người, là bỏ cái mác làm kềnh kềnh, làm zombie, hay làm nhà buôn xác mà thôi. Ánh sáng chỉ nhận ra mình là ai khi hiểu về bóng tối mà thôi. Và “người” chỉ tìm thấy căn nguyên khi delete chữ “con”. Phép loại trừ ta sử dụng để bớt phải nói về những điều lớn lao không ai hiểu.

Các bạn tân sinh viên thân mến, Đại học trước giờ vẫn là một chặn đường mới, một hành trình mới, một cột mốc mới trong hành trình cuộc sống của một con người. Bạn đang ở đây và điều đó có nghĩa là bạn đã đạt được một thành tích mới trên hành trình cuộc sống của chính mình. Xin chúc mừng. Tuy nhiên, đại học của thế kỷ 21 giờ đã là bình thường mới, nghĩa là việc bước vào đại học và cần tấm bằng đại học “không” đảm bảo bạn sẽ tìm được việc làm, không đảm bảo bạn hội nhập được vào tương lai bất định hay có thể startup thành công. Đại học cuối cùng cũng chỉ là một kênh tiếp nhận thông tin, và có khi còn là kênh tiếp nhận chậm hơn so với các kênh tự học. Đại học của thế kỷ 21 nên và chỉ là nơi cho bạn nền tảng tư duy, để bạn có thể tự tư duy, là nơi cho bạn cách giải quyết vấn đề và bạn phải tự mình giải quyết vấn đề, là nơi cho bạn môi trường để tìm hiểu và bạn phải tự mình tìm hiểu. Đừng ỷ lại, đừng dựa dẫm vào nhà trường, đừng chỉ chăm chăm đọc tài liệu và “học” theo kiểu truyền thống, cũ kỹ, thụ động. Đó là cách phí thời gian hiệu quả nhất. Hãy xem đại học như một chiếc thuyền, một chuyến xe để đưa bạn đi đến những bến bờ mới lạ mà bạn có thể tự mình khám phá. Nhân tháng bắt đầu của một hành trình mới, và nhân có quá nhiều trường nhờ Phi Vân chia sẻ với tân sinh viên trong lễ khai giảng nhưng mình đều phải từ chối vì không có thời gian, tôi viết thư này cho tất cả các bạn với những cầu chúc tốt đẹp nhất. Tôi cũng nhân đây xin được gởi đến các bạn 3 điều làm hành trang cho các bạn khởi đầu trên hành trình mới hôm nay. ĐỪNG CHỈ HỌC ĐẠI HỌC, HÃY HỌC CẢ ĐỜI Tôi là người “không truyền thống”, nên đối với tôi việc học của thế kỷ 21 đã được tái định nghĩa, đặc biệt là tại ngã giao của những chuyển động lớn của thế giới như toàn cầu hoá, 4.0, và rủi ro cấp hành tinh như đại dịch vừa qua. Ngã giao này đã tạo ra một tương lai cực kỳ bất định, không ai biết chuyện gì sẽ xảy ra, và ngày càng bất định với tốc độ thay đổi từ phát minh mới diễn biến hàng ngày về khoa học công nghệ. Khi con người đã có thể bắt đầu space travel - du lịch vũ trụ, đã bắt đầu xây dựng các tuyến tàu hyperloop để rút ngắn thời gian đi lại xuống còn 10-20%, khi AI, robot đang đóng góp giờ lao động nhiều hơn con người, khi con người đương nhiên phải mang theo bên mình vũ khí digital để làm việc trong sự tăng tốc về chuyển đổi số, vv, chuyện học trong trường lớp làm gì còn có cửa để theo kịp? Trường nào lớp nào có thế cập nhật những thay đổi hàng ngày hàng giờ này cho các bạn? Ai soạn nổi giáo án mới mỗi tuần? Nhưng nếu không, thì không lẽ mình học toàn những thứ cũ kỹ rêu phong chưa update? Cho nên, học là chuyện của bạn, không phải của nhà trường. Trường đại học chỉ là nơi tạo điều kiện cho các bạn tự học tốt hơn, có bạn bè thầy cô để phản biện, trao đổi, cùng brainstorm và sáng tạo. Vậy thôi! Còn việc học là phải tự học, học từ nhiều kênh, và xác định là học cả đời. Cứ làm đến đâu, dấn thân đến đâu thấy thiếu gì thì bổ sung ngay, và bổ sung bằng những kiến thức, kỹ năng cập nhật và liên quan nhất của thế giới. Trường đại học lớn nhất là trường đời. Ở trong môi trường thực tế là nơi con người vỡ ra, học nhanh nhất và hiệu quả nhất. Vào đại học cũng được. Không vào đại học cũng chẳng sao, khi ta xác định đại học là học cả đời, học mọi lúc mọi nơi, học từ nhiều nguồn, nhiều người và học những thứ cần thiết để ứng dụng ngay vào thực tế. HỌC QUẢN TRỊ BẢN THÂN MÌNH TRƯỚC Có một sự vô lý mang tính vũ trụ là con người học đủ thứ, học quản trị này nọ, kiểm soát nọ kia, nhưng cái thân mình thì kiểm soát không nổi và không hề được quản trị. Loài người đã quen auto pilot - vận hành như một hệ thống tự động. Sự việc chạm vào ngòi nổ. Ngòi nổ kích hoạt sự nguy hiểm. Não cướp quyền quản trị, rà soát trong kho dữ liệu quá khứ những sự việc na ná, ghi nhận cách ta phản ứng và cảm xúc, rồi bắt ta phản ứng theo pattern - cái khung có sẵn. Cho nên con người hỷ nộ ái ố, phản ứng nhất thời mà nhiều khi không biết tại sao. Vậy thì có khác gì con robot? Vậy, cũng có nghĩa là mọi cảm xúc như buồn chán, hoang mang, giận dữ, đau khổ, tự ti, vv đều là do hệ thống tự động của bạn tạo ra, ép bạn phải cảm cảm xúc như thế, hành động như thế, trôi qua cuộc đời như thế. Đây cũng là lý do mà 80% vấn đề trong cuộc đời của một con người là chuyện tào lao không cần phải giải quyết nhưng loài người cứ lao vào giải quyết, phí thời gian, công sức, tâm lực, chẳng để làm gì. Đây cũng là lý do mà nhiều bạn trẻ dù học đại học xong vẫn không có cách nào hội nhập được vào thế giới việc làm, vì làm việc 80% là giải quyết các vấn đề về quan hệ mà bạn chưa bao giờ được học. Cho nên, học gì thì học, làm gì thì làm, điều đầu tiên, vỡ lòng nhất, cơ bản nhất là học cách quản trị chính bản thân mình, để bản thân không rơi vào trạng thái thiếu chủ động, phản ứng vô minh, auto pilot - vận hành tự động như máy bay không người lái. Học được khả năng này, 80% vấn đề trong cuộc đời và sự nghiệp của bạn sẽ biến mất không cần giải quyết. Vậy thì con người mới ung dung, tự tại, rảnh rỗi và thoải mái để còn lo sáng tạo, tận hưởng cuộc sống, và làm những việc có ý nghĩa hơn, mang tính sứ mệnh hơn cho cuộc đời mình. Đương nhiên, trừ phi bạn thích cái cảm giác lăn lông lốc trong đời không biết thân phận mình rồi sẽ về đâu. HỌC ÍT THÔI, LÀM NHIỀU VÀO Rất sorry là thời này muốn đọc cái gì, học cái gì cũng google ra hết. Sách thì sách giấy, sách điện tử, sách đọc, vv, muốn gì cũng có. Cho nên, làm ơn đừng ngồi ngay ngắn trong lớp học nghe giảng và ghi chép nữa. Học của thế kỷ 21 là học từ làm, học qua dự án, học trong quá trình làm thử, làm thiệt, học từ thực tế ứng dụng với người dùng thật, học là tham gia, là dấn thân, là tay lấm chân bùn xông vào làm và vỡ ra, à thì ra thực tế nó cách xa lý thuyết mấy vạn năm ánh sáng. Nếu có thể khuyên, tôi khuyên các trường đại học và các bạn sinh viên học 50% thời gian thôi, còn 50% hãy tạo thành những dự án thật cho các em bắt tay vào làm. Chỉ có làm mới hiểu tại sao mình cần phải học. Chỉ có làm mới biết học dễ lắm nhưng làm thì khó lắm. Chỉ có bắt tay vào làm mới biết còn một vạn thứ khác nó ảnh hưởng đến thành công chứ không chỉ là vài ba cái ý tưởng chung chung. Làm chính là động lực để chúng ta tìm kiếm, nghiên cứu, học hỏi tốt hơn, chủ động hơn, đam mê hơn để tìm ra lời giải cho những vấn đề thực tế mà ta đối diện. Làm sẽ giúp rút ngắn khoảng cách giữa môi trường đại học và môi trường lao động, giảm sốc cho sinh viên khi thật sự bước ra đời và bước vào môi trường làm việc quá khác, không giống gì với giấc mơ màu hồng của thưở sinh viên. Nhưng cũng đừng chờ nhà trường tạo cơ hội cho bạn được làm. Các bạn hãy chủ động tìm kiếm, tham gia vào các dự án xã hội, cộng đồng, xung phong đi làm intern cho các công ty, startup, vv để được dấn thân vào môi trường thực tế. Nếu trường đại học có chương trình ươm tạo startup, hãy đừng suy nghĩ gì hết mà cứ tham gia ngay, vì ở đó bạn sẽ học được những kiến thức và kỹ năng cực kỳ thực tế. Học ít thôi, làm nhiều vào, là lời khuyên chân thật nhất tôi có thể dành cho các bạn, giúp các bạn chuẩn bị bản thân tốt hơn để hội nhập vào môi trường lao động từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Ba lời khuyên này, mong cách mang theo trên hành trình bước vào cổng trường đại học, và nhắc nhở mình thường xuyên để tránh rơi vào thói quen đời thường chỉ biết trôi theo con nước của lục bình. Mong cách bạn tư duy lại về hành trình đại học. Mong cách bạn chọn cho mình cách tiếp cận khác đi cho tương lai. Và rất mong các bạn sẽ kiến tạo hành trình sự nghiệp của mình ngay từ những ngày đầu tiên còn bỡ ngỡ bước vào cổng trường đại học. Xin gởi lời chúc mừng và những cầu chúc tốt đẹp nhất đến cho các bạn!

GenZ viết, rất chân thành và mạch lạc nha các bận phụ huynh. Xin hãy lắng nghe không phán xét "nỗi lòng của những người con" nhé. --------- Con chào cô, Hiện tại con đang là sinh viên năm cuối Đại học. Con theo dõi con cũng được 2 năm rồi, con rất thích các bài viết của cô, rất gần gũi với thế hệ GenZ chúng con, từng chút một, cô như là một người bạn lớn đúng nghĩa đen của chúng con vậy. Hôm nay con có một câu chuyện muốn tâm sự với cô mà con nghĩ đây không phải là vấn đề của riêng của mình, mà chắc chắn đây là vấn đề chung của đa số các bạn thế hệ GenZ đều gặp phải, và hôm nay con rất muốn được gửi đến cô những dòng cảm xúc này như một cách để tâm sự, như một cách để thể hiện được nỗi lòng của thế hệ GenZ. Đó là câu chuyện "Nỗi lòng của những người con”. Lúc con viết bức thư này là lúc con vừa có cuộc tranh luận với bố mẹ về tương lai của bản thân con, nhưng có lẽ theo con đây là cuộc cãi nhau hơn là tranh luận vì nó không tôn trọng bất kỳ nguyên tắc nào của tranh luận cả. Nhưng con xin phép dùng từ "tranh luận" thay vì "cãi nhau" để đảm bảo tính văn minh của bài viết. Con thấy con sai rất nhiều vì trong cuộc tranh luận hôm nay, con đôi lúc đã xưng hô không phải với bố mẹ, lớn tiếng quát bố mẹ, thật sự con cảm thấy có lỗi vì điều này . Câu chuyện xoay quay câu hỏi "Con muốn làm gì sau này?" đã giúp con giải tỏa được phần nào nỗi lòng mình, khi có những thứ chưa bao giờ dám nói bố mẹ về ước mơ, nguyện vọng của con, vi con biết gia đình sẽ có những ác cảm về nó. Con sinh ra trong gia đình không phải quá điều kiện, nhưng các nhu cầu cơ bản và những nhu cầu về sở thích con vẫn được gia đình thỏa mãn, con nghĩ đó là niềm hạnh phúc lớn lao của mình. Học 12 năm rồi thi đỗ vào trường học và chính bố con định hướng, hay nói cách khác là theo nghề bố. Ban đầu đó là sự hãnh diện của cả gia đình, đặc biệt là của bó con, vì ngôi trường con theo học điểm đầu vào không hề thấp. 4 năm trôi đi và xuất hiện những điều không thuận lợi trong công tác tuyển công chức của ngành con học, đây cũng là thời điểm con nhận ra, con không thuộc về nơi này. Khoảng thời gian từ năm 3 đại học đến gần thời điểm hiện tại, gần hết 4 năm đại học, con dành thời gian rất nhiều để ra ngoài, tìm hiểu và khám phá bản thân mục đích để xác định được, định vị được bản thân mình là ai? Cho đến ngày hôm nay con nghĩ môi trường công chức nhà nước mà bố mẹ con định hướng nó thực sự không thuộc về con rồi... Trong khoảng thời gian đó con nhận ra mình có điểm mạnh về nghệ thuật, về sân khấu, điều mà bố mẹ con hầu như không có cảm tình với ngành nghề này, mặc dù họ cũng có chút năng khiếu về mảng này đó chứ!.... Rồi con cũng đã nghĩ đến thời điểm mình sẽ nói điều này với gia đình, không sớm thì muộn và ngày đó đã thực sự đến. Trong buổi tranh luận hồi nãy, con nói hết nỗi lòng mình sau khi nghe bố mẹ nói một hồi về công việc, nghề nghiệp rồi xã hội ngoài kia ra sao, như thế nào. Con lắng nghe và đôi lúc cảm thấy khó chịu vì những nội dung nó bố mẹ đã nói quá nhiều lần rồi, đôi lúc lại mượn câu chuyện khác để phê bình rồi mượn người khác ra để so sánh, mội hồi diễn ra liên miên và con cố gắng lắng nghe hết tất cả mọi thứ. Nhưng thực sự cô ạ, con ngồi lắng nghe bố mẹ nói con vừa nghĩ về những nội dung đó, con thấy một điều rằng, có những kinh nghiệm rất đáng để học hỏi vì bây giờ người ta vẫn phải tuân thủ theo nó, đó là thực tiễn cuộc sống, nhưng phần lớn đó lại là những tư duy cũ, những cách làm mà con nghĩ ở thời đại này, người ta không còn áp dụng nữa. Con hiểu vì ở độ tuổi như bố mẹ con hầu như họ ít tìm hiểu về những điều mới lắm, đặc biệt khi mà nói đến những quan điểm mới là dường như họ có nhiều phản ứng tiêu cực với nó. Nghe hồi xong thì cũng đến lúc để con bày tỏ quan điểm, nguyện vọng của mình. Có thể trong lời nói, trong suy nghĩ của con có sự bồng bột của tuổi trẻ, nhưng điều mà con cảm thấy tiếc nhất và cũng là điều con đoán trước, đó là không có sự ĐỒNG CẢM của bố mẹ mình. Có lẽ đây là lần đầu tiên con thấy được sự khác nhau rõ ràng hết giữa hai thế hệ, hai quan điểm như hai đường thẳng song song, mặc dù vẫn có những nguyên tắc định hướng nghề nghiệp mà hai bên vẫn tôn trọng, nhưng đây cũng điều mà con lường trước được, đặc biệt là phản ứng của bố con khi nghe việc con lựa chọn con đường nghệ thuật. Trong lúc tranh luận con có cảm giác, hình như đây không phải là bố mình nữa, vì những điều bố nói hiện tại giống như những lời nói với người xa lạ vậy, không có một sự đồng cảm, chính vì điều này mà con rất ít khi tâm sư với bố về bản thân mình và điều này con thường làm với mẹ hơn, vì theo con việc này mẹ có sự nổi bật hơn bố. Khi được nói ra hết nỗi lòng con cảm thấy vừa thoải mái và lại vừa buồn, vì thực sự con cảm thấy dường như lúc này có mỗi bản thân mình là chỗ dựa tinh thần cho mình vậy, mọi thứ trống trơn và lẻ loi. Bố mẹ con chỉ nói về những điều tiêu cực trong ngành nghề này, bố con thể hiện thái độ cực kỳ khó chịu, như khinh thường con vậy và ông có những lời nói mà con cảm thấy rất khó nghe ở thời điểm ấy. Nhưng con đã quá quen với việc này và cảm thông cho cả hai người ngay cả khi trong cuộc tranh luận. Và một lúc sau, con chủ động kết thúc cuộc tranh luận vì biết rằng nếu ngồi nói nữa thì mọi việc cũng chẳng đi về đâu, khi ngay từ đầu, con và bố mẹ đã chèo hai con thuyền khác nhau. Sau cuộc tranh luận đó, con nghĩ rằng con sẽ vẫn tiếp tục đi trên con đường mình chọn, con biết bố mẹ lo cho mình, điều đó là đúng, nghề mình lựa chọn sẽ đơn phương độc mã, không dựa trên nguồn lực có sẵn của gia đình. Nhưng con nghĩ hướng đi của con vẽ ra sẽ không sai đâu, con sẽ đi và sẽ phải học tập nhiều như điều mà bố mẹ và con đều thấy là "con thiếu trải nghiệm". Ai cũng sống một cuộc đời, thế tại sao không sống vui khỏe với chính niềm đam mê của mình, chắc chắn sẽ có chông gai, vất vả, biết là gia đình lo lắng vì đâu ai muốn con mình khổ đâu; nhưng con nghĩ con người phải gai góc đầy mình, mồ hôi nhễ nhại, nước mắt ròng ròng, đứng lên tiến tiếp thì mới trưởng thành được. Sự lựa chọn không dùng bệ đỡ của gia đình không phải là không tốt, nhưng phải nhận thức được đó là một yếu tố đắc lực cho bản thân, nhưng hơn hết vẫn là trái tim, là khát khao tiến bước với lòng quả cảm và ý chí kiên cường thì con tin rằng chúng ta sẽ chạm đến vinh quang. Con cảm ơn cô rất nhiều đã lắng nghe câu chuyện của con!!! Tác giả: Bạn trẻ GenZ

Thật ra, làm gì cũng vậy, việc không có gì khó. Khó, tất cả là do con người mà ra. Mâu thuẫn, xung đột, căng thẳng, chính trị công sở, đổ vỡ trong quan hệ, thất bại trong hợp tác, vv đều bắt đầu từ con người. Sự việc dù là gì tất cả đều đơn giản và có cách giải quyết. Nhưng con người, với chế độ auto pilot của lòng tham, sự hơn thua, giành giật chút ngã mạn và quyền lực, khiến cho mọi thứ rối lên, phức tạp thêm, bừa bộn ra một cách có khi không thể nào đỡ nổi. Và thế là, kẻ được người mất, kẻ thua người thắng, kẻ đi người ở. Cứ như vậy, con người play game với nhau và với chính mình. Cứ như thế, cuộc đời của mỗi người trở thành trò chơi bất tận, và kẻ xà quần chơi game cả đời đến khi gục ngã mới có khi mới hiểu ra đây là trò lưỡng bại câu thương - bên nào cũng thua, chơi kiểu gì cũng thua, thắng thua gì cũng thua. Được, có khi là thêm dăm ba vạn hay một cái title - chức danh nghe kêu kêu nào đó, nhưng mất, là mất niềm tin vào chính mình, mất chữ “người” giữ chữ “con”, mất sự bình an và hạnh phúc của một tâm đời hồn nhiên, trong trẻo. Khi trái tim đã lộn xộn thì cuộc đời sẽ bừa bộn. Khi cái tâm đã không trong thì cuộc đời sẽ chỉ ngụp lặn trong những vòng xoáy đục ngầu. Rồi hỏi ủa sao không ai thật lòng với mình, không ai trên đời tử tế, đàng hoàng. Mình có tử tế đàng hoàng đâu mà đòi với hỏi. Vũ trụ công bằng lắm, như một tấm gương sáng ngời. Mình sống sao thì đời nó phản chiếu lại y chang như vậy. Mình chơi người ta sẽ có người chơi lại mình. Mình đặt bẫy người ta sẽ có người ngồi rung đùi chờ giật sập bẫy với mình. Mình cướp gì, tham lam gì của ai thì sẽ có ngày bị cướp lại gấp vạn lần. Không có chạy đi đâu khỏi đâu con người ạ. Có vay có trả ghi chép đầy đủ trong ngân hàng vũ trụ hết á. Xài credit quài không trả nợ, không deposit thì đương nhiên sẽ mang món nợ đó mà lăn lông lốc đời này và nhiều kiếp nữa để trả cho xong. Chạy trời không bao giờ khỏi nắng. Nhiều người bảo, nhưng mà xã hội nó thế, đời nó thế, mình không hại người thì người sẽ hại mình, muốn sống thì phải chơi game, đứa nào chơi xịn hơn đứa đó thắng. À không, ai chơi game gì cứ chơi. Ai bận chơi game quá không làm người được thì cứ bận. Lựa chọn là của mỗi người. Lựa chọn quyết định hành trình tiếp nối của mình nó yên hay không yên, nó vui vẻ hạnh phúc hay đong đầy sóng gió, nó có ý nghĩa hay cuối cùng chỉ là một vụ cá cược đẫm máu. Núi cao luôn có núi cao hơn. Người giỏi luôn có người giỏi hơn. Không ai chơi game qua được mặt ông trời. Còn mình, thì chọn không chơi game, vì thấy nó tào lao, mệt mỏi, phí thời gian và hạnh phúc. Mình bận lắm, bận vui vẻ, bận bình an, bận hạnh phúc và bận làm cho cuộc dạo chơi trần thế này của mình nó thiệt là ý nghĩa. Nên sorry loài người nha mình không và sẽ không bao giờ muốn chơi game. Duyên đến thì đến. Duyên đi thì đi. Cái gì của mình nó trước sau cũng sẽ của mình, không chạy đi đâu được. Người này lấy sẽ có người khác trả. Người này chiếm đoạt sẽ có người khác tới đưa, mà đưa, có khi gấp cả vạn lần. Mình cứ từ từ bình tĩnh, cầm lên bỏ xuống rất dễ dàng, khoan thai, hồn nhiên như ăn cái kẹo bông gòn màu mây hồng vậy. Nói vậy, không có nghĩa là mình ngồi im thụ động. Mỗi ngày mình đều bận luyện cho nội công thật là thâm hậu, trong tâm thế, trong tinh thần, tri thức, khả năng. Vậy thôi, rồi đời tự đến gõ cửa thôi mà, đâu cần drama hoạt náo gì cho mệt. Cho nên, chia sẻ ở đây là để nói lên nỗi lòng của một kẻ dạo chơi trần thế, thấy loài người thật khổ, nhưng cũng chưa đủ đức huệ để giúp được cho ai. Có chăng, thì chỉ trải lòng và trải đời mình ra để loài người thấy là, không chơi game cũng là một option khả thi còn tồn tại. Dù bên kèo bên này ít người hơn, nhưng mình tin là ai cũng đang bình an và hạnh phúc….