Tôi đã nhiều lần chia sẻ về tư duy phản biện, một trong những top kỹ năng cần thiết cho thế kỷ 21, cho tương lai bất định, và giúp các bạn trẻ hội nhập thế giới. Tuy nhiên, tôi vẫn tiếp tục nhận inbox những câu hỏi mà tôi nghĩ rằng các bạn phải tự hỏi mình, tự tìm ra câu trả lời, và đưa ra quyết định dựa trên những đánh gía cá nhân. Khi bản thân ta không phân tích vấn đề, không suy nghĩ, phản tư, tìm hiểu để tìm cách giải quyết vấn đề đó, mà chỉ khư khư tìm cách quăng câu hỏi cho người khác tìm lời giải đáp giùm, như vậy là vô trách nhiệm với bản thân. Ai sẽ ở đó mà trả lời cho bạn cả đời? Ba má? Người thân? Hay người xa lạ? Thực tế phũ phàng nè bạn, là không có ai cả. Trong cuộc đời này, chẳng ai quyết định giùm ai. Chỉ có ta, mới chịu trách nhiệm về các quyết định của chính bản thân mình. Nên thôi, đừng trốn tránh, đừng đùng đẩy, đừng quăng câu hỏi vào vũ trụ nữa. Khi ta bắt đầu từ bản thân, ta rồi sẽ tốt lên, và vũ trụ sẽ gởi vài tin nhắn. Giờ, chia sẻ với các bạn 7 cách đơn giản để rèn luyện tư duy phản biện nhé. 1. Ask basic questions - Đặt những câu hỏi cơ bản cho bản thân: thế giới có thể vô cùng phức tạp. Nhưng không phải vấn đề phức tạp nào cũng cần giải pháp phức tạp. Có khi, vài câu hỏi và cách tiếp cận đơn giản là giải quyết được vấn đề. Phức tạp hoá, chỉ làm cho bạn mất phương hướng và tìm không ra đường trong mớ hỗn độn ấy mà thôi. Đặt vài câu hỏi đơn giản khi gặp vấn đề, ví dụ: - Ta biết gì về vấn đề này? - Biết qua kênh nào? - Ta muốn chứng minh, phủ nhận, hay giải thích điều gì? - Có điều gì liên quan mà ta chưa nghĩ đến hay không? 2. Question basic assumptions - Đặt câu hỏi phản biện những điều tưởng chừng như cơ bản: Rất rất nhiều người Việt bị ép vào khuôn khổ học thụ động, nghĩa là chỉ nghe 1 chiều rồi tiếp nhận thông tin chứ chẳng bao giờ chủ động suy nghĩ và đặt câi hỏi ngược lại, liệu điều người ta vừa nói có đúng không, tại sao đúng, tại sao có vẻ như chưa đúng. Có khi, điều người ta nói là thứ người ta giả sử như vậy thì sao. Không lẽ điều người ta cho là, lại trở thành chân lý đối với mình? Dễ vậy á? Sống nhờ vào tư tưởng và cách nghĩ, cách assume – giả sử của người khác thì sao gọi là tồn tại? ‘I think, therefore I am - Tôi nghĩ nghĩa là tôi tồn tại’ mà. Không nghĩ, thì gọi là ăn bám tư tưởng mới đúng. Nên, có nhiều khi, ai nói gì, cứ phải đặt câu hỏi ngược lại, xem điều đó có phù hợp, có đúng với hoàn cảnh, với giá trị, hay có khả thi không. 3. Be aware of your mental processes – Nhận biết cách bạn tư duy: con người thật ra bị môi trường, xã hội ảnh hưởng rất lớn. Do đó, có cực nhiều những thành kiến, những giá trị bản địa hay gia đình của riêng bạn tạo ra thành kiến. Khi đã thành kiến, thì không khách quan. Khi không khách quan, thì không có tư duy phản biện. Bạn dễ dàng cho phép mình đưa ra một kết luận hoàn toàn dựa trên những assumption – giả thiết cá nhân. Cho nên, đừng quá nhanh quá nguy hiểm. Đôi khi, ta cần dừng lại, hỏi mình, liệu ta có đang thành kiến cá nhân khi đưa ra quyết định này không? 4. Try reverse things – Đặt câu hỏi ngược: đây là cách gây sốc cho các vấn đề chưa giải quyết được. Vì anh ấy làm việc không tốt nên tôi không hiệu quả. Có khi nào là, vì tôi không hiệu quả nên anh ấy làm việc không tốt? 5. Evaluating the existing evidence – tìm hiểu và đánh giá những chứng minh đã có: Các bạn ai cũng biết câu của Issac Newton, ‘sở dĩ tôi có thể nhìn xa được là nhờ tôi đứng trên vai những người khổng lồ’. Tất cả những gì bạn đang tìm, câu hỏi bạn đặt ra, đâu đó đã có người tìm hiểu, nghiên cứu, chia sẻ, giải quyết. Sao không tự mình tìm, đọc, nghiên cứu để có thêm góc nhìn? Đây là điều dở nhất của bạn trẻ Việt Nam. Đụng vấn đề không biết tự mình chủ động tìm hiểu, cứ làm việc kiểu lười biếng là tìm shortcut – đường tắt. Tư duy gì kỳ vậy? Tư duy đường tắt thì bao giờ lớn lên? Cứ tìm cách đi ngang về dọc cho dễ thì cả dân tộc này mấy ngàn năm sau vẫn cứ đi làm thuê cho thế giới. Đặt câu hỏi chứ. Ai đã từng thu thập chứng cứ về vấn đề này? Họ làm bằng phương pháp gì? Tại sao? 6. Remember to think for yourself – Tự suy nghĩ: Các bạn làm ơn đi, tự mình bỏ thời gian ra mà suy nghĩ. Tất cả những gì các bạn đọc, tìm hiểu, nghiên cứu, hỏi, lắng nghe, cuối cùng đều là ý kiến và luận cứ của người khác. Bạn là người khác hay là mình? Nếu bạn thích cả đời làm người khác thì thôi miễn bàn. Còn nếu muốn được là mình, làm ơn ngồi xuống, xem xét thông tin, dữ liệu và suy nghĩ về sự đúng sai của nó. Đừng quá tự mãn, nhưng thinking for yourself is essential to answering tough questions – tự suy nghĩ mới là chìa khoá giúp bạn tìm ra câu trả lời cho những câu hỏi khó trong đời. 7. Understand that no one thinks critically 100% of the time – Hiểu rằng không phải ai cũng sử dụng tư duy phản biện 100% mọi lúc mọi nơi: đã là con người, ai cũng có khi bị tình cảm và cảm xúc chi phối, và sẽ rơi vào trạng thái thiếu kỷ luật hay thiếu logic. And it's OK. Không sao cả. Khi ta đối diện với những vấn đề quan trọng, ta cần critical thinking. Không phải mọi quyết định lớn nhỏ trong đời đều phải sử dụng đến tư duy phản biện. Nên cứ bình tĩnh bước tới, nhưng dừng lại phản tư và sử dụng tư duy phản biện khi đó là một quyết định lớn trong đời.

Sân bay Doha, 1g sáng Một năm qua con thấy mình có thay đổi gì hông? Có chứ. Con thấy mình thay đổi nhiều. Một người, mỗi năm nhìn lại, mà tự thấy mình thay đổi, nghĩa là có tiến bộ đó. Mà con thấy mình thay đổi ra sao? Nghĩ là mình mature - trưởng thành hơn. Như nào thì gọi là trưởng thành hơn? Con thấy mình không quan tâm và tránh xa mấy thứ tào lao kiểu drama - kịch tự biên tự diễn. Cái gì thấy mình có thể giúp hay contribute - đóng góp vào và làm cho tốt hơn thì mới đụng vào. Đỡ mệt. Đỡ mất thời gian. Giúp là làm gì? Đóng góp là đóng góp thế nào? Ví dụ thử. Ví dụ, khi ai đó gặp problem - vấn đề, và cần người lắng nghe, chia sẻ, con sẽ giúp và be there for them - ở bên cạnh họ, giúp họ lấy lại tinh thần. Mà problem và drama khác nhau nhe mama. Khác sao? Problem là vấn đề xảy đến với mình. Người gặp vấn đề, mình cần giúp. Còn drama là do người ta tự tạo ra, làm nhặng xị lên cho đã nư, cho cuộc đời phức tạp chơi. Người vậy mình không cần giúp. Ủa nhưng mà trên đời này có rất nhiều người họ tự tạo ra vấn đề mà bản thân không hề hay biết, thì có nên giúp họ không? Case by case thôi mama. Nếu cảm thấy họ có khả năng hiểu được chuyện chính mình là người tạo ra vấn đề cho bản thân thì nên giúp. Nếu nói, mà không chịu hiểu, hay không thể hiểu thì thôi. Câu chuyện đến đây thì phải vào cổng boarding. Bạn check in người Qatar chào ‘Hello’. Mình chào lại ‘How are you doing?’ Bản cười, ‘Khoẻ quá luôn. Chị khoẻ không? ‘Muốn lắm mà không khoẻ’ Bản cười, ‘Ủa sao vậy?’ ‘Trời ơi, mới bay 7 tiếng. Giờ thêm 7 tiếng nữa. Nghĩ sao mà khoẻ trời’. Hắn cười vang, ‘Rồi, giờ xếp chị lên ngồi kế anh pilot đẹp trai cho bớt mệt nhe’. Cả đám cười rồi chúc nhau một hành trình an toàn. Sao con thấy mama rất là approachable - dễ tiếp cận Nghĩa là sao? Là thấy đi đâu, ngồi kế ai cũng bắt chuyện được. Ai biết. Chắc tại mama nhiều chuyện. Nó cười. Con nghĩ chắc tại mama lúc nào cũng cười, cũng vui vẻ nên người ta dễ gần. Ủa vậy con có approachable hôn? Con hông vậy được. Chẳng biết tại sao. Người không approachable, nghĩa là tỏ ra nguy hiểm, xa cách, hay không quan tâm. Có khi, là do họ kiêu căng. Có khi, là do họ insecure - không tự tin, sợ mình thua kém, sợ đời cười chê. Cũng có khi, là do họ chẳng hứng thú gì với con người và thế giới bên ngoài chăng? Con thì không kiêu căng rồi. Luôn nghĩ mình và mọi người đều equal - bình đẳng. Nhưng đôi khi gặp những người có hành xử lạ, không tương đồng thì bối rối không biết phải làm sao. Cũng có khi, chỉ muốn một mình. Và có khi, bụng thì muốn bắt chuyện mà mặt thì cứ tỏ ra lạnh lùng. Đó là chuyện thường tình trên đời mà con. Đâu sao. Con người khi lớn lên, theo bản năng phòng vệ sẽ xây cho mình một lớp vỏ bọc bên ngoài. Hiểu thế, mình không quan tâm đến tấm vỏ bọc này, mà đi tìm cốt lõi của họ để tương tác. Khi ta học cách mở lòng ra, quan tâm nhiều hơn đến mọi người xung quanh, khi ta hiểu rằng ai trên đời này cũng sợ bị tổn thương, ai cũng mong cầu hạnh phúc, dù lớp vỏ bên ngoài của họ có là gì, mọi tương tác sẽ trở nên hết sức dễ dàng, đơn giản, và chân thật. Mà có chuyện này, con không giải thích được. Con hay bị hút về những người đang có vấn đề. Hình như là con cảm thấy cần giúp họ. Vậy á? Vậy có thể đó là sứ mệnh của con chăng, sinh ra để giúp mọi người? Bản có chút bối rối. Sứ mệnh, nghe có vẻ hơi quá sức cho một đứa chưa chạm mốc 15. Nhưng mỗi con người sinh ra trong cuộc đời này, đều mang vác một sứ mệnh trên vai. Tôi biết rất rõ sứ mệnh của mình là gì. Còn bạn, bạn sinh ra để làm chi? Để kiếm thật nhiều tiền? Để chạm vào hào quang của lớp lớp vỗ tay? Để uống trà sữa? Để ngồi lặng im? Để tạo ra chút hạnh phúc cho đời? Hay chỉ để đi tìm sứ mệnh cả đời, và cả đời mà vẫn chưa tìm được? 13.07.2018

Giờ ai cũng hiểu, những phát minh và cải tiến về tự động hoá, AI – trí tuệ nhân tạo, machine learning (máy học) đang đưa con người qua một miền đất mới. Ở đó, mọi khái niệm được đặt lại. Ở đó, máy đã qua mặt người trong nhiều khoảng liên quan đến hiệu quả, giảm sai sót, cải tiến chất lượng và tốc độ. Theo dự đoán của McKinsey, dù chỉ có 5% công việc sẽ bị tự động hoá hoàn toàn, 30% của 60% loại công việc hiện hữu sẽ áp dụng tự động hoá. Việc gì lập đi lập lại, trong môi trường ổn định có thể tiên đoán trước, liên quan đến thu thập và xử lý thông tin chắc chắn sẽ bị tự động hoá. Điều không tránh khỏi là, việc làm, cách làm việc, cách quản trị nhân sự phải thay đổi hoàn toàn khác đi trong thế kỷ mới. Nếu hỏi tôi, đứng từ góc độ người làm quản lý, tôi cảm thấy thế nào về tự động hoá. Tình thực, tôi welcome chuyện này. Vì sao? Vì con người xử lý các công việc về dữ liệu và thông tin hay sai sót. Đặc biệt tại Việt Nam, khi sinh viên ra trường không có chút kỹ năng, đến xử lý thông tin trên excel còn không được dạy, thử hỏi mất bao nhiêu thời gian của người làm công tác quản lý phải bỏ tiền bạc, công sức ra mà huấn luyện? Đã vậy, công việc không hiệu quả phần lớn do thái độ và ảo tưởng sức mạnh không hề có, hậu quả của hệ thống giáo dục thành tích, thiếu thực tế, thiếu nền tảng. Tự động hoá, vì vậy, là giải pháp cứu cánh cho doanh nghiệp. Khi việc áp dụng bắt đầu rộng rãi hơn, các bạn chờ xem tôi nói đúng không nhe, ai có thể đều sẽ thay máy vào chỗ của người. Khoẻ, hiệu quả, lại tránh nhiều phiền phức, mệt mỏi khi phải deal với tính xấu, thái độ ảo tưởng của con người. Vậy những chỗ không thay máy bằng người được, chuyện gì sẽ xảy ra? Đó là nơi mà gig economy – kinh tế free-lance sẽ sinh sôi. Thế kỷ 21, chẳng có công việc gì là ổn định. Mọi công việc đều có thể outsource ra ngoài, sử dụng lực lượng lao động tinh nhuệ, có kiến thức, kinh nghiệm, trải nghiệm, kỹ năng hợp tác tốt. Đó là lý do mà mấy website free-lance phát triển ào ạt. Đó là lý do vì sao mà 30-40% lao động tại các quốc gia phát triển là free-lance. Mà đã là free-lance, thì tôi được chọn. Tự nhiên, thị trường lao động của một loại công việc nào đó mở một phát ra toàn thế giới. Giờ, bạn không cạnh tranh với bao nhiêu đó người cùng loại chuyên môn trong cùng một quốc gia nữa. Giờ, bạn cạnh tranh với bao nhiêu đó người cùng chuyên môn trên toàn thế giới. Ai kỹ năng tốt hơn, ngôn ngữ chuẩn hơn, thái độ tốt hơn, chuyên môn giỏi hơn thì lấy job. Tổ chức công ty nhỏ lại. Tất cả các bộ phận đều có thể outsource ra ngoài. Cho nên, đừng ngồi đó mà thái độ. Lo mà phát triển bản thân để cạnh tranh với thế giới kìa. Và xin lỗi nhe, đừng ảo tưởng sức mạnh Việt Nam ơi, giáo dục nước mình được đánh giá còn đứng sau Lào nữa đó. Quản trị con người trong thời đại mới là vậy đó. Cái gì máy hoá được người ta sẽ làm. Việc gì không máy hoá được người ta có option đi kiếm người tài trên những platform khu vực và toàn cầu. Nhiều doanh nghiệp vừa tại Việt Nam còn than và nói với tôi, tuyển tụi châu Á cho hiệu quả, lấy thái độ làm việc nghiêm túc của tụi nó trị đám nhân viên Việt Nam. Người Việt mà phải nói thế và làm thế. Họ không phải xấu đâu, là quản trị hiệu quả theo hoàn cảnh của thị trường lao động mới, trong sự vươn lên của thế kỷ máy này.

Nó gọi tôi, là người có bản thể bông gòn. Ừ, giữa hai thái cực của thực tại và cầu vồng, tôi là kẻ du hành vượt thời gian. Xuôi về quá khứ, thẳng đến tương lai, ngẩn ngơ với từng chiếc là vàng đu đưa khi bước chân mùa thu lạc lối. Cho đến khi, có tiếng vỏ xe chì chiết lên mặt đường trầm ngâm sáng London. Bông gòn bị vỗ một cú rát mặt vào cơn mơ, bối rối tìm nơi bấu víu. Tóc hung hung xoăn xoăn, râu quai nón, mắt sáng cười cười, hắn chìa tay nhường tôi qua đường. Cứ như là mời mọc vào nhà hát ấy. Chiếc xe Peugeot 4 chỗ, đen đúa thật dễ thương. Bông gòn bơi qua đường, khẽ nhìn, rồi giơ tay lên cảm ơn. Tay giơ lên, lòng bàn tay mở ra, đơn giản thế, là dấu hiệu cám ơn không lời của thế giới này. Thoáng cười, cuộc đời có những bàn tay giơ lên, lời cám ơn trong trẻo. Ngôn ngữ đơn giản của lòng biết ơn, tôi bắt đầu học từ những ngày đầu tập lái xe ở Sydney. Người ta nhường mình, bàn tay giơ lên. Mình nhường người ta, bàn tay giơ lên. Bước chân tinh khôi, thoáng nắng cười ấm áp. Việt Nam, chúng ta không có những bàn tay giơ lên. Người người xông ra, xông vào, xông lên, hối hả vồ vập chút mùi chiến thắng. Đi trước một giây, chen lên một bước, thật ra chỉ là một giây gần hơn với quãng cuối cuộc đời. Nhanh hay chậm, chúng ta đều đến đó. Tần Thuỷ Hoàng cũng chẳng luyện nổi linh đan. Bông gòn trôi qua đường. Bàn tay giơ lên. Chợt thảng thốt, thì ra mình nhớ da diết những bàn tay giơ lên đến thế! Đâu đó giữa London, 18/07/2018

Hay 3 cách đơn giản hoá mọi khái niệm phức tạp cho đời đỡ mệt. Hôm kia, ngồi cà phê với một anh bạn tiến sỹ ngành Innovation – sáng tạo ở Bắc Âu. Học ngành sáng tạo mà ở Bắc Âu nữa thì thôi, không còn gì để nói, vì các quốc gia Bắc Âu vốn được xem là top về sáng tạo, đặc biệt là đi trước thế giới rất xa về giáo dục sáng tạo. “Dạo này có gì mới hôn?”, mình cắc cớ hỏi. “Ờ đang tập trung lắm”, ảnh trả lời. “Ủa làm gì mà phải tập trung ghê thế. Tiến sỹ cũng phải tập trung à?” “Đời này, thế kỷ này, thông tin như đại dương. Fake news tràn ngập. Ai ăn to nói lớn chút cũng tự nhiên thành diễn giả. Càng diễn, họ càng vung tay phức tạp hoá vấn đề, để làm cho người nghe hốt hoảng chơi. Càng phức tạp, càng dễ dấu dốt. Có ai hiểu gì đâu mà phản biện”. “Ủa rồi người tập trung làm gì?” “Đơn giản hoá mọi khái niệm. Không có khái niệm phức tạp, cũng không có vấn đề phức tạp. Chỉ có người không hiểu rõ, hiểu sâu, hiểu đủ để biến mọi thứ trở nên đơn giản.” “Vậy tiến sỹ tìm ra cách đơn giản hoá mọi khái niệm chưa, chỉ cho người đời làm phước đi.” Ảnh cười, “Trời ơi có gì ghê gớm đâu. Đơn giản lắm.” 1. Capture the essence – Nắm bắt cốt lõi: nghe gì, đọc gì cũng phải lọc ra cho được điểm chủ chốt hay nguyên tắc chính. Cái này nhiều bạn trẻ Việt Nam yếu lắm nè. Nghe xong hỏi lại thấy trớt quớt à. Là do các bạn nghe mà CPU không vận hành, không rà soát thông tin. Ngược lại, khi các bạn nói, cũng phải học cách nói ngắn gọn, đơn giản nhất có thể. Ai mà có thời gian ở đó nghe bạn nói nửa ngày mà vẫn chưa hiểu bạn đang muốn cái gì? Giờ luyện tập vầy nhe. Thử đọc 100 trang sách, rồi giả thiết là bạn phải giải thích lại 100 trang sách đó cho 1 hội trường khán giả trong vòng 3 câu. Hay lấy bài trình bày, bài pitching nhà đầu tư đang có của bạn đó, rút ngắn lại trong vòng 3 câu thì bạn sẽ nói sao. Luyện kiểu này hoài, sẽ có ngày bạn nói đơn giản, nhanh gọn, đúng mục tiêu chính. 2. Ask questions – Hỏi: chủ động đặt câu hỏi khi tiếp nhận thông tin. Việt Nam mình bị học kiểu thụ động quen rồi, chỉ biết nghe không biết hỏi. Cho nên, cứ ngồi đó nghe, hiểu không hiểu cũng nghe. Rồi im re. Im, nghĩa là người ta tưởng bạn hiểu. Đến khi bạn giải quyết vấn đề, mới bàng hoàng biết ra là bạn hổng hiểu. Vụ án này tui bị hoài nhe, nên mệt lắm. Đề nghị khi nghe không hiểu gì phải hỏi liền, hoặc tập đặt câu hỏi cho bản thân, kiểu: a. Ý chính ở đây là gì? b. Thông điệp của tác giả, diễn giả là gì? c. Kết luận là gì? 3. Find what jumps out – Tìm điểm nổi bật: nghe hay đọc gì tới điểm nào mà nó y như “Trời, sao nói đúng tim đen tui vậy!”, thì đó chính là điểm bạn cần ghi lại, vì nó là điều bạn đang cần tìm kiếm. Đọc văn bản, đọc sách thì tôi hay highlight – tô màu những điểm bật đèn trong não mình. Tập cách lọc và ghi chú lại những điểm bật sáng, bạn rồi sẽ học được cách tiếp nhận và chia sẻ một cách đơn giản, ngắn gọn, và súc tích. Thôi đừng dài dòng và phức tạp nữa nhe. Làm ơn, trong vòng 3 nốt nhạc đi, cho đời đỡ mệt.

Mama có nghĩ là, xã hội càng phát triển, con người càng khó chấp nhận những giá trị truyền thống hông? Hỏi gì một câu lớn như lâu đài hoàng gia vậy. Ví dụ thử giá trị truyền thống là ý bạn sao đi. Ví dụ người Ấn độ ăn bốc bằng tay chẳng hạn. Liệu thế giới hiện đại có đánh giá họ là man di, rừng rú? Hỏi câu gì hay dữ. Vậy con có đánh giá người ta vậy hôn? Con thì không rồi, nhưng con thấy nhiều bạn thái độ và đánh giá, xì xầm người ta dữ lắm. Điều đó phần nào cũng làm ảnh hưởng tâm lý con, làm con thấy insecure - dễ dao động. Teen thì tâm sinh lý drama thế thôi con ạ. Mama nghĩ rằng càng ngày người ta càng quan tâm, thấu hiểu, và đặc biệt là tôn trọng những gì mang tính bản địa. Thời mass production - đánh đồng và phổ thông hoá mọi thứ đã qua rồi. Con người giờ ngồi nhà kêu h'ey google' là có đủ thông tin. Di chuyển giữa các châu lục, quốc gia ngày càng quá dễ dàng. Sau này, cỡ hyperloop ra đời, chạy 1.200km/giờ nữa thì chuyện đi lại như trở bàn tay. Thế giới càng nhỏ lại, biên giới càng mờ đi, thì con người càng coi trọng và yêu thích những giá trị truyền thống, những câu chuyện về bạn Ấn độ bốc tay khi ăn và những xung đột của truyền thống này qua các thế hệ. Ủa mà sao con lại insecure chi mấy chuyện này? Thì con người mà, sống trong cộng đồng dĩ nhiên phải bị ảnh hưởng cách sống, cách suy nghĩ, cách tương tác của người khác chứ. Đâu phải ai cũng như mama, cứ bang bang chẳng để ý gì. Nè, con người trên thế giới này ai cũng giống ai. Ai cũng hỷ nộ ái ố. Ai cũng mong cầu hạnh phúc. Ai cũng sợ hãi những điều mình chưa biết hết á. Cho nên, cơ bản là chúng ta chả có gì khác biệt. Còn cách thể hiện bản địa của từng dân tộc, chẳng qua là để cho đời này bớt phần nhàm chán. Con coi Phantom of the Opera rồi đó, Bao nhiêu chất giọng khác nhau thì tạo thành một vở diễn huy hoàng? Thế giới này cũng là một nhà hát kịch đó thôi. Sự đa dạng tạo nên cuộc sống muôn màu. Cho nên, ai còn quánh giá là chả hiểu gì về nhân loại. Ai còn tâm phân biệt là còn bị giam cầm trong bóng tối của vô minh. Ai còn insecure là chưa tường tận về nền tảng chung của thế giới. À hiểu rồi. Mà để từ từ thấm nhe mama. Haha.... Cứ từ từ bình tĩnh à. Học là học mỗi ngày hơn hôm qua một chút.

Nó ôm chầm lấy tôi, rồi khóc. Nó khóc, như cơn mưa cuối mùa vội vàng trút hết những tủi hờn. Nó khóc, và tôi khóc.... Cám ơn mày hồi đó đã bỏ tao! Thời sinh viên, tôi vất vả lo toan. Gia tài cha mẹ dành cho, là vài con chữ và lời dặn dò con hãy cứ bay xa và hãy làm người đàng hoàng trước đã. Tiên học lễ, hậu học văn. Câu cửa miệng nhưng mấy ai cảm được. Khi xã hội quỳ rạp trước đồng tiền, ấy là khi lời nguyền nô lệ đổ bóng lên nóc nhà nhân loại. The curse - lời nguyền, như những hơi thở đen ngòm thấm vào từng tế bào cuộc sống. Và ta, too black to be white, ừng ực nỗi đen đúa ấy mỗi ngày, chợt nhận ra mình quá đen để trở về miền trắng. Ta buông xuôi, thôi cứ lỡ một đời.... Nó đã thế, đã từng bị ma lực đồng tiền đẩy vào ngõ hẹp. Thắng to, làm quý tộc, nó lụa là bước lên những chuyến du thuyền bảy sao. Thua to, cháy túi, nó ủ rũ quay về cuộn tròn trong mảnh chăn cũ kỹ, mặc tôi, và những lo toan cuộc sống rất đời thường. Cứ thế, nó lao đi, lết về, bên lề cuộc sống. Cho đến một ngày.... Nó trở về với căn phòng lặng thinh, dù tất cả đâu đó còn nguyên vẹn. Người nó tin tưởng, dựa dẫm trong đời biến mất. Một dòng tin nhắn vô hồn, tên và số điện thoại của người sẽ sắp xếp cho nó một chỗ làm. Không biết nó có khóc. Không biết nó có hận cuộc đời bỏ nó giữa giao lộ bơ vơ. Ai biết, ở một quãng nào đó trên hành trình trả nợ nhân gian, mọi thực tại là do ta quyết định. Và chỉ có ta, mới là người cuối cùng chịu trách nhiệm về những ngã rẽ nắng mưa trong suốt cuộc đời mình. Không phải cha mẹ, anh chị, vợ chồng, hay bạn bè, đồng nghiệp.... Sau này tôi mới biết nó có đến xin việc làm sau vài lần lên bờ xuống ruộng. Nó ôm tôi khóc, cám ơn mày hồi đó đã bỏ tao. Nên trong đời, không phải sự bảo bọc, chăm lo, gánh vác nào cũng tốt. Đôi khi, thật sự thương yêu là bỏ họ bơ vơ, mặc họ sóng soài trên đường đời, mặc họ khắc khoải đau từng giọt nước mắt đêm. Nỗi đau, có thể là người thầy ngang nhất trái nhất dạy con người lớn lên. Và có khi, thương yêu ngang trái nhất trong đời, là câm lặng cứa từng nhát lên tim, vì giọt nước mắt vỡ oà, vì lời cám ơn nhuốm màu hoang tàn, nghiệt ngã. Cám ơn mày hồi đó đã bỏ tao.

Sáng, cà phê với đứa em, nó nói, cũng là nhân viên part-time, em tuyển 1 bạn sinh viên Việt Nam năm 4, và 1 bạn thực tập sinh người Đức năm 1, một trời một vực chị ơi. Tụi nước ngoài ý thức trách nhiệm, làm đâu xong đó. Bạn Việt Nam lòng vòng quanh co, qua loa cho có, như không phải việc của mình ấy chị. Tối, đi tiệc, gặp anh Thuỵ sỹ, làm 10 năm ở Việt Nam. Ảnh than, trời ơi startup gì, đâu có nền tảng đâu Phi. Muốn thật sự startup, phải có người tài, chuyên tâm nghiên cứu để ra được phát minh. Đầu óc toàn tiền, giáo dục lổ chổ, chẳng biết việc của mình, nghiên cái nỗi gì. Biết trách làm sao, khi cả xã hội này, cả nền giáo dục này, không dạy cho các em lớn lên và tự lập. Các em không cố ý, cũng chẳng lười biếng gì, chỉ là thiếu ý thức thôi. Mà ý thức, là thứ cần phải được giáo dục, rèn luyện, và củng cố ở nhà, ở trường, và cả ngoài xã hội. Khi môi trường không hỗ trợ cho việc rèn luyện ý thức mà ngược lại, thì ta dĩ nhiên có một thế hệ qua loa, vì việc gì cũng là việc của người ta, ngoài ăn uống, giải trí, và cào facebook. Đừng thái độ và trách mắng các em. Thật ra, chúng cũng chỉ lơ ngơ làm theo quán tính. Cho nên, tôi chọn người để làm việc, chỉ chọn người có thái độ tích cực, khiêm tốn, biết mình dở và sẵn sàng học hỏi. Chứ nói thiệt, tấm bằng của các bạn, chả giúp gì được cho mấy nhà tuyển dụng. Kiến thức các bạn học, đã quá lỗi thời. Kỹ năng nhà tuyển dụng cần, các bạn hoàn toàn không có. Đầu óc nghĩ toàn việc lớn. Giao cho việc nhỏ xíu làm cũng không xong. Nếu việc gì cũng là việc của người ta, thì thôi ở nhà cho cha mẹ nuôi chứ xin việc và nhận việc làm chi mất lòng nhau cho mệt. Kẻ thức thời, lấy sự chân thật và tình thần học hỏi làm tài sản. Khi ta đủ khiêm tốn và biểt mình lẹt đẹt ở đâu so với thế giới này, đó là khi ta sẵn sàng để lớn lên.

Nói tổ chức, nghe thiệt là trầm trọng. Nhưng bạn nghĩ đi, làm việc gì lớn nhỏ trong đời mà không cần tổ chức? Muốn gặp ai đó, mentor của mình chẳng hạn, phải biết mục đích tại sao cần gặp, khi gặp nói những chuyện gì, các tài liệu cần để trình bày trong buổi họp có chưa, ai chịu trách nhiệm chuẩn bị, tài liệu cần người ta đọc trước gởi chưa, gởi rồi người ta nhận chưa, liên lạc đặt hẹn, follow up xác nhận hẹn, phải suy nghĩ người này lịch bận cỡ nào, cần đặt lịch trước bao lâu, khi gặp cần bao nhiêu thời gian, gặp ở địa điểm nào là tốt nhất với đề tài mình muốn trình bày, ai cần tham gia vào buổi họp đó, tại sao.... Chuyện nhỏ như con thỏ vậy, mà nói thành một dây những thứ cần nghĩ và cần làm. Không là tổ chức thì là gì? Mà tôi thấy, các bạn trẻ Việt Nam tệ kỹ năng này lắm. To do list - danh sách công việc cần làm hàng ngày và cho 1 dự án hay công việc gì đó, cứ lơ ngơ hỏi tới đâu nghĩ tới đó, chẳng chịu ngồi xuống tự suy nghĩ, tự ghi chú và chủ động gì cả. Không hỏi tới thì thôi, kệ cũng chẳng thèm cập nhật. Người ta không dí thì thôi, kệ cũng chẳng thèm chủ động liên lạc thông tin. Tới đâu tính tới đó. Quên thì cười cho qua. Có khi, nội nhắc chuyện cần phải chia sẻ thông tin và báo cáo thôi, mà nhắc hoài phát chán. Sao vậy ta? Hay là cha mẹ sợ con cực nên từ nhỏ chẳng dám cho làm gì, đụng tới đâu có người lo tới đó? Hay là cuộc đời này quá nhiều chuyện gây mất tập trung, kiểu như một mớ thứ trên newsfeed? Hay cuộc sống quá dễ dàng chẳng cần phải suy nghĩ làm gì? Hay cuối cùng, chuyện gì cũng là chuyện của người ta, sắp xếp tổ chức chi cho mệt? Nhớ hồi xưa còn đi làm thuê, trước mỗi cuộc họp thôi là vắt óc ra suy nghĩ trước sau, check list sắp xếp chỉnh chu từ chuyện nhỏ như phòng ốc, trà nước, cho đến chuyện quan trọng như định vị, giới thiệu cấp trên mình ra sao, suy nghĩ chuẩn bị trước những thứ đối tác có thể hỏi rồi chuẩn bị tài liệu back up sẵn sàng. Trước mỗi cuộc họp là briefing - báo cáo tóm tắt về chi tiết họp hành cho những người liên quan. Có ai yêu cầu bắt bớ gì đâu. Tự thấy có trách nhiệm, tự suy nghĩ, tự lo chăm chút mà làm. Làm gì, cũng tập trung bỏ hết tâm trí mình vô đó, tổ chức sắp xếp thật chu đáo. Có khi, nhờ vậy mà lên chức, nhờ vậy mà bước ra thế giới. Cho nên, đừng lo chuyện vĩ đại viễn vông, đừng hỏi về bản đồ thế giới này nọ to tát làm chi. Học giùm tui mấy thứ nhỏ nhặt, cơ bản, thường tình, ví dụ như là làm gì cũng vận não ra một chút để suy nghĩ và tổ chức.

Bạn nào viết content FB cho chị mà hay vậy? Trong đời, có nhiều câu hỏi làm ta té xuống đất, vỡ tim ra. Có thể với nhiều người, câu hỏi này quá đỗi bình thường. Nhưng với kẻ nhà quê & tôn trọng sức sáng tạo cá nhân, câu hỏi như trùm cho tấm chăn hạ đỏ ối kết bằng mấy vạn con kiến lửa. What do you know? Tôi bị sốc văn hoá ngay trên quê hương và đất nước của mình. Tôi có đứa em mà tôi rất thương, vì thấy nó làm việc sáng tạo sao vất vả, trầm cảm quá. Sáng tạo hình như trở thành hàng xa xỉ. Copy paste cho nó nhanh. Mua bán sức sáng tạo behind-the-scene cho nó khoẻ. Của đằng họ, tên đằng mình. Sao, miễn danh lợi thuộc về ta là được. Ngỡ ngàng nhất, người Việt coi đó là chuyện bình thường. Xã hội gì kỳ vậy? Không khái niệm về sở hữu trí tuệ. Không đoái hoài đâu lòng tự trọng. Vay mượn não người ta for free để dát vàng lên cái bóng đổ của chính bản thân mình. Ta đút lòng đêm cho bóng ăn, từng ngày, từng ngày. Bóng ngồn ngộn vươn lên, mặc cảm làm người co rúm lại. Với tay run rẩy chạm vào, bàng hoàng bóng là người, ta là fake. Mảnh gương đen đè nát kiếp thịt da. Ta dương dương, trí khôn ta thật hiếm kẻ so bì. Thế giới cười, sự mông muội là thước đo tiến hoá. Hương nilon thơm ngát một đời hoa....

Bản kéo ghế ngồi xuống kế bên, rồi quay qua 'Chào chị'. Giới thiệu qua lại vài dòng, bản đưa cái name card. Ủa, họ này lạ à nhe. Em gốc Ethiopia đó chị. Vậy em là bạn Ethiopia đầu tiên của chị rồi. Bản cười, rung rinh cả đôi kính cận. Người nhỏ thó, sơ mi phơn phớt màu trời, quần cà phê sữa, tóc xoăn tít rạt vào da đầu, nhìn bản cực cute. Kiểu người tui sẽ cast để dẫn chuyện cho mấy phim tài liệu về số phận con người. Sự chân chất, từng trải, có phần cam chịu, hòa quyện nhẹ nhàng trên nét mặt, làm bạn toát lên vẻ dễ gần, dễ mến. Vậy, rồi câu chuyện bắt đầu tự khi nào chẳng rõ.... Nhà em hai lần mất trắng vì chiến tranh. Chạy dạt đi tìm cuộc sống mấy lênh đênh, may mắn sao được đẩy vào Thuỵ điển. Hồi đó em 7 tuổi. Nhìn mẹ cha mất hết, từ ông bà chủ nhỏ trở thành kẻ lau sàn, em sốc. Mà chị biết rồi đó, Thuỵ điển cũng phân biệt chủng tộc kinh lắm. Em lớn lên, trong gian nan chật vật. Mặc cảm của đứa châu Phi kiểu thấp kém và nô lệ nó cứ vận vào cuộc đời em. Vậy mà, 17 tuổi, em sốc thêm cơn nữa. Em chợt nhận ra mình LGBT. Cha mẹ em, truyền thống văn hoá kiểu Phi, đuổi em ra đường chị. Nghe tới đây, tim tôi như ngừng đập. Có cha mẹ nào nỡ làm thế với con mình? Sao, thì cũng cứ là người. Sao, thì cũng vẫn là con. Rồi em sao? Dạ em sống lây lất ngoài đường, lòng đầy ắp hận thù và giận dữ. Mà em có gì để mất đâu? Nghĩ thế, nên em tự đi làm loanh quanh và tiếp tục việc học của mình. May là em biết chị, em biết đời này ai cũng là người có giá trị. Nếu người ta chối bỏ giá trị đó của em, vì em đen, em nghèo, hay em gay, thì em phải tìm mọi cách để chứng minh bản thân mình không hề vô dụng. Em biết, chỉ có em mới vực dậy chính bản thân mình. Nghĩ thế, em vừa làm, vừa học, vừa lao vào volunteer cho nhiều hoạt động xã hội, cộng đồng. Chị biết hôn, em lớn lên, tự tin và tìm được bản thân mình nhờ đó. Nên giờ, em hay khuyến khích các bạn trẻ tham gia tình nguyện cho các chương trình cộng đồng nhiều vào. Rất là có ích chị ơi. Ben bỏ Thuỵ điển ra đi sau khi tốt nghiệp. Bạn chạy qua Nam Phi, về lại châu Phi để tìm kiếm chút gốc tích của mình. Tốt nghiệp xong, cái bằng trắng tinh, xin việc người ta không nhận. Bạn xông pha làm đủ thứ nghề để sinh nhai, rồi cứ thế xin việc hoài cho đến khi có người thương thảy cho cái job. 'I don't take no for an answer. Why not? - Em không cam chịu với câu trả lời không. Tại sao phải là không chớ? Quá khứ, dù bắt đầu ra sao và ám ảnh thế nào, xuất phát điểm chưa bao giờ là vấn đề nghiêm trọng. Ben bắt đầu như thế. Tôi bắt đầu cũng chẳng khá hơn em. Nhưng điểm chung của chúng tôi, là vượt ra khỏi thứ gọi là 'given context - hoàn cảnh bị quăng vào', để xây cho bản thân mình một hành trình đáng sống. Giờ Ben đã là giám đốc khu vực cho một chương trình phát triển người trẻ tuổi của UN. Bạn nghĩ, mình khổ lắm sao, khi ba má không cho đi học trường mình đã chọn. Bạn nghĩ, người ta nói không hai lần là đã quá sức rồi, ai mặt mũi nào đeo mặt nạ gõ cửa thêm? Bạn sợ hãi dạt vào bóng tối, vì sợ miệng đời đàm tiếu cái thấp hèn? Tất cả, thật ra chỉ là mớ mặc cảm tào lao, biện hộ cho sự thiếu dũng cảm của chính bản thân mình, khi ta không dám rũ bỏ cái gọi là 'given context'. Bạn hân hoan cho nó bám theo. Bạn hoạ bì để bình thường hoá chuyện anh hùng núp. Thế giới này không thiếu những câu chuyện khởi đầu mà người đời mỉa mai là thấp kém. Nhưng ai có quyền viết câu chuyện đời mình nếu chẳng phải chính ta? Nên thôi, chớ kể buồn kể khổ làm gì. Sao không kể thiên hùng ca mộc mạc dát đầy sắc huy hoàng, như chuyện đời đầy nghị lực của Ben?

Bên kia họ nói vậy nói vậy.... Rồi em có hỏi vậy hỏi vậy? Dạ không Rồi em nghĩ sao khi họ nói vậy nói vậy? Em cũng không biết nữa nên báo chị. Chuyện này tui đập đầu vô hoài ở Việt Nam. Gì mà làm nghề ống dẫn tin. Ai nói sao tường thuật lại i sì như thế. Cứ như là tế bào não chỉ kết nối để truyền dữ liệu một cách hết sức khách quan. Còn dữ liệu ấy để làm gì, sai đúng ra sao, là thứ chẳng liên quan. Trường lớp Việt Nam, dạy cho các em ngồi đó đơ ra mà tiếp nhận. Các em vì thế chẳng hiểu là mình cần suy nghĩ, càng không hay có tư duy phản biện, đòi hỏi người ta khi tiếp nhận thông tin phải biết xác minh, phân tích, phản tư, và đưa ra chính kiến của mình. Vậy, và cả thế hệ trẻ cứ nối đuôi nhau làm ống dẫn tin. Sao? Hay muốn viết sai chính tả cho dễ hiểu? Bữa trước, đi dự cái workshop, gặp một chị bức xúc về giáo dục Việt Nam. Chị nói 'Chị chỉ tập trung giảm thiệt hại của nhà trường đối với con cái thôi em.' Trời, nói câu nghe muốn rớt xuống đất. Ờ mà ống dẫn tin thì cần gì phải học? Mở mắt hay nhắm mắt cuối cùng thì có khác chi nhau? I think, therefore I am - suy nghĩ nghĩa là tôi tồn tại. Vậy không suy nghĩ thì ta ở nơi mô? Không tồn tại à?? Hay ta hoá thân thành những vạt khói pha lê trong suốt, dạo chơi hồng trần chớ chẳng hiện nguyên hình? Ủa mà đến hồi lãnh lương thì có hiện ra không? Hễ biến thì biến luôn. Ai chơi trò cầu vồng bay bay nhưng tiền vẫn cứ phải chuyển vào tài khoản? Nên thôi đề nghị thế này nhe. Hạ cánh xuống học giùm tôi kỹ năng xử lý thông tin. Tập thói quen thông tin đến từ nguồn nào cũng qua nhà máy sản xuất và đóng gói suy nghĩ của ta. Chịu khó tập làm processing zone một thời gian, như là khu chế xuất ấy. Thông tin đến từ bao nhiêu nguồn, nguồn thông tin có đáng tin cậy hay không, có cần cross check - kiểm tra chéo hay không, thông tin bề mặt thế nhưng thực ý và cảm xúc thế nào, tại sao người ta cung cấp thông tin này, mục tiêu họ là gì, mục tiêu mình là gì, có trùng nhau không, nếu không thì cái gap - khoảng cách bao xa, vấn đề là gì, có bao nhiêu cách giải quyết vấn đề, cách nào là phù hợp nhất với hoàn cảnh và nguồn lực hiện nay???? Vậy, gọi là suy nghĩ. Câu hỏi, là do ta tự đặt cho mình. Đừng ngồi ngơ ra chờ người ta đặt câu hỏi chứ. Bắt đầu thế, mỗi ngày cố lớn hơn một chút, rèn luyện kỹ năng thành thạo hơn một chút. Bỏ giùm tui mấy thứ viễn vông thành startup nation, thành hổ, thành rồng. Làm ơn đi, chân chạm đất, và đếm từng bước một....