Có một thứ được gọi là khoa học kết nối, và một trong những nhà khoa học có tiếng trên thế giới là Ron Burt. Theo ông, thành công của một con người cũng dễ tiên đoán lắm. Cứ nhìn vào network của người ấy là có thể đoán được phần nào. Người ham học hỏi, thích kết nối nhiều nhóm khác nhau, có khi là những nhóm chẳng liên quan gì đến công việc mình làm, có khả năng thành công cao hơn. Người kết nối nhiều người nhưng chỉ loanh quanh trong vài nhóm có suy nghĩ và giá trị giống mình, thực tế chỉ để xác nhận lại những gì mình suy nghĩ là đúng, sẽ không có bầu trời rộng mở để suy nghĩ, sáng tạo, nên không thành công bằng. Lý thuyết đơn giản là thế, và tôi thấy đúng với bản thân mình. Tính tôi hay tò mò. Thấy ai nói gì hay cũng hỏi tới, về tìm sách đọc, tra cứu trên mạng, đi học, vv. Và nhiều khi tôi thấy mình quan tâm đến nhiều thứ quá, văn học, hội hoạ, âm nhạc, lịch sử, văn hoá, ngôn ngữ, vv. Nhiều người có thể gọi nó là vô bổ vì chẳng tính được ra tiền. Nhưng kỳ thực, những hiểu biết này giúp tôi rất nhiều trong việc thả lỏng cho não mình sáng tạo dưới nhiều lăng kính khác nhau. Cụ thể là nếu không có món đàn, ngôn ngữ phim, và tranh thuỷ mặc thì chắc tôi viết không ra quyển sách. Hình ảnh và âm thanh tôi đưa vào văn viết của mình là từ đó mà ra cả Nên tôi thích kết nối với những người trong các thế giới này, nghe họ nhận xét, diễn giải, tâm sự. Họ dạy cho tôi không biết bao nhiêu là thứ hay ho. Giờ tìm hiểu cho hết cái lý thuyết khoa học kết nối này nhé. Các bạn nhìn cái đồ thị dưới đây. - Trục đứng là kết quả, mức độ thành công của một người - Trục ngang là mức độ kết nối của người đó. Kết nối ở đây không nói là nhiều hay ít người mà ý nói là kết nối nhiều nhóm có mục tiêu, chủ đề quan tâm, giá trị khác nhau. - Phía bên trái trục ngang là hệ thống các nhóm mở khác nhau và bạn là cầu nối kết mọi người. - Phía bên phải trục ngang là vài nhóm đóng mà bạn là một trong những thành viên của nhóm. Ở đó tất cả mọi người đều quen biết nhau. Ai thấy mình ở bên trái thì mức độ thành công sẽ cao hơn. Ai đang ở bên phải thì xem lại nhé. Cứ loanh quanh đứa này bảo đứa kia hoài thì bạn sẽ chẳng thể nào phát triển được, sẽ bảo thủ, khó tiếp thu cái mới. Hôm nay vẫn tính là ngày đầu tuần. Có khi bạn nên dành chút thời gian rà soát lại các nhóm kết của mình, thay đổi vài thứ, kết vào vài mối mới xem sao?

Hôm trước, tôi post bài về trust - niềm tin, rằng đó là thứ đang cực thiếu trong xã hội này, và sẽ rất khó khăn trong kinh doanh nếu ta không gây dựng được niềm tin đó với đối tác, nhất là đối tác nước ngoài. Bạn nào mà còn muốn nhượng quyền ra thế giới nữa thì chuyện này càng trở thành trầm trọng. Không xây dựng và giữ gìn được niềm tin thì trước sau gì cũng gãy. Nhiều bạn inbox hỏi vậy làm sao để xây dựng niềm tin. Câu hỏi rất cơ bản nhưng hôm nay sẽ chia sẻ từ góc độ kinh doanh nhé. 1. Competence – Khả năng: dù bạn đang làm ngành gì, nên master ngành đó, nghĩa là xây dựng kiến thức, kỹ năng thật giỏi. Làm gì cũng thế, không làm thì thôi, làm thì tập trung làm cho giỏi một ngành. Đừng lan man mà chẳng cái gì ra gì. Cuối cùng, Làm sao mà khi người ta hỏi bạn đang kinh doanh ngành gì thì bạn trả lời được ngay, và là người ai cũng phải nhắc đến khi nói đến ngành này. Vậy là xây dựng niềm tin. 2. Keep your promises – Giữ lời hứa: khoản này là nhiều người gãy lắm, mặc dù nó rất ư là đơn giản. Cái sự reliability – có thể trông cậy được là thứ ai ai cũng quý. Bạn có thể không giỏi bằng người khác, nhưng nếu bạn reliable – có thể tin cậy được thì đối tác dù sao cũng sẽ tin tưởng bạn. Bạn làm đúng những gì bạn hứa chứ không hứa ẩu rồi bỏ chạy. Có nhiều khi bạn hứa gì đó nhỏ nhặt chẳng liên quan gì đến việc kinh doanh, nhưng người ta sẽ đánh giá bạn qua việc bạn có thực hiện lời hứa hay không. Ví dụ nhe, có bạn kia tự dưng hứa sẽ mang qua nhà cho tôi 1 lọ thảo dược. Là bạn tự hứa thôi tôi chẳng hỏi đến bao giờ. Rồi bạn không thực hiện và cũng chẳng nói năng gì. Qua đó, tôi đánh giá bạn này không reliable. Người vậy đi nhờ vả mình giúp đỡ thì chẳng ai vui vẻ để giúp đỡ đâu nhé. Chuyện nhỏ bạn còn không làm được. Chuyện lớn sao dám nhờ? 3. Speak confidently – Giao tiếp tự tin: bạn là người hướng nội hay hướng ngoại không quan trọng. Khi giao tiếp với đối tác, cần thiết phải luôn chứng tỏ sự tự tin. Bạn tự tin thì người ta mới dám làm ăn với bạn. Dù giỏi nhưng rụt rè, không giao tiếp tốt, không tạo được lòng tin thì ai sẽ tin ta? Nhớ nhé. Nói và viết một cách tự tin là kỹ năng cực kỳ quan trọng. Chưa OK thì ghi nhận và đi học đi nhe. 4. Really listen – Thật sự lắng nghe: Con người là chỉ muốn nói cho người ta hiểu mình, chứ bản thân ít khi chịu thật sự lắng nghe để hiểu người khác. Nhiều người nghe chỉ để đối phó, để trả lời sao cho đừng mất mặt mình, chớ đâu có lắng nghe để hiểu ý người ta. Nhớ câu này của Steven Covey nhé “Seek first to understand, then to be understood – Trước hết hãy thật sự hiểu người khác, rồi bạn sẽ được người khác hiểu thôi.” 5. Show empathy – Bày tỏ sự thấu hiểu, thông cảm: kiểu làm giàu nhanh, chạy theo vật chất hay thành công sớm tạo ra cho xã hội những con người thiếu quan tâm và thông cảm. Muốn xây dựng niềm tin, trước hết ta hiểu người đối diện, dù là đối tác, nhà đầu tư hay nhân viên. Thiếu sự cảm thông này thì bạn chẳng đi đâu được xa. Mà bạn không đi xa thì việc kinh doanh của bạn làm sao đi xa? Có một nghiên cứu gần đây của Google hay lắm, chứng minh rằng sáng tạo là từ sự cảm thông mà ra, chớ không phải là công nghệ. 6. Be yourself – Là mình: chuyện này thì nói mấy ngàn ngày không hết. Chỉ khi ta là chính ta, ta mới consistent được các bạn – nhất quán đó. Nếu cứ diễn hết vai này đến vai nọ, đến lúc quên vai hay nói sai tuồng thì hỏng bét. Người ta ai sẽ tin mình nữa? Người mà đến cả chính mình còn giả thì chuyện gì chẳng giả được? 7. Speak the truth – Nói thật: sự thật dù có đau lòng, có không đúng ý người khác thì sự thật vẫn là sự thật. Nói thật được thì người khác sẽ đánh giá bạn rất cao. Dĩ nhiên nên biết cách nói cho người ta nghe, hiểu mà vẫn cảm thấy vui vẻ chấp nhận. Đừng vì sợ người khác không đồng ý quan điểm mà không dám nói lên sự thật. Người chân thật có thể gặp khó khăn ban đầu nhưng đường tương lai sẽ thênh thang. Làm được bao nhiêu thứ nhỏ nhặt này là bạn xây dựng được niềm tin rồi. Đâu có đao to búa lớn, đâu có lý thuyết ghê gớm gì phải không?

Bài viết cho báo Tuổi Trẻ Sáng tạo và làm kinh doanh là hai việc rất khác nhau. Bạn có thể có một ý tưởng đột phá về ứng dụng AI - trí tuệ nhân tạo - vào quy trình tuyển dụng nhân viên chẳng hạn, vì bạn có hiểu biết về công nghệ. Nhưng sản phẩm làm ra cho ai sử dụng? Người sử dụng cần những tính năng gì? Họ đang gặp khó khăn gì cần được giải quyết? Sản phẩm mình làm ra liệu có giải quyết vấn đề cho họ hay làm cho công việc rắc rối hơn? Hay mình đang giải quyết những vấn đề không tồn tại? Trong thời gian làm cố vấn và làm giám khảo tại nhiều diễn đàn và cuộc thi startup tại Việt Nam, tôi nhận ra một điều là người trẻ startup tại Việt Nam thiếu trầm trọng nền tảng hiểu biết và kỹ năng làm kinh doanh. Do đó, ý tưởng, sản phẩm, hay dịch vụ mà họ tạo ra thường thiếu thực tế, khó thương mại hóa. Đặc biệt, có khi làm ra sản phẩm rồi nhưng loay hoay không biết phải làm gì với nó tiếp theo. Vấn đề là khi đặt câu hỏi về hỗ trợ startup, các bạn đều bắt đầu bằng những câu hỏi đầy nôn nóng: tìm nhà đầu tư ở đâu, gọi được bao nhiêu triệu đô, ai có trách nhiệm hỗ trợ free cho tôi, hỗ trợ bao nhiêu tiền... Thực tình, chẳng hiểu bắt đầu từ khi nào, chuyện kinh doanh của mình lại trở thành trách nhiệm của người khác như vậy? Như thể, có cái hoang tưởng ẩn giấu trong những câu hỏi nóng đó, rằng nếu không gọi được vốn triệu đô thì ta chẳng thèm làm, xem ai thiệt hại cho biết! Vì vậy, tôi muốn kể cho các bạn nghe vài câu chuyện về những startup đột tử trong năm 2017 này, dù đó là những startup đã gọi được vốn cả triệu, tỉ đô. Một startup vững bền không bắt đầu từ tờ giấy bạc màu xanh mà người ta quăng vào đặt cược. Kinh doanh ngành huy động vốn? Beepi, một startup lập chợ mua bán xe hơi cũ online, cho phép người mua và người bán tương tác trực tiếp trên cùng nền tảng, mới đóng cửa vào tháng 2 năm nay. Beepi ra đời năm 2013 và đã huy động được 150 triệu USD. Tại thời điểm được đánh giá cao nhất, giá trị startup này lên đến 560 triệu USD. Một startup đang hoành tráng thế sao tự nhiên đột tử? Giới đầu tư hoang mang nhìn nhau. Beepi kinh doanh chợ mua bán xe hơi cũ hay kinh doanh ngành huy động vốn? Hai nhà sáng lập Beepi tập trung vào chỉ một việc thôi: tìm nhà đầu tư vòng tiếp theo và kiếm thật nhiều tiền từ chuyện huy động vốn lần này. Tiền đã được đầu tư nhưng họ chẳng quan tâm quản trị, cứ chi thoải mái vào việc làm cho văn phòng hoành tráng hơn, mua ghế sofa phải cả chục ngàn đô, nhân viên sang chảnh hơn, trả lương thật cao và tuyển ồ ạt cả mấy trăm người. Tiền làm cho người ta hoa mắt và bỏ bê những việc làm cụ thể, nhàm chán vì quá thực tế và đời thường trong kinh doanh. Nhưng làm kinh doanh cuối cùng là đi bán hàng tạo ra doanh thu, quản trị chi phí thật tốt để có lợi nhuận ròng, hay là chỉ xài tiền thiên hạ vì ý tưởng của mình không tệ? Vì chỉ lo tập trung huy động vốn, Beepi quên rằng mình đang kinh doanh chợ mua bán xe hơi. Thế là, những giao dịch thật sự trên nền tảng cần dịch vụ khách hàng, họ làm lơ mơ, không đúng cam kết, bị khách hàng phàn nàn và bỏ đi, dù doanh nghiệp đầy nhóc nhân viên sang chảnh. Bạn đang kinh doanh ngành gì, hay bạn đang kinh doanh ngành huy động vốn? Có khi ta cần thời gian bình tĩnh lại chỉ để hỏi mình, ta có đang làm đúng việc, kinh doanh đúng ngành? Triển khai kinh doanh tốt mới hi vọng, có cơ hội mà tồn tại. Con kiến chăm chỉ thì sống. Con thiêu thân lơ mơ bay về phía hào quang thì chết. Vĩnh biệt Hello Một trong những startup đình đám nhất thế giới, lên tít của không biết bao nhiêu tờ báo lớn năm 2015 là sản phẩm cảm biến theo dõi giấc ngủ mang tên Sense (do Công ty Hello đứng sau). Hello thậm chí được bán tại hệ thống cửa hàng Target và Best Buy. Dù vậy, những thành công ấy là không đủ để duy trì sự sống cho Hello và họ đã không thể tìm được nhà đầu tư tiếp vốn hay mua lại. Có điều, câu chuyện nhà sáng lập được nhận giải Peter Thiel, là một dạng học bổng cho các bạn trẻ nghỉ học đại học giữa chừng để theo đuổi ý tưởng startup của mình, có lẽ thú vị hơn là sản phẩm. Startup này được PR rất dữ, huy động được 40 triệu đô qua hai vòng, với giá trị cao nhất tại thời điểm được đánh giá là 300 triệu đô. Tháng 6-2017, Hello lăn ra chết. Có nhiều ý tưởng hay trên thị trường startup, nhưng có những ý tưởng chỉ có thể là tính năng, nghĩa là bản thân nó không thể tồn tại một mình và cũng có nghĩa là nó chưa đủ để tạo ra một doanh nghiệp. Người tiêu dùng bây giờ cần nhiều trong một. Nếu mua Echo hay Google Home để sử dụng thì có cả khối chức năng khác cho dịch vụ nhà thông minh trong đó, ngoài việc theo dõi giấc ngủ. Như vậy chẳng phải là lợi hơn nhiều? Từ app, Hello tấn công qua làm cả phần cứng và ra mắt bộ cảm ứng. Cả một sự nghiệp kinh doanh đồ sộ chỉ dựa vào một tính năng mỏng manh trong nhu cầu sử dụng của khách hàng. Vậy sao không ai đi tìm hiểu thị trường, tìm hiểu nhu cầu, phát triển sản phẩm tròn trịa hơn theo nhu cầu thực tế của người dùng trước khi làm đình làm đám? Về khoản này các bạn trẻ Việt Nam nên đặc biệt lưu ý: Một ý tưởng sản phẩm chưa chắc đã là một ý tưởng kinh doanh. Nếu thiếu thực tế nghiên cứu nhu cầu và hành vi người dùng, thứ hoành tráng mà bạn đang mơ mộng chẳng qua chỉ có thể đáp ứng 1% nhu cầu mà người dùng cần đến. Nếu thiếu tư duy thị trường, có khi bạn đang làm cật lực để tạo ra sản phẩm đáp ứng cho bạn, và cho thị trường vài trăm người gì đấy. 40 triệu đô không cứu nổi một ý tưởng mong manh. Phải chăng ta cần quay về, đối diện với thực tế, làm những việc hết sức cơ bản và nghe có vẻ rất nhàm chán như là nghiên cứu thị trường? Nản không, nếu việc này cứu bạn khỏi một lần đột tử mấy triệu đô? Bay lên tiền tỉ hay đứng vững trên mặt đất? Jawbone, người được thế giới startup phong là “sư phụ về gọi vốn”, từng nhận cả tỉ đô đầu tư. 16 năm sau, họ vẫn cứ là startup, chẳng lớn lên nổi, rồi bỗng dưng đột tử. Giá trị được đánh giá tại thời điểm cao nhất là 3 tỉ đô. Họ đưa ra ba dòng sản phẩm đều mang tính đột phá, dẫn đầu thị trường, do những nhân tài thiết kế và tech đình đám nhúng tay vào sáng tạo ra, từ loa kết nối bluetooth, loa kết nối Internet đến thiết bị đeo thời trang. Họ sáng tạo. Họ đột phá. Họ gọi vốn cả tỉ đô. Họ nổi tiếng cả thế giới. Nhưng anh hùng lại chết vì lỗ chân trâu: không bán được hàng. Cuối cùng, bạn đừng quên điều giản dị này: bay lên đến đâu thì cũng phải trở về, có khi cũng phải chân mang guốc mộc mà đi năn nỉ người ta mua hàng thôi. Tôi hay hỏi các bạn startup: mục tiêu của bạn là gì? Câu trả lời thường nhận được là gọi vốn mấy triệu đô, có nhiều khách hàng, và chinh phục thị trường thế giới... Là người đã từng làm giám đốc khu vực châu Á - Thái Bình Dương cho một tập đoàn của Úc, nói thật, nghe xong tôi không biết phải trả lời gì. Bởi điều đó không thể gọi là mục tiêu? Hay nói đúng hơn, một mục tiêu chung chung thật to thế thì hầu chắc chỉ dẫn đến một đường là đột tử. Vì vậy, tôi thường nói với các bạn: Cứ phải quay về với tư duy tài chính, lập ra kế hoạch từng năm, từng tháng, từng ngày để mà tồn tại đã. Tiền tỉ đô rồi cũng chết. Quản trị tiền mặt phải có hai dòng, có dòng tuôn vào mới đến dòng chảy ra. Cũng giống như tài khoản ngân hàng cá nhân của mình thôi, cứ rút ra xài hết mà không có nguồn vào thì trước sau gì chẳng hết. Từ đó sẽ có những câu hỏi căn bản khác (mà tiếc là rất nhiều bạn không hề biết hoặc không quan tâm): Bạn có kế hoạch dòng tiền vào chưa? Bạn sẽ bán bao nhiêu sản phẩm trong thời gian bao lâu và thu được bao nhiêu tiền? Có khi nào bán rồi mà không thu được tiền không? Bao nhiêu đó tiền thu về liệu có đủ để bạn chi phí sản xuất ra sản phẩm, thanh toán các chi phí hoạt động cho doanh nghiệp? Bạn đang lỗ bao nhiêu tiền hằng tháng? Bạn có sắp hết tiền vì không có dòng vào và đột tử như Jawbone không? Giờ bạn bay lên tiền tỉ hay đứng trên mặt đất? Mà cũng chẳng ai chê cười nếu ta không sáng chói với huy hiệu kinh doanh giỏi. Kinh doanh là để có kết quả. Kết quả là nhìn báo cáo tài chính hằng tháng thấy có đồng lời. “Đạo lý kinh doanh” này đến những người buôn thúng bán bưng ngoài chợ cũng hiểu. Không biết thì học. Không học kịp thì tìm người giúp mình. Cứ phải khiêm tốn đứng bên đường mỉm cười, gật đầu chào và bán từng sản phẩm. Sống và thở đã, chứ tỉ đô cũng không có nghĩa là tồn tại. Startup bắt đầu từ sáng tạo. Nhưng sáng tạo không phải là kinh doanh. Nếu giỏi sáng tạo thì nên tập trung vào mà sáng tạo, rồi tìm người giúp ta làm những chuyện nhàm chán, linh tinh, đời thường như là chuyện bán hàng, quản trị tài chính, hay phát triển thị trường. Có khi chính những chuyện “linh tinh” người ta làm lại cứu vớt sự nghiệp đời họ. Nguyễn Phi Vân https://tuoitre.vn/tu-nhung-vu-dot-tu-cua-startup-1390036.htm?fbclid=IwAR3FnjSlz0frW8Llnc1rQxw0jggU9O7uEJ7B9OyinKk2i-IfmvZdqGDSJTg

9:25 tối… … Mưa cuốn phăng cả một đêm trăng, mặc tôi cuộn tròn trong ký ức sáng vành vành, nghiêng ngả nhớ những ngày cùng trăng đối ẩm. Rồi tin nhắn rơi vào inbox. Tôi ngập ngừng, “À trung thu, thôi cứ mở ra xem.” “Gửi chị Phi Vân! Em là 1 SV của trường Đại học Kiên Giang. Cũng ngày Trung Thu này vào năm trước (15/9/2016) em may mắn được gặp gỡ và nghe chị kể về câu chuyện con ếch, chỉ cho bọn em làm thế nào để “băng đồng ra thế giới” như chị. Em còn nhớ hôm ấy em ở lại trường khá khuya, dù nhà cách trường gần 20km và phải về một mình nhưng em vẫn cố gắng ở lại nghe chị nói. Những lời nói của chị thật sự giúp em rất nhiều. Và kể từ đó, ngày nào em cũng theo dõi và đọc bài viết của chị. Cách đây vài ngày em có đọc được 2 bài viết đó là “WHAT’S YOUR SOLUTION?” và “LỖ HỔNG THẾ HỆ”, lúc đó em rất muốn inbox cho chị kể cho chị nghe những chuyện vui, nhưng rồi em nghĩ nó sẽ chẳng vui trọn vẹn khi chưa thực sự thành công. Hôm nay, em hạnh phúc khi kể chị nghe những việc làm nhỏ của em đã ấp ủ suốt 2 năm làm SV mà đến năm 3 mới thực hiện được.” Và em đã cùng nhóm tổ chức đêm hội trăng rằm cho các em nhỏ bất hạnh. Và tôi choáng váng lục tìm những kỷ niệm cùng em. Nhớ hai viên efferalgan codeine và một viên vitamin C, ép vào ly nước trong veo, uống vội trước giờ đăng đàn chia sẻ. Hồi đó tôi đang bệnh, đầu bưng bưng, tai ù ù, nói chẳng ra hơi. Phang mấy viên thuốc vào, nhắm mắt lại nhờ vũ trụ đỡ đần cho xong cái event đêm hôm đó. Tất tả về thành phố, những vệt sáng lăn dài, mơ mơ, tỉnh tỉnh cùng trăng. Tôi có ngờ đâu, còn em và con đường tối đen dài hun hút. 20km trăng hay 20km giữa chập choạng cuộc đời? Trách mình bổn phận chưa tròn. Thương em chông chênh đi về phía chân trời với một quả tim trăng. Giọt nước mắt này cho em, mừng, lo, thương, hy vọng…. Và thế đó cuộc sống vẫn chảy ồ ồ qua từng tán lá. Và con người có đôi lúc thờ ơ với những quả tim trăng. 10:25… Mưa tắt ngấm. Chẳng trăng. Sấm chớp lập loè. Mà lòng vẫn cứ trung thu….

Nhiều bạn inbox trăn trở với tôi thế này “Cô ơi sao gặp người lạ, gặp đám đông là em cứ co rút lại. Chẳng biết phải hành xử làm sao. Chẳng biết phải làm thế nào để người khác thích và nói chuyện với mình.” Em ạ, trước hết đừng có đưa ra mục tiêu hết sức desperate – tuyệt vọng là phải làm cho người ta thích mình. Sao phải đặt áp lực lên vai mình như thế? Mình cứ là mình thôi. Sẽ có người thích và không thích. It’s OK! Đâu có sao. Đời này kiếm đâu ra người mà ai cũng thích. Người cùng chí hướng, hệ giá trị thì thích nhau. Người Khác mục đích, khác giá trị thì không thích nhau. Nước sông không phạm nước giếng là vậy. Thế thì đời thật muôn màu. Có điều, nói thế không có nghĩa là mình cứ tào lao, vô trách nhiệm trong hành xử của bản thân. Đã nói giá trị là nói đến văn hoá ứng xử của bản thân ấy. Người khác sao không biết, tôi thì cố gắng thế này. Chia sẻ xem các bạn có ứng dụng được không. 1. Ask questions – Đặt câu hỏi: tôi thích quan tâm đến người khác, nên gặp ai mới tôi cũng đặt câu hỏi tìm hiểu về họ. Hỏi tới tới luôn vì thấy những gì người khác chia sẻ thật là thú vị. Mỗi cuộc đời, sự nghiệp của một con người là một bài học cho chính bản thân mình. Có lẽ vì vậy nên cuộc đối thoại đầu tiên thường diễn ra suông sẻ. Chẳng qua là vì ta thật sự quan tâm đến người khác thôi. Ai mà chẳng thích được người khác quan tâm phải không? 2. Stay away from the phone – Tránh xa điện thoại: bạn có bao giờ đang ngồi đối thoại với ai mà 5 phút người ta check điện thoại một lần hông? Tôi gặp nhiều người vậy lắm á. Bạn thấy mất hứng và khó chịu không? Vậy thì đừng làm thế với người đối diện mình nhé. 3. Be genuine – Sống chân thành: cứ đơn giản, chân thành, nói thật là người ta thích thôi. What comes from the heart goes to the heart – Điều gì từ trái tim sẽ đến với trái tim. Bởi vậy tôi nản mấy người lòng vòng, hoa mỹ, chém ì xèo lắm. Có gì cứ thật thà, thiệt tình nói ra. Không biết thì nói không biết. Người ta sẽ dạy cho. Ai sao chứ tôi thì vậy đó. Nên đi đâu người ta cũng cố hết sức để dạy tôi, hướng dẫn tôi, cho tôi nhiều hơn những gì tôi cần. Đoạn này Việt Nam đang khó lắm nè. Có nhiều người ngồi nói cả buổi. Xong tôi hỏi “What do you actually want? Thật ra là em muốn gì? Kể chuyện thì cũng vừa vừa thôi. Kể gì mà như tung hoả mù, mệt chết. Đơn giản đi. Nói thật đi. Dễ xử! 4. No judgment – Đừng đánh giá: Con người mình bạn biết không có một bao tải các trải nghiệm quá khứ. Ai cũng vậy hết. Bạn lượm lặt chúng từ thời bắt đầu ý thức về cuộc sống và xã hội. trong bao tải đó có thứ tốt, có thứ xấu, có thứ bạn biết, có thứ bạn đã quên nhưng nó vẫn còn nằm yên đó đợi thời cơ. Cho nên, khi nghe người khác nói, não bạn sẽ bò vào cái bao tải này và tìm những thông tin, trải nghiệm liên quan mà so sánh, đánh giá người khác. Người ta chưa làm gì, mới nói vài câu, tự nhiên mình đã ghét. Mà bạn cũng chả hiểu tại sao mình ghét họ. Chẳng qua là do mớ ký ức trong cái bao tải to đùng đó mà thôi. Cho nên, lắng nghe thôi. Tập thói quen khi nghe không quýnh giá ai. Muốn thế thì có môn gọi là mindfulness – nhận thức chính hành động, thái độ, cảm xúc của bản thân mình. Đừng để cho cái máy tính có processor cực mạnh là não tự chạy tìm thông tin kiểu big data, rồi tự ra ý kiến mà không thông qua mình nhé. Stay open-minded – Giữ cho đầu óc mở. Mọi sự sẽ dễ dàng hơn. 5. Don’t seek attention – Đừng tìm kiếm sự chú ý: người đời ghét ai chực chờ cơ hội chơi nổi, làm đủ thứ cho người khác chú ý. Chỉ cần thân thiện, quan tâm đến người xung quanh là đủ rồi. Chẳng phải biết nhiều người là được người ta thích. Thái độ và hành xử của bạn đối với từng người mới là quan trọng. Đừng cố quá! Cứ từ từ bình tĩnh quan tâm và đối thoại với từng người. 6. Be consistent – Luôn hành xử đồng nhất: Chuyện này khó nè. Lỡ chém quá trên facebook rồi, ra đời thiệt không giống chút nào thì khó lắm. Bản thân ta cũng có thương hiệu cá nhân vậy. Mà đã là thương hiệu thì phải có tính cách đồng nhất với tất cả mọi người chứ. Gặp người này khác, người kia khác. Online khác, offline khác. Làm người ta confused – bối rối thế ai mà biết phải thích hay không thích bạn? Cứ là mình, cứ ở đâu làm gì cũng là mình là khoẻ nhất. Khỏi phải nhớ tính cách nhân vật mà bản thân thêu dệt cho đúng kịch bản. Diễn sai một cái thì hỏng bét. 7. Greet people by name – Nhớ và gọi tên người khác: nói chuyện mà không biết tên người ta, thì bảo sao ai thích. Ai cũng muốn được quan tâm và việc nhớ tên và sử dụng tên riêng trong khi đối thoại là bằng chứng mạnh mẽ nhất về việc bạn có quan tâm. Cái này nhiều khi phải tập nhe. Hơi mệt não nhưng mà là kỹ năng quan trọng đấy. 8. Smile – Mỉm cười: nụ cười là chìa khoá kết nối. Con người thuận theo tự nhiên là luôn nhìn và bắt chước theo hành vi người đối diện. Người ta cười thì system của mình tự động muốn cười lại à. Thử đi! Cuối tuần thử gặp vài người, thử vài cách xem sao? Chúc cả nhà cuối tuần nhiều niềm vui nhé.

Hôm qua, tôi nhận được bức tâm thư dài đến tận chân trời. Bạn tâm sự mê làm nông nghiệp, bỏ làm, vay tiền ngân hàng ra tập tành làm farm với anh em. Làm được thời gian lỗ quá, bạn đành phải giao lại cho người nhà, về thành phố đi cày trả nợ. Đi làm chỉ để kiếm tiền trả nợ, bản thân chẳng hứng thú gì với mấy thứ mình làm. Tháng tháng chờ đến ngày trả lương, cuốn vội mất triệu đồng đi trả nợ. Tôi hiểu cái cảm giác đó. Làm mà như không làm, ray rứt vì ngửa tay nhận đồng tiền mà tâm trí chẳng thể nào ở đó. Bạn hỏi, “Chị ơi em phải làm gì? Em thấy mình thật chẳng ra chi. Nghỉ thì không có tiền trả nợ. Làm thì chán chường như bị tù đày.” Trước hết, tôi muốn nhắc nhở bạn về mục đích và mục tiêu. Bạn có thể chọn làm nông nghiệp vì đó là đam mê, là mục đích vươn đến, vì đó là thứ làm bạn tung chăn mỗi sáng, tim hát vang bài hát của đất trời. Có điều, có ai làm một lần thành công? Có ai muốn gì được nấy? Thất bại một lần thì đã sao. Nếu đam mê đó lớn hơn vài giọt mưa xuân, sợ chi mùa hạ dài dăng dẳng như nắng khô 3 tháng? Hãy cứ mắt hướng về điểm đến, dù đường đi có khi vòng vèo qua mấy con sông. Ở mỗi đoạn quanh co, ta phải tập trung vào vài mục tiêu cụ thể. Chính từng bước đi vững chắc dù nho nhỏ sẽ đưa ta đến giấc mơ bên phía ấy cầu vồng. Nếu phải dừng lại nơi đây để trả nợ đất trời, hãy cứ làm tốt việc nhỏ này trước đã. Tâm không vội, đất trời không vội. Tâm bình an, đường đi sẽ hiện ra. Nếu đã đến, hãy bình tâm ở lại. Khi sứ mệnh hoàn thành thì ta lại ra đi. Em biết không? Người thành công là người nhận lãnh việc gì cũng thực hiện tốt hơn mong đợi. Dù việc đó chỉ là việc tạm thời. Dù ngỡ như việc đang làm chẳng liên quan đến những gì ta đang ấp ủ. Đất trời này như cái lưới, dệt bằng chính những việc tốt và việc nhỏ ta làm. Chẳng liên quan ư? Không chắc. Việc ta làm phản ánh khả năng của ta, tâm thế của ta, tính chính trực của ta. Người làm, trời đất ngắm nhìn. Cho nên, làm gì thì cứ phải làm cho ra ngô ra khoai đã nhé. Biết đâu, sự trung thực, tính chính trực và niềm tin đó sẽ mang đến cho ta những cơ duyên hết sức bất ngờ? Khi vũ trụ dạy cho ta bài học, có khi đó chính là điều ta đang thiếu để thành công. Ảnh: Chài ánh ban mai Photo by Phi Van Phước Hải, 5:40AM, 12/10/2017

Hôm qua, một bạn trẻ nhắn vào inbox tâm sự là bạn đang stress lắm, vì làm chung công ty mấy chục người mà bạn chẳng chơi được với ai. Bạn thấy mọi người toàn nói chuyện mình chẳng quan tâm, có những quan điểm hoàn toàn trái ngược, và vì thế không muốn cũng không buồn nói chuyện. “Không muốn nói nữa, mệt quá!” Hỏi chị ơi giờ em phải làm sao. Ông bà ta nói hiểu mình, hiểu người. Ấy là ông bà ta học thuộc bài EQ – trí tuệ cảm xúc tốt ghê. Thế giới này đâu chỉ có ta, chỉ có họ, và mỗi cá nhân có quan điểm và cách sống khác nhau là chuyện thường mà? Vấn đề là ta dung nạp thế nào, hội nhập thế nào vào thế giới xung quanh. Bạn biết bước đầu tiên phải làm là gì không? Educate yourself – Dạy dỗ chính bản thân mình trước đã. Nếu không thay đổi được thế giới, hãy thay đổi bản thân mình. The good news is – tin mừng là khi ta thay đổi, vũ trụ quanh ta thay đổi. Thế giới là gì nếu không phải là sự phản ánh chính tâm thế của ta? Giờ chỉ cho bạn chiêu này, sử dụng EQ để hội nhập thế giới nhe. EQ gồm có 2 phần: 1. Personal Competence – Năng lực bản thân: Thấy chưa? Nói gì cũng quay về bản thân mình trước đã. Để tạo cho mình sức mạnh này, bạn lưu ý 2 chuyện nhe. Chuyện thứ nhất là Self-Awareness – Nhận thức về bản thân. Nghĩa là mọi lúc mọi nơi bạn nhận biết là mình đang cảm xúc thế nào, ví dụ giận, ghét, buồn, khó chịu, bối rối, vv. Chuyện thứ hai là Self-Management, nghĩa là sau khi nhận thức được cảm xúc của mình thì linh hoạt và tích cực thay đổi hành vi của mình. Ví dụ bạn nghe ai nói gì xong thì thấy bực mình. Trước hết phải biết mình đang bực mình đã. Nói vậy không dễ nhe. Phải tập theo dõi và nhận diện cảm xúc bản thân. Chuyện này không phải ai cũng làm được. Sau khi biết mình đang bực mình rồi, thường thì nếu không biết có thể quay quắt bỏ đi. Giờ hãy nói với mình là ta cần phản ứng tích cực hơn, ví dụ như là hỏi tiếp tại sao người ta nói thế, có gì uẩn khúc chăng? Vậy là bạn vừa làm được 2 chuyện cực khó mà cực lợi ích cho bản thân để hội nhập vào thế giới rồi đó. 2. Social Competence – Năng lực xã hội Ở trên là hiểu mình, bây giờ đến hiểu người nè. Để hiểu người ta cũng cần 2 kỹ năng sau. Trước hết là Social Awareness – Nhận thức xã hội. Đây là khả năng hiểu và đọc được cảm xúc của người đối diện. Cảm xúc mà bộc phát ra thì quá dễ rồi, nhưng có những thứ rất tinh vi, phải quan sát tốt mới mong thấy được. Mà loài người là loài che giấu cảm xúc hay cực. Do đó, nói thế không phải thế. Cười chưa chắc đã vui. Đọc được cảm xúc rồi thì đến đoạn Relationship Management – Quản trị quan hệ. Mình biết người ta miệng cười mà lòng buồn rũ rượi thì mình phải có cách tiếp cận khác chứ phải không? Đoạn này là cách bạn quản trị cách tiếp cận giữa mình với người đối diện sao cho phù hợp nhất với tình cảnh lúc đó. Bỏ đi hay hỏi thêm vài câu cho người ta tâm sự? Im lặng hay chạm tay vào vai người đối diện để bày tỏ chút cổ vũ của bản thân? Cuối cùng quay về là phải nhận thức rồi chọn cách tiếp cận, cho bản thân và cho cả thế giới quanh mình. Đừng đổ lỗi cho ai chuyện gì. Người ta sao cứ sao. Mình nhận thức và quản trị bản thân, quản trị các quan hệ xã hội của mình trước đã. Giờ thử bước ra thay đổi thế giới xem sao nhé. Thế giới chính là tâm thế của ta.

Vào những năm 1950, nhà tâm lý học John R. P. French và Bertram Raven xác định thế giới có 5 loại quyền lực. Đến thế kỷ này, người ta đã nâng số cây quyền lực lên thành 7. Bạn suy nghĩ xem mình đang có quyền lực hay không, người khác đang sử dụng quyền lực thế nào, và bạn chọn xây dựng quyền lực ra sao cho bản thân mình nhé. 1. Titular Power – Quyền lực từ chức tước: cái quyền này đi kèm với cái chức bạn được ban cho. Ví dụ làm trưởng phòng thì có nhiều quyền hơn làm nhân viên. Đây là quyền làm boss mà. Quyền này thì nhiều người say lắm. Có khi đạp hết mọi người xung quanh chỉ để đấu tranh giành chút quyền chức như này. Có điều, người lạm dụng quyền này quá mức thì dễ bị người dưới quyền ghét và khinh lắm. 2. Coercive Power – Quyền cưỡng ép: người có quyền phạt người khác thì có quyền gọi là quyền cưỡng ép. Quyền này đôi khi đi kèm với chức tước nhưng đôi khi cũng có khi được đặc trách một dự án, công việc gì. “Đến deadline là không xong thì tôi cho anh nghỉ việc”, đại loại thế. 3. Reward Power – Quyền khen thưởng: người có quyền này có thể ban phát bổng lộc, danh tiếng các kiểu cho người khác và vì thế họ có quyền lực rất lớn. Quyền này cũng vậy, có khi gắn liền với chức tước, có khi do được đặc trách. Người có quyền này sử dụng phần thưởng để huých ai làm chuyện gì. Có điều, phần thưởng thì chỉ mang tính ngắn hạn, tức thời, chứ không khiến ai dời song lấp biển gì được cả. 4. Referent Power – Quyền ảnh hưởng: người có quyền này được người khác thích nhờ vào cá tính và biết cách tạo ra cộng đồng follow mình. Người ta follow vì trung thành, vì nể trọng, vì tình bạn, vì ngưỡng mộ, vì tình cảm, vì mong muốn được tham gia cộng đồng, vv. Người nổi tiếng trong các lĩnh vực và được nhiều người follow thì có referent power. Người có quyền này thời facebook thì nhiều lắm đây. Họ chính là những influencer – người có sức ảnh hưởng. 5. Connection Power – Quyền kết nối: người quen biết rộng, có thể bắt điện thoại gọi cho 1 người nổi tiếng hay có quyền lực nào đó một cách dễ dàng mà không ai khác làm được thì trở nên quyền lực. Quyền lực này đến từ network các quan hệ xã hội của họ. Cho nên, có khi họ hẳng có chức gì mà vẫn có thể có quyền. Những người là trung tâm của các cộng đồng, người tạo ra hoặc là nhân tố kết nối chính giữa các cộng đồng, online hay offline, tự tạo cho bản thân quyền lực. 6. Informational Power – Quyền lực thông tin: mấy loại trên là quyền lực người ta sử dụng trước giờ. Nhưng khi thế giới chuyển sang giai đoạn hiện nay là Information Age – Thời đại tri thức, ai mà nắm nhiều thông tin hơn, tiếp cận thông tin, dữ liệu độc quyền mà người khác không tiếp cận được, biết nhiều hơn về cách sử dụng thông tin thì trở thành người có quyền. Khi nghĩ tới chuyện gì cần hỏi ý kiến vì hiểu biết của bạn rộng hơn, người ta tìm đến bạn. Vậy là bạn có quyền lực. 7. Expert Power – Quyền chuyên gia: người giỏi nhất trong ngành nghề của mình, người mà nói đến ngành nghề đó người ta phải nghĩ đến thì người đó là chuyên gia trong ngành và có quyền lực của một chuyên gia. Vì bạn giỏi hơn, trải nghiệm nhiều hơn, kiến thức sâu hơn trong ngành, ai cần lời khuyên gì cũng sẽ tìm đến bạn. Quyền lực chuyên gia là thế. Bạn tưới cây quyền lực nào thì cây đó lớn. Là do bạn chọn thôi. Suy nghĩ kỹ đi nhé. Các bạn thấy đó, đâu cần phải chờ ai ban cho chức quyền gì. Nếu muốn đạt được một số thành tựu và cần chút ảnh hưởng để thực hiện mục tiêu của mình, bạn còn 2 cách làm thời đại mới – information and expert power. Mình có thể sử dụng 2 cách này để disrupt – tái định nghĩa thế giới mà. Làm như thế nào? Bạn tự suy nghĩ cho ngành nghề của mình đi nhé! Người có information & expert power không cần ai nắm tay chỉ 1, 2, 3. Chúc các bạn thành công!

Em nhắn: “Con đang rất lo lắng cho chính mình, lo lắng ấy nửa thực tế nửa mơ hồ. Ngày nay, cuộc cách mạng 4.0 đang diễn ra như cơn sóng. Cơn sóng này nâng cả thế giới và con thấy mình như một người ngoài hành tinh, đứng trong cơn sóng nhưng chẳng liên quan gì đến nó, buồn quá đúng không cô?” Em nói rằng bản thân và gia đình phải chạy gạo từng bữa, đi học thì học toàn kiến thức cũ kỹ, làm sao mà hội nhập? Và em hoang mang, chẳng biết phải làm gì với tương lai bất định đang trôi qua từng ngày trong cuộc đời mình. “Thân con mà mà đem ra lót đường đắp đập ngăn lũ ở miền Trung thì lòng con vui lắm. Nay cứ để thời gian vô nghĩa nó bóc lột từng hơi thở của mình. Con chết không nhắm mắt cô ơi!” Tôi đọc từng dòng tin nhắn của em, hoảng hốt. Thế giới 4.0 có thể là áp lực vô biên đối với từng cuộc đời, từng con người như thế. Nó có thể làm cho ta chao đảo, bất định, sợ hãi, và bỏ cuộc. Nhưng việc gì phải thế? Em biết không, không chỉ có một mình em sợ hãi. Cả thế giới này đều sợ hãi. Các bạn sinh viên như em tại các nước tiến bộ hơn như Ireland, Israel, Đức, Hà Lan mà cô gặp đã từng tâm sự với cô rằng trường của họ cập nhật cũng không kịp. Họ cũng học kiến thức mà họ cho là cũ kỹ. Vì vậy họ phải tự thân vận động, phải tự học, phải tự đi tìm tòi học hỏi các nơi, nhất là học online. Cái họ giỏi hơn em có lẽ là tiếng Anh chăng? Nên em ơi có gì đâu mà buồn, mà tuyệt vọng? Thế giới thay đổi, ừ thì ta thay đổi. Thế giới 4.0, ừ thì ta 4.0. Làm sao ư? Tự học thôi em ạ. Đừng ngồi đó chờ một chiếc đũa thần. Trường không cập nhật ư? Vậy thì ta cập nhật. Chạy gạo từng bữa ư? Ừa thì cứ chạy gạo, xong rồi ta lại online học chẳng tốn đồng nào. Tất cả nằm ở ý chí. Tất cả nằm ở tinh thần không khuất phục mọi khó khăn thử thách trong đời. Trong thời đại tri thức này, tri thức chính là tài sản quý giá nhất mà mỗi người chúng ta sở hữu. Giờ nói về tự học miễn phí trên mạng, tôi đã share rất nhiều lần các nền tảng học miễn phí, với nội dung học cập nhật về các kiểu 4.0 do các trường đại học danh tiếng trên thế giới giảng dạy. Hôm nay post lại cho các bạn tham khảo và bắt đầu hành động nhé. - edX: https://www.edx.org - Coursera: https://www.coursera.org - Alison: https://alison.com - Openstax: https://openstax.org - MIT OCW: https://ocw.mit.edu/index.htm - Future Learn: https://www.futurelearn.com - Khan Academy: https://www.khanacademy.org

Sáng nay, 5g thức dậy ngồi viết sách, và suy nghĩ sẽ chia sẻ gì với các bạn. Nhưng chợt nhận ra rằng người ta học nhiều, đọc nhiều cũng như không à. Theo nghiên cứu khoa học thì trong vòng 1 tiếng đồng hồ, 60 phút, con người quên bén 50% những gì mình mới học. Trong vòng 24 giờ nghĩa là 1 ngày đêm, ta sẽ quên sạch sẽ 70% những gì vừa mới học. Có người nhớ nhiều hơn một chút, quên nhiều hơn một chút, nhưng đại để là quên gần sạch sẽ. Cho nên, học hay đọc mà chẳng dành thời gian suy nghĩ, reflect - phản tư, internalize - tiếp thu và biến thành kiến thức của mình, practice - mang ra ứng dụng, thì học chi cho mệt. Học vậy vừa mất thời gian, vừa chả giúp ích gì. Để thời gian đi chơi còn sướng hơn ấy chứ. Nghĩ đi nghĩ lại nên thôi sáng nay không post bài mới nữa. Nghĩ rằng các bạn nên lật lại cái mình đã học và dành thời gian phản tư, tiếp thu, suy nghĩ, ứng dụng đi. Vậy thì cái học nó mới có lợi. Chúc các bạn một ngày action thật vui vẻ, lý thú, nhiều trải nghiệm!

Thư gởi đứa em 8X. Melaka Zoo, ngày 28 tháng 4 Bộ mặt dửng dưng. Ánh mắt hờ hững. Nó nửa đứng nửa ngồi, hai tay túm chặt lấy mớ cỏ khô khô héo héo, miệng nhai xoành xoạch như cái máy tuốt lúa. Cuộc đời cứ thế trôi qua. Người đời đặt tên cho nó là Capybara. Capybara là cái quái quỷ gì nó chẳng hiểu và cũng chẳng buồn tìm hiểu. Ừa thì mặt thỏ. Ừa thì mình heo. Ừa thì có liên quan gì đến dòng họ đứa nào trong cuộc đời này? Mặc ai dòm ngó. Mặc ai bàn tán, thị phi. Mặc ai lắc đầu ngán ngẩm. Miệng thì cứ nhai. Tay thì cứ ôm. Mặt thì cứ dửng dưng thế đấy. Mỗi ngày trôi qua cũng chỉ là một ngày nữa dưới ánh mặt trời gay gắt của cái xứ sở không nắng thì mưa này. 28/4 cũng lại là một ngày hè đổ lửa. Có khác chăng cũng chỉ là nắng đó, mưa đó, biết đâu mà lần. Mà nắng hay mưa thì đã làm sao? Lại từng người, từng người, bước qua cuộc đời của Capybara. Họ thấy gì, nghĩ gì, cảm nhận gì, đối với nó chẳng có chút ý nghĩa nào. Nó phải phấn đấu lắm mới có được cái chuồng đẹp thế. Cỏ thì lúc nào cũng dâng tận miệng. Có muốn cũng không cưỡng lại được. Nó vì vậy mà cứ nhóp nhép suốt cả ngày. Cuộc đời nếu trôi đều thì còn chi sướng hơn như thế! Nhưng 28/4 không phải là một ngày như mọi ngày đã qua. Một nàng bướm vui tươi, duyên dáng với cái tên rất di gan, Rama, ngẩn ngơ dạo quanh xóm nhỏ. Cô nàng hoảng hốt chao đảo khi tình cờ chạm phải ánh mắt dửng dưng đến lạnh người của Capybara. Từng nhát, từng nhát một, cái ánh mắt lạnh lùng ấy cứa từng vết dài vào tình yêu cuộc sống của Rama. Trong phút chốc, trái tim cô vỡ tan thành muôn ngàn hạt pha lê li ti, thắp sáng từng giọt sương còn đọng lại trên mớ cỏ khô oan nghiệt. Lần đầu tiên trong đời, Capybara dừng lại. Thì ra cuộc sống còn có những tình yêu mong manh như thế. Nó chẳng biết phải bắt đầu từ đâu hay tiếp tục thế nào. Nhưng nó chợt nhận ra rằng sự dừng lại chính là điểm khởi đầu….

Đã là con người, không ai là không bị cảm xúc chi phối. Có phải là máy đâu mà không biết sợ, không ngập ngừng, không e ngại? Nhưng khi cảm xúc chi phối, ấy là khi ta hay đưa ra những quyết định thiếu sáng suốt, quyết định có khi khiến ta hối hận về sau. Do đó, để tránh bị chi phối bởi cảm xúc nhất thời, có một cách mà người có tầm nhìn kiểu Warren Buffet, những người có cái gọi là high level thinking - tư duy cấp độ cao hay sử dụng, gọi là 10/10/10. Cách tư duy này bắt ta phải dừng lại, lùi 1 bước và hỏi mình 3 câu hỏi sau đây để tránh bị chi phối bởi cảm xúc nhất thời: Câu hỏi thứ 1: How will I feel about it in 10 minutes? - Tôi sẽ cảm thấy thế nào về quyết định này trong 10 phút nữa? Câu hỏi thứ 2: How will I feel about it in 10 months? - Tôi sẽ cảm thấy thế nào về quyết định này trong 10 tháng nữa? Câu hỏi thứ 3: How will I feel about it in 10 years? - Tôi sẽ cảm thấy thế nào về quyết định này trong 10 năm nữa? Đây là một phương pháp giúp ta có cách nhìn và tư duy dài hạn hơn về một vấn đề. Có khi, chuyện đang xảy ra trong hiện tại cứ ngỡ như là to lắm. Nhưng nếu nghĩ dài ra, thấy nó cũng nhỏ xíu thôi mà. Vấn đề là ta cứ hay bị cảm xúc thổi phồng, khiến thực tế bị biến dạng, rồi đưa ra những quyết định vì vậy mà méo mó theo. Thử nghĩ dài hơn xem. Thử lùi lại 1 bước xem. 10/10/10 hôm nay cho bất kỳ quyết định nào bạn nhé.