Cách đây chục năm, tình cờ gặp lại cô giáo chủ nhiệm và dạy văn hồi lớp 5 bên Cali. Cô nói, hồi đó Phi Vân làm văn tả cô giáo á, cô đọc xong hông biết phải mình hôn. Nửa đêm hôm qua, nhận cái email tả cô giáo này, hông biết phải mình hôn. Karma ‘Tối nay, hơi khuya, nhưng em muốn viết mail này để gửi lời cảm ơn chân thành đến cô vì đã dành thời gian đến để “kể câu chuyện của mình” cho chúng em. Em rất tâm đắc và thật sự cảm nhận được ý nghĩa từ những câu nói, lời khuyên của cô ạ, nào là: "Lưu manh chỉ lưu manh được một quãng, chân thật sẽ đi rất xa". Hay là: "Nếu không tính lại, đừng tính", “Tất cả xuất phát từ trong đây!” cũng như qua những câu chuyện từ công việc và network của cô với người chủ tịch, ông David hay người mentor của cô.... Em nghĩ, đó là những điều em sẽ luôn ghi nhớ và áp dụng vào chính cuộc đời của mình. Cô, người diễn giả "mặt mộc" với giọng nói khá đặc biệt so với cái chất nhìn rất sang trọng của cô (em ngỡ ngàng ngay lúc xem clip đầu tiên về cô), cách thể hiện rất chân thật, không phải hóa thân hay điệu bộ như nhiều diễn giả khác. Thật sự, cô rất dễ thương ạ! ^^ Lời cuối cùng, em chúc cô Vân luôn hạnh phúc, dồi dào sức khỏe và thành công trong công việc, cuộc sống cũng như thực hiện được những tâm nguyện của mình cho người trẻ và xã hội. Chân thành cảm ơn cô. Chúc cô buổi tối ngon giấc!’ Hơi bối rối, & có chút hoang mang Nhưng mà dễ thương quá chịu không nổi. Cám ơn bạn trẻ!

Hôm qua, Bloomberg đăng tải nội dung lá thư cuối cùng để lại cho đời của Richard Jenrette, người đồng sáng lập ngân hàng đầu tư Donaldson, Lufkin & Jenrette năm 1959. Sau 4 thập kỷ trên phố Wall, ông ra đi ở tuổi 89 với 24 lời dặn cho thế hệ tiếp nối. Để thành công, ông viết, bạn nên thực hiện 24 nguyên tắc sau: 1. Stay in the game. That’s often all you need to do – don’t quit. Stick around! Don’t be a quitter! Bằng mọi giá phải theo đuổi. Thật ra, có khi đó là điều duy nhất bạn cần làm. Cứ kiên định. Đừng bỏ cuộc. 2. Don’t burn bridges (behind you) Đừng bao giờ đốt cháy những chiếc cầu sau lưng mình (đây là câu thành ngữ tiếng Anh, ý nói qua cầu đừng rút ván) 3. Remember – Life has no blessing like a good friend! You can’t get enough of them. Don’t leave old friends behind – you may need them Hãy nhớ, cuộc sống này đáng giá nhất là có bạn tốt. Không biết bao nhiêu là đủ. Đừng bỏ bạn. Có khi ta sẽ cần đến họ trong tương lai. 4. Try to be nice and say “thank you” a lot! Tử tế và thường xuyên nói lời ‘cám ơn’ người khác. 5. Stay informed/KEEP LEARNING! Luôn tìm hiểu, học hỏi để cho mình cập nhật 6. Study — Stay Educated. Do Your Home Work!! Keep learning! Đi học để nâng cao kiến thức. Không ngừng học hỏi. 7. Cultivate friends of all ages – especially younger Có bạn ở nhiều độ tuổi khác nhau - đặc biệt là người trẻ. 8. Run Scared — over-prepared Cứ hồi hộp và chuẩn bị nhiều hơn cần thiết. 9. Be proud — no Uriah Heep for you! But not conceited. Know your own worth. Cứ tự hào - không phải kiểu Uriah Heep (đọc lại truyện của Charles Dicken nếu bạn không biết nhân vậy này nhe). Đừng ảo tưởng nhưng biết giá trị bản thân. 10. Plan ahead but be prepared to allow when opportunity presents itself. Lên kế hoạch trước nhưng sẵn sàng thay đổi khi có cơ hội mới. 11. Turn Problems into Opportunities. Very often it can be done. Problems create opportunities for change — people willing to consider change when there are problems. Biến vấn đề thành cơ hội. Thường cơ hội chỉ đơn giản như thế. Vấn đề tạo cơ hội để thay đổi, và con người thường chịu thay đổi khi gặp vấn đề. 12. Present yourself well. Clean, clean-shaven, dress “classically” to age. Beware style, trends. Look for charm. Good grammar. Don’t swear so much — it’s not cute. Bề ngoài tươm tất, sạch sẽ, cạo râu, ăn mặc theo độ tuổi, hiểu về xu hướng. Hiểu cách tạo ấn tượng. Ăn nói câu cú cho đúng. Đừng chửi thề, không hay đâu. 13. But be open to change — don’t be stuck in mud. Be willing to consider what’s new but don’t blindly follow it. USE YOUR HEAD – COMMON SENSE. Luôn sẵn sàng thay đổi, đừng dậm chân tại chỗ. Luôn sẵn lòng học cái mới nhưng đừng mù quáng đi theo. Tin vào cảm nhận của chính mình. 14. Have some fun – but not all the time! Vui nhưng đừng quá đà. 15. Be on the side of the Angels. Wear the White Hat. Hãy ở gần thiên thần hơn (làm điều tốt đẹp cho đời) 16. Have a fall-back position. Heir and the spare. Don’t leave all your money in one place. Luôn có kế hoạch dự phòng. Chuẩn bị cho sự tiếp nối. Đừng bao giờ bỏ hết tiền vào 1 canh bạc. 17. Learn a foreign language. Học 1 ngoại ngữ 18. Travel a lot — around the world, if possible. Đi đây đó khắp nơi trên thế giới nhiều vào nếu có thể. 19. Don’t criticize someone in front of others. Đừng chỉ trích ai trước mặt người khác. 20. Don’t forget to praise a job well done (but don’t praise a poor job) Đừng quên khen ngợi người khác khi người ta làm tốt (nhưng làm dở thì đừng khen nhé) 21. I don’t like to lose — but don’t be a poor loser if you do. Tôi không thích thua, nhưng lỡ thua thì cũng nên ngẩng cao đầu. 22. It helps to have someone to love who loves you (not just sex). Cần yêu người yêu mình (không phải chỉ chuyện sex) 23. Keep your standards high in all you do. Đặt & giữ tiêu chuẩn cao trong tất cả những việc mình làm. 24. Look for the big picture but don’t forget the small details. Nhìn vào bức tranh tổng thể nhưng đừng quên các chi tiết nhỏ. Không biết bạn có để ý, chứ toàn là nguyên tắc về tư duy và cách sống ở đời. Cuối cùng, dù là sinh tồn trên phố Wall hay vươn lên ở bất cứ nơi nào trên thế giới, cứ phải là người đàng hoàng, tử tế trước đi đã. Lưu manh chỉ được một quãng! Bạn học được gì từ những nguyên tắc sống trên, và hôm nay bạn sẽ làm gì?

Em nói, mọi thứ đang phức tạp lắm chị ạ. Bên này đòi thế này. Bên kia nói thế kia. Rối hết cả lên. Em muốn bỏ không làm dự án này nữa chị. Tôi cười, gì mà ghê thế. Rồi chúng tôi ngồi lại với nhau. Tôi đặt câu hỏi, lắng nghe, và tự các bạn tìm ra giải pháp tốt nhất cho tất cả mọi người. Họp xong, tôi nói với em, ‘don’t be a fighter!’ - đừng suốt ngày làm chiến sỹ thế chứ em.’ Mọi sự, cứ phải bước lùi một bước, lắng nghe bằng cái đầu mở và trái tim thấu cảm. Nghe, là lắng nghe cả những điều chưa nói, những điều muốn nói nhưng chưa có dịp bắt đầu. Nghe, là lắng nghe cả những đòng cảm xúc vốn không tên. Hồi xưa, tôi có anh bạn người Sing, qua Việt Nam làm giám đốc của một tập đoàn lớn lắm. Ở Việt Nam mười mấy năm, hồi về nước, tôi hỏi ảnh hiểu gì về người Việt. Ảnh nói, ‘Vietnamese are fighters. Sometimes, you fight just for the sake of fighting - Người Việt toàn chiến sỹ. Có khi, các bạn thích gây chiến chơi cho đã nư thôi.’ Tôi bật cười, nhưng ngẫm nghĩ có khi nào là đúng? Người ta nói, chưa nghe hết nửa câu đã tìm cách xông lên và chống cự rồi. Hung hãn thế? Rồi tự mình làm mọi thứ nó rối lên. Rồi tự tạo cho bản thân một cuộc chiến chẳng bên nào chủ ý. Chi cho mệt vậy ta? Đời đơn giản hơn là bạn nghĩ, nếu ta biết lắng nghe thay vì lăng xăng tìm cách quánh nhau. Vấn đề, có khi chả có vấn đề nào. Mà nếu có, đôi khi chẳng ai cần bạn phải đứng ra giải quyết. Người kể chuyện cho bạn nghe, người ta nghĩ ra cách hết rồi. Bạn cứ xông lên như chiến sỹ, ai người ta thèm nói? Are you a fighter? Are you fighting just for the sake of fighting?

Ngày nào, tôi cũng nhận nhiều tin nhắn, xin một lời khuyên. Có khi, đó là những tin nhắn dăm ba đoạn, vài ba hàng. Đôi khi, tin cụt ngủn đến ngơ ngác duy chỉ có một câu. Các bạn hỏi tôi, nhiều chủ đề khác nhau, từ kinh doanh, startup, học hành, đến những vấn đề tâm lý cá nhân như sợ hãi, hoang mang, buồn tủi, tuyệt vọng.... Các bạn ạ, điều tôi có thể làm, thật ra chỉ có lắng nghe, cảm thông, đặt câu hỏi, làm tấm gương phản chiếu cho bạn nhìn thấy được chính mình. Chẳng ai trên đời này, cho bạn được những lời khuyên đúng nhất. Giải thích tại sao nhé. Bạn đã nghe về tư duy phản biện chưa? Để đưa ra những cách giải quyết một vấn đề, trước hết ta cần thu thập đủ thông tin, phân tích đánh giá thông tin, để tạo thành những chùm dữ liệu hỗ trợ cho luận điểm của mình. Trong tích tắc vài phút ở event, lướt vài câu chat trên FB, chẳng ai có đủ nguồn thông tin, để phân tích đánh giá một vấn đề, huống chi là đưa ra giải pháp. Hơn nữa, tôi đánh cá, chẳng ai trên đời này dám thổ lộ hết thông tin bí mật cá nhân mình. Đâu đó, trong mỗi con người chúng ta, luôn tồn tại những suy nghĩ đen tối cần ém nhẹm, những mong cầu thầm kín muốn giấu đi, những giới hạn chưa bao giờ chấp nhận.... Tất cả những bí mật không thể nào bật mí, cuối cùng, chỉ có mình bạn biết mà thôi. Thông tin thiếu trước hụt sau, ai trên đời này dám dò dẫm mà khuyên bạn? Nếu có ai đang làm Dr. Advise kiểu thối tiền hơi non tay, có lẽ đã đến lúc bạn cần suy xét lại cũng nên. Bạn, chính là người nắm giữ thông tin đầy đủ nhất về mình. Bạn, chính là kẻ biết mình, hiểu mình, biết những giới hạn ở hai đầu cực đoan, hiểu những nút bấm tan hoang của đa bề cảm xúc. Là bạn đó, Dr. Advise. Hoặc là bạn đang chạy trốn những quyết định của bản thân. Hoặc là bạn sợ nhận lãnh trách nhiệm cho chính cuộc đời mình. Hoặc, bạn chỉ vin vào lời khuyên để bắt một ai đó dừng lại, lắng nghe. Nếu thế, cũng không sao, cứ từ từ giãi bày bạn nhé. Hỏi, là để có thêm thông tin mà đưa ra quyết định cho bản thân. Nhưng xin hãy nhớ rằng, you have the best info to make the best decision - Bạn là người có đủ đầy thông tin nhất, để đưa ra quyết định đúng đắn nhất. Chẳng ai khác đâu. Là bạn đó!

Từ khi vỡ ra cái lẽ thâm căn của những cơn cuồng nộ, tôi thành khán giả. Tất cả những xúc cảm xưng xỉa nhất, lôi ra chỉ để tán chan chát vào mặt đời, họ chẳng biết tiếc tay. Nhưng tán, thật ra là để tán vào những cơn ê chề bị giam cầm, dằn vặt bấy lâu. Tán, là để dẫm đạp một cách hả hê, lên nỗi đau của chính bản thân mình. Sao ta xuất thân đã bị đời rẻ rúng? Sao ta là kết quả trớ trêu của những nỗi hận thù? Sao ta bị bỏ rơi? Sao ta phải oằn mình dưới từng nhát cứa phản bội, vô tâm? Sao đời ác như con tê giác. Mỗi nộ kịch mang trên mình một vết thương thật khác nhau. Tất cả bắt đầu từ cảm giác ê chề, sợ hãi, mặc cảm xấu hổ, che dấu bí mật kinh hoàng của một quá khứ rẻ rúng nào đó trong đời. Ngày tháng chầm chậm ninh nhừ nó. Thói đời ngày ngày nuôi lớn nó. Áp suất trong lòng tăng lên, tăng lên, và Xoạch! Nó đổ lên đầu bạn. Bạn ngơ ngác. Sao thế nhỉ? Và sao lại là ta? Tội nghiệp thay. Đó chỉ là nộ kịch. Họ diễn, thật ra là độc diễn. Họ nổi cơn, là để chà đạp lên nỗi sợ hãi của chính mình. Họ run rẩy, chới với vì cảm giác bất lực như bị ai lột trần nỗi đau, rồi bày ra chợ đời giễu cợt. Họ la lối, để che lấp sự bàng hoàng, khi cơn cuồng nộ cướp trắng khả năng kiểm soát & kềm chế. Họ chơ vơ, cam chịu, như con ve sầu vừa lột xác giữa ngày oi. Những người lâm vào cơn cùng cực này, phương Tây gọi là bị anger management issue - vấn đề về quản trị sự giận dữ. Họ cần được cảm thông, giúp đỡ, cần được chữa trị và được thương yêu. Cho nên, nếu một ngày đẹp trời mà bạn bị ai đó tưới cho một trận cuồng phong, hãy cứ bình tĩnh bước lui, đứng ngoài, xem như là khán giả. Màn hạ rồi, chút cảm thông sẽ cho ta một lời giải căn cơ.

Có bao giờ, bạn chăm chăm muốn gặp một ai đó, chỉ vì một mục tiêu cá nhân? Tôi chắc là bạn không tránh khỏi. I know, because I was there - Tôi biết rất rõ, vì tôi cũng đã từng như thế. Sau này, tôi được những người mentor rất thông thái dạy rằng, khi ta ôm khư khư chút mong muốn vụn vặt, cá nhân, chỉ để thoả mãn mục tiêu nào đó cho bản thân mình, ta thật ra đang present - trình chiếu cho đời một trái tim im ỉm, và một biên giới chưa cần đã vẽ. Tôi hay bị hỏi, giờ ý này đóng gói bán sao. Cách làm đó xưa rồi. Dĩ nhiên, menu vẫn muôn đời có những món standard cho người muốn thật nhanh và lười suy nghĩ. Còn lại, nhiều thứ hay ho khác được sinh ra từ chữ collaboration - hợp tác. Chưa gặp gỡ và hiểu về sự bao la, tất cả những sự đóng gói kia, chỉ là tự đưa ra giới hạn. Nên, mấy năm nay, tôi cố tình đi đến tất cả các cuộc họp, chỉ với một gói nguyên vật liệu, nhưng với tâm thế sẵn sàng nhào nặn, xây dựng ra một cách hợp tác hoàn toàn mới, sáng tạo nhất theo nội lực và mong muốn của hai bên. Đối tác quốc tế, they absolutely fall in love with it - họ wow với cách tiếp cận này. Đối tác Việt Nam, người nọ người kia, nhưng phần lớn, vẫn thích một cái khung nào đó sẵn. Chẳng có gì là sai khi an toàn trong một cái khung có sẵn. Xưa giờ vẫn thế mà. Con người, từ bao đời vẫn cặm cụi với cách làm ‘If it ain’t broke, don’t fix it - Không hư thì đừng sửa’. Có điều, đợi tới hư, thì quăng luôn và mất trắng thôi à. Hay, ta cứ thử để cho cái đầu mở, trái tim mở, và cho bản thân, một cơ hội mở?

Cảm xúc này, cứ chực chờ mấy tháng nay. Ngập ngừng, len lén, định khư khư giữ lấy cho mình, lại e đời chẳng hiểu. Sáng đó, nắng xiên xiên, có thoáng chanh chua, nhưng lại gỉa đò khép nép. Trường Nguyễn Khuyến rộn ràng. Lễ khai trương Thư viện Ước Mơ vừa dứt, tụi nhỏ túa ra, chạy ào vô lớp kiến trúc kẹo của thầy Linh, lớp vẽ cô Hậu, còn một cơ số nằm lăn ra, ngồi sải chân đọc sách trong thư viện. Ở cái thời khắc đầy cảm xúc ấy, có cảm gíac khó tả như giao thừa, khi mọi nghịch lý của cuộc sống chạm vào nhau, rón rén tạo thành chân lý. Tôi đứng giữa sân trường, hít một hơi thật sâu, nhắm mắt lại và lắng nghe, sự hợp nhất của vũ trụ. Cho đến khi thằng bé chạy xẹt qua. Người ốm nhách đen thui, nó mặc bộ đồ đồng phục thiếu điều nhìn toàn vải chớ không thấy nó. Đôi giày vải của một thời trắng tinh tươm nào đấy, lòng thòng ba sợi dây cột mốc meo. Tôi hớt hải gọi với theo, “Con ơi, coi chừng té!” Trời ơi, mang giày chi mà đạp gót như dép. Giày có dây không cột, phất phơ chà lên sàn xi măng nhám cào. Lỡ té sao? Vậy mà nó đứng lại, nhìn tôi, mắt mở to, sâu thăm thẳm như giếng linh hồn chẳng bao giờ chạm đáy. Nó đứng lại. Tôi nắm tay thằng bé, dẫn qua thềm trường, rồi hai cô cháu ngồi xuống. “Để cô cột giày lại cho con”. Nó ngồi im, không nói gì, cũng không có ý định gì là phản ứng. Mấy sợi dây, chắc luồn qua lỗ giày từ hồi mới mua, cứ lì ra như thế. Nó cột, chắc chẳng ai dạy cho cột, thắt nút thành đùm. Giờ tôi đâu cột giày, là gỡ rối dây giày mới phải. Đã bao lâu rồi, chẳng ai giặt giày cho nó nhỉ? Từng vệt lấm lem như vảy mực vào tâm hồn non nớt trẻ thơ. Cúi xuống, gỡ những nút thắt đen đúa trong đời, hỏi đời, còn bao nhiêu nút thắt? “Nhà con ở đâu?” “Xa lắm” “Xa lắm, rồi con đi sao ra tới trường?” “Bữa có người chở, bữa con đi bộ” Nó quệt mũi, “Xong chưa cô? Cho con đi lãnh kẹo” “Ờ con đi đi. Mà không có lãnh kẹo. Là xây ước mơ nhiều tầng gì đó của con bằng kẹo nhe.” Nó cười, nhăn cả mũi, rồi quay lưng bỏ chạy, về phía những ước mơ ngọt ngào. Còn tôi, cám ơn nó đã xẹt qua giữa những giao lộ nghịch lý của tháng năm, cho tôi học làm người, khi tâm hồn mình cúi xuống. Ngày hai mốt, tháng oi bức….

Tuần trước, đọc tin tập đoàn bảo hiểm AllState sa thải 550 nhân viên bảo hiểm và thay bằng hệ thống tự động. Giám đốc tập đoàn, ông Tom Wilson, tuyên bố, “AI is going to rip through this economy like a tsunami – Trí tuệ nhân tạo sẽ phá nát nền kinh tế này như một cơn sóng thần”. Tự động hoá sẽ chẳng từ một ai, từ những nhân viên chuyên xử lý giao dịch đến tài xế taxi. Theo McKinsey, sẽ có hơn 400 triệu người mất việc do tác động của tự động hoá đến năm 2030. Nhưng, cũng còn một vế tiếp theo. Có job mất đi thì cũng có job mới được sinh ra chứ. Có điều, như tôi vẫn thường chia sẻ tại các diễn đàn, job gì mất thì biết rồi, job gì sinh ra thì còn mơ hồ lắm. Vậy, trong cái thời khắc giao mùa mơ hồ này, ta dạy cho thế hệ trẻ những gì? Cái ta biết đã mấy trăm năm tuổi. Cái sắp xảy ra thế giới còn lơ ngơ chưa biết phải tính sao. Có lẽ, điều duy nhất ta có thể làm được lúc này, là dẹp chuyện dạy mấy mớ kiến thức lỗi thời đi, và tập trung dạy cho thế hệ tiếp nối những kỹ năng để tự chúng có thể tồn tại và tìm ra con đường cho chính mình trong một tương lai mới. Cuối cùng, giá trị con người nằm ở nơi mô, khi phim Terminator – Rise of The Machines đã khởi chiếu. Theo diễn đàn kinh tế thế giới, để tồn tại được trong thế kỷ này, hãy lấy 10 kỹ năng sau đây làm trọng tâm: 1. Complex Problem Solving – Giải quyết các vấn đề phức tạp: đây là kỹ năng nhìn thấy mối tương quan mật thiết giữa các ngành nghề và khả năng tạo ra những giải pháp sáng tạo cho các vấn đề còn đang ở thì tương lai. 2. Critical Thinking – Tư duy phản biện: người có khả năng biến thông tin thành dữ liệu để đưa ra quyết định chính là người của tương lai. Mọi thứ sinh ra trong thế kỷ 21, có sự giao thoa phức hợp giữa những ngành như cơ khí, khoa học máy tính, sinh học, vv. 3. Creativity – Khả năng sáng tạo: tương lai bất định, và chỉ có những ai có khả năng nghĩ ra ý tưởng mới, triển khai và thử nghiệm được ý tưởng, mới có thể hội nhập tương lai. 4. People Management – Quản trị nhân sự: robot thì quản trị dữ liệu hơn con người, nhưng chẳng thể nào thay thế được con người về kỹ năng lãnh đạo, quản trị cần đến human touch – tính nhân văn. 5. Coordinating with others – Phối hợp cùng người khác: tương lai là làm việc dự án và làm việc nhóm không thôi. Cho nên, cần kỹ năng giao tiếp, khả năng hợp tác. Nếu không có những kỹ năng này thì khỏi làm việc gì trong tương lai. Làm một mình, anh hùng Núp là thua nhe các bạn. 6. Emotional Intelligence – Trí tuệ cảm xúc: cuối cùng, người khác máy ở chỗ nào? Nếu không phải là cái làm cho ta người nhất - cảm xúc. Con người của tương lai, cần empathy – khả năng thấu cảm, curiosity – óc tò mò để còn tìm hiểu, học hỏi không ngừng, cả đời thì may ra mới dò dẫm tồn tại trong thế kỷ mới khi tất cả đều bất định. 7. Judgement & decision-making – Đánh giá và đưa ra quyết định: ôm một mớ data và thông tin rồi ngồi đó mà nhai, thì chết chìm trong tương lai. Khả năng tổng hợp thông tin, phân tích dữ liệu, đưa ra căn cứ để có thể đưa ra những quyết định hợp lý nhất, là kỹ năng mà nhà tuyển dụng sẽ cần đến nhất trong tương lai. Không nhanh, không nhạy, không quyết định, thì về nhà đào ao nuôi cá thôi. 8. Service Orientation – Tư duy dịch vụ: ai biết cách tạo ra giá trị, và giá trị cộng thêm cho khách hàng trong tương lai, người đó thắng. Dịch vụ, khả năng hỗ trợ, giúp đỡ, tìm ra giải pháp, đó chính là kinh tế của tương lai. 9. Negotiation – Kỹ năng đàm phán: tương lai sao không ai biết, nên khả năng có thể đàm phán, tạo ra hợp tác mới, win-win giữa các bên là kỹ năng tất yếu để bước vào tương lai. 10. Cognitive Flexibility – Khả năng linh hoạt trong tư duy: ai mà cứ chết dí với một cách suy nghĩ và tiếp cận, người đó chết chắc. Tương lai, đòi hỏi con người phải linh hoạt, nghe nhìn và tư duy từ nhiều góc độ, nhiều thế giới quan, đặc biệt là khi mọi thứ trong tương lai sẽ được sinh ra, từ sự kết hợp phức tạp của nhiều ngành nghề. Vậy đi. Có học thì học kỹ năng. Có dạy thì cũng làm ơn dạy kỹ năng cho lũ trẻ.

Dù bạn là học sinh, sinh viên, người đi làm hay doanh nghiệp, tất cả chúng ta đều phải làm một việc giống nhau, life-long learning - xây dựng thái độ học cả đời. Nếu đã nói thế kỷ 21 là bất định, khi mọi khái niệm và trật tự bị tái định nghĩa bởi công nghệ, học chính là chìa khoá để hội nhập. Nhưng thời gian thì chẳng ai có nhiều. Do đó, hiểu cách bản thân học hiệu quả nhất là điều cực kỳ quan trọng đối với từng cá nhân. Trước đây khi làm việc cho tập đoàn tại Úc, tôi thường dự nhiều khoá huấn luyện theo chương trình công ty. Đồng thời, cũng được huấn luyện khoá Train-the-trainer, nghĩa là tập huấn kỹ năng huấn luyện. Thường thì, việc đầu tiên chúng tôi được tập huấn, luôn luôn là cách học. Mỗi người chúng ta học rất khác nhau. Có thể bạn học khi nghe, nhưng chưa chắc người kế bên đã thế. Đối với người học, bạn cần hiểu để chọn đúng khóa học phù hợp với bản thân mình. Đối với người huấn luyện hay giảng dạy, nên cân nhắc xây dựng bài giảng sử dụng nhiều phương pháp tiếp cận khác nhau, hỗ trợ nhiều cách tiếp thu khác nhau cho lớp học. Và nên nhớ là, không phải chỉ có giáo viên mới dạy, người đi làm rất thường phải huấn luyện cho nhân viên, đối tác của mình. Do đó, kỹ năng huấn luyện là kỹ năng cực kỳ quan trọng cho người lãnh đạo. Bạn suy nghĩ xem mình thuộc tuýp nào nhé: 1. Visual leaners – Học qua hình ảnh: tuýp này học tốt nhất khi tiếp cận với các dạng hình ảnh như biểu đồ, bản đồ, ngôn ngữ hình thể. Nhóm này khi nhìn thấy chữ quá nhiều, quá dài, hay phải nghe giảng bài mà nói nhiều quá, họ sẽ trở nên khó chịu và mất hứng học. Đối với tuýp này, bài huấn luyện cần câu chuyện, biểu đồ, sử dụng màu sắc để làm nổi bật những điểm quan trọng. 2. Aural/auditory learners – Học khi nghe: tuýp này học tốt nhất khi lắng nghe chỉ dẫn và thảo luận. Nhóm này, khi tiếp cận hình ảnh không liên quan lắm hay bị yêu cầu làm thử hoạt động gì mà họ không quen, chưa hiểu thì trở nên khó chịu. Đối với tuýp này, cần hỏi nhiều câu hỏi, giải thích cặn kẽ để giúp họ có căn cứ tìm hiểu những ý tưởng mới và ghi nhớ những điểm chính của vấn đề. 3. Read/Write learners – Học qua đọc viết: tuýp này học tốt nhất khi đọc và ghi chú. Đối với nhóm này, nếu thảo luận dài dòng không ghi chú, hay phải ngồi xem demo mà không có bản thuyết minh, họ sẽ chán và quên hết. Đối với tuýp này, phải có phát hand-out, nghĩa là các ý tưởng chính hay biểu đồ được in ra để giúp họ ghi nhớ, và nên cho họ thêm tài liệu về nhà đọc. 4. Kinesthetic learners – Học khi làm: tuýp này học tốt nhất khi được thực hành. Cho đọc hay nghe mà không có ví dụ cụ thể họ sẽ chẳng thể nào học vô. Đối với nhóm này, nên cho thực hành, tạo nhiều hoạt động, dự án thật. 5. Multimodal leaners – Học qua sự kết hợp: nếu bạn không có một cách học nhất định nào như 4 loại trên, bạn thuộc dạng tổng hợp, nghĩa là bạn cần sự kết hợp của những cách tiếp cận trên để học tốt nhất. Người thuộc tuýp này cần tìm hiểu mình nghiêng về hình thức tiếp cận nào nhiều hơn để đỡ mất thời gian xử lý thông tin giống nhau bằng nhiều cách khác nhau. Dù bạn đang học hay đang dạy, hiểu mình học thế nào và hiểu người khác học thế nào sẽ giúp bạn học và dạy hiệu quả nhất. Cho nên, có nhiều khi người ta không tiếp thu được chẳng phải vì người ta dở. Có khi, là do cách tiếp cận của người đứng lớp chưa hiệu quả.

Hôm qua, trong bài Complex Problem Solving – Giải quyết các vấn đề phức tạp, tôi có giải thích 4 bước triển khai. Trong đó, bước số 2 là generating ideas – tạo ra ý tưởng về giải pháp. Tôi cũng có hứa, hôm nay sẽ chia sẻ cho các bạn 9 công cụ để sáng tạo ra ý tưởng giải pháp mới. Các bạn tham khảo đây nhé. Công cụ 1: Brainstorming – Cùng vận dụng trí não để tìm ra ý tưởng mới. Đây là cách đã được sử dụng từ nhiều thế kỷ nay. Brainstorming kết hợp cách tiếp cận thoải mái, tự do giúp mọi người sáng tạo tốt hơn. Trong môi trường này, mọi ý tưởng đều được tôn trọng, cho dù nghe có khùng cỡ nào đi chăng nữa. Ý tưởng có thể trở thành giải pháp. Nhưng ý tưởng cũng có thể chỉ là đường dẫn cho những ý tưởng mới. Khi brainstorm, tránh hoàn toàn mọi hình thức chỉ trích hay tiêu cực. Cuối buổi, các ý tưởng sẽ được đánh gía lại để tìm ra ý tưởng tốt nhất cho giải pháp. Công cụ 2: Brain-writing – Viết ý tưởng: khi brainstorm, điểm yếu của phương pháp là mấy người to mồm hơn sẽ nói nhiều, rồi nhóm hay hùa theo. Trong khi đó, nhiều người ít nói có thể có ý tưởng rất hay nhưng lại ngại chẳng nói ra. Do đó, cho từng cá nhân ghi ra ý tưởng của mình rồi tổng hợp lại cũng là cách hay để thu thập ý tưởng của tất cả mọi người. Công cụ 3 – Reverse brainstorming – Ngược với brainstorming: đây là cách sử dụng cả brainstorming và cách tiếp cận ngược lại để tạo ra nhiều ý tưởng sáng tạo hơn. Bạn bắt đầu bằng các hỏi 2 câu hỏi ngược lại. Thay vì hỏi “How do I solve this problem – Làm cách nào để giải quyết vấn đề này?”, bạn hỏi “How could I possibly cause the problem? – Làm cách nào tạo ra vấn đề này?” Và thay vì hỏi “How do I achieve these results – Làm cách nào để đạt được kết quả này?”, bạn hỏi “How could I possibly achieve the opposite effect – Làm cách nào để tạo ra hiệu ứng ngược lại?” Sau đó, bạn brainstorm giải pháp ngược thoải mái. Đừng bỏ ý tưởng nào. Sau khi đã brainstorm ra hết giải pháp ngược, bạn giờ có thể lật ngược những giải pháp này để tìm ra giải pháp cho vấn đề. Sau đó, đánh giá và chọn phương án. Công cụ 4: Star-bursting – Hỏi tới tấp: đây là cách hỏi dồn khi ai đó đưa ra một ý tưởng. Đây là cách tôi hay sử dụng khi coach cho các bạn startup. Khi hỏi dồn, ví dụ “Sản phẩm có tính năng gì? Chi phí giá thành bao nhiêu? Giá bán bao nhiêu? Bán ở thị trường nào? Ai mua?”. Cách hỏi dồn vừa để hiểu tận tường, vừa để đặt ra thử thách cho mọi người tìm ra mọi khía cạnh liên quan của vấn đề. Tuy nhiên, người hỏi phải hiểu và biết cách đặt câu hỏi liên quan và hệ thống. Star-bursting là một cách brainstorm nhưng tập trung vào việc tạo ra câu hỏi. Câu hỏi này dẫn dắt câu hỏi tiếp theo và cứ như thế. Công cụ 5: The Charette Procedure – Qui trình Charette: đây là cách được sử dụng từ lâu và dành cho nhóm brainstorm đông người. Vì đông người nên phải chia thành nhóm nhỏ. Mỗi nhóm được giao một đề tài khác nhau để brainstorm và đưa ra ý tưởng. Sau đó, các nhóm sẽ xoay vòng ý tưởng và xây dựng tiếp ý tưởng dựa trên nền tảng của nhóm trước. 1 ý tưởng vì vậy được chuyển từ nhóm này sang nhóm khác cho đến khi ý tưởng được đóng góp bởi tất cả các nhóm. Công cụ 6: Crawford’s Slip Writing Method (CSM) - : trong trường hợp bạn muốn nhiều người, ví dụ cả phòng hay cả công ty đóng góp ý kiến thì sao? Cách này chắc chắn là ai cũng góp được tiếng nói chứ không phải chỉ những người to mồm hay có tầm ảnh hưởng. CSM khá tương đồng với brain-writing, dễ sử dụng, đặc biệt khi nhóm đông người, khi có ít thời gian, hoặc khi bạn muốn đám đông tham gia tương tác. Cách này có 3 bước: - Thu thập ý tưởng do cá nhân viết ra - Phân tích và xếp theo nhóm dữ liệu - Báo cáo kết quả Công cụ 7: Round-Robin Brainstorming – Brainstorm xoay vòng: để tránh người có ảnh hưởng tác động đến người ít nói, cách này gồm 6 bước như sau: - Nhóm ngồi xung quanh bàn tròn - Người hướng dẫn giải thích vấn đề, giải thích mục tiêu bài tập, trả lời bất kỳ câu hỏi nào nếu có, rồi yêu cầu từng cá nhân tự suy nghĩ - Yêu cầu tất cả mọi người viết ra ý tưởng của mình - Yêu cầu mọi người chuyển ý tưởng đã viết của mình cho người bên cạnh - Yêu cầu mọi người đọc và lấy cảm hứng từ ý tưởng của người bên cạnh để nghĩ ra một ý tưởng mới - Cứ xoay vòng cho đến khi nhóm có thật nhiều ý tưởng Đối với các nhóm ít nói, thụ động, đây là cách brainstorm hiệu quả. Công cụ 8: Role-storming – Brainstorm trong vai trò người khác: Có khi, bạn có ý tưởng hơi quá sáng tạo chút, và bạn ngại không dám nói ra. Tuy nhiên, khi được đóng vai người khác, bạn sẽ dễ chia sẻ hơn. Con ngừơi sinh ra vốn dễ hài lòng với cái gì dễ, nên ngại nghĩ thêm, ngại nói điều có vẻ không bình thường, sợ thấy mấy người nói nhiều và tự tin thì im luôn, hoặc bị đẩy vào thế phải suy nghĩ tại chỗ thì khớp. Do đó, khi được phân vai, kiểu “Nếu là bộ trưởng bạn sẽ làm gì?” chẳng hạn, nhân vật bạn đóng sẽ giúp bạn có cái nhìn mới, cách tiếp cận mới, và đưa ra ý tưởng cũng mới hơn. Công cụ 9: Online Brainstorming – Bàn online: trong thế kỷ 21 này, 1 team có thể ở nhiều quốc gia hay khu vực địa lý khác nhau. Do đó, team có thể brainstorm online sử dụng phần mềm hay app nào đó, ví dụ như Google doc, Eztalks Meetings, Stormboard (online whiteboard – bảng trắng online), Mural, Pinterest, Trello. Software để brainstorm online thì nhiều lắm. Bạn cứ search và thử xem cái nào hợp nhất thì sử dụng. Thường thì tất cả các software đều cho phép brainstorm real-time – tức thì. Nhiêu đó là quá đủ xài rồi nhé. Giờ thì đi tạo ý tưởng và giải pháp mới đi. Đừng đổ thừa không biết làm sao nữa nhe.

Bản nói, ‘sếp tui stress Việt Nam lắm. Tui qua hoài, làm việc hoài riết cũng quen rồi. Chứ ổng, ít qua hơn, nên tới giờ vẫn stress.’ ‘Mà stress chuyện gì chớ?’ ‘In Vietnam, everything is out of control - Ở Việt Nam, mọi thứ đều ngoài tầm kiểm soát’ Bản kể, làm chương trình giao thương lớn, mà chương trình thay đổi xoành xoạch. Tới ngày bay qua, cũng hông biết rồi chuyện gì sẽ xảy ra. Người làm việc quen kiểu pro như sếp tui bên Silicon Valley, ổng đâu chịu được. Ổng cứ đè tui ra hỏi, ủa cuối cùng là sao, cuối cùng là chuyện gì sẽ xảy ra. Ở Taiwan, hỏi tui còn trả lời. Qua Việt Nam, phải sống kiểu nhắm mắt đưa chân mới không đứt dây thần kinh bình tĩnh. Vầy nè Phi ‘Don’t worry. It’ll be OK - Đừng lo. Hổng sao đâu. Ủa kế hoạch là đừng lo còn qui trình là hổng sao đâu hả? Làm vậy sao hợp tác?’ Bản kể, mà bức xúc lắm. Đã từng làm quản lý châu Á Thái Bình Dương cho nhiều tổ chức quốc tế, bạn cũng như tôi, bay đi làm việc khắp nơi. Cuối cùng, vẫn ngơ ngẩn về thái độ làm việc và cách hành xử của Việt Nam. Chả có chiến lược, kế hoạch, hay chuẩn bị gì sất. Cứ ngắn hạn, túm đầu nọ, mọ đầu kia. Làm kiểu đủ thành tích báo cáo là dỡ rạp. Chữ ‘tín’ là thứ out of control. Nó có tồn tại hay không, hay lúc nắng lúc mưa, ẩn hiện bất thường theo mood của một ai đó là chuyện chẳng thể nào đoán nổi. Cả niềm tin mà còn out of control, thì thứ gì nằm trong vòng kiểm soát? ‘Vậy rồi các bạn giải quyết sao?’ ‘Làm chuyện kém serious - kém nghiêm túc thôi. Chuyện nghiêm túc, để dành cho chỗ an toàn hơn, như Cộng hoà Séc chẳng hạn’ ‘Gì mà CH Séc?’ ‘Mấy công ty sản xuất lớn, giờ đổ qua bển. Thuế suất ưu đãi. Tiếp cận thị trường châu Âu dễ dàng. Lao động có tay nghề bao la.’ Out of control, có cái giá của nó. Quốc gia, người ta compete - cạnh tranh nhau để thu hút nguồn lực tài chính và tài năng quốc tế. Nhà đầu tư, họ đâu thiếu option. Ta cứ tà tà out of control. Họ cứ tàn tàn đem tiền qua nơi khác. Don’t worry, Viet nam. It’s just money and resources. No big deal. It’ll be OK - Đừng lo Việt Nam. Chỉ là tiền và nguồn lực thôi mà. Chuyện nhỏ! Hổng sao đâu.

Chẳng biết vì chớm gió hoang dại của mùa bão tố, hay ở độ cao im ắng nào đó lặng nhìn tấp nập phồn hoa, mà cuộc đời dường như chùng lại.... Tôi hỏi, cuộc đời gần đây đối xử với bạn thế nào. Bạn nhìn tôi, thoáng ngạc nhiên chen lẫn màu bối rối. Gặp nhau lần thứ 2, hỏi vậy có quá đáng không? Ngập ngừng, rồi bạn kể.... Là giám đốc châu Á Thái Bình Dương, bay nhiều hơn đậu, gánh KPI cả khu vực trên vai, đối với một người result-driven (luôn hướng về thành quả), là một hành trình chẳng dễ. Ngày làm vô số tiếng, đêm ngủ 4 giờ, gọi là ngủ nhưng công tắc não chưa kịp off là gà đà gáy sáng. Achievement - thành quả, là đích đến sau cùng. Bạn sống, làm, suy nghĩ, tương tác, di chuyển, xây dựng quan hệ cuộc đời, tất cả xung quanh thành quả. Cuộc sống, không có điểm dừng. Đời, chẳng thể nào chờ. Mọi tính toán chiến thắng, không được phí một giây. Bạn lao đi, lao đi, cho đến khi nửa bên não tự động cúp cầu dao, ngừng hoạt động. Nửa cơ đầu trái của bạn bại liệt. Người ta đưa bạn vào cấp cứu ở nhà thương. Bác sỹ phán, làm việc quá sức, cơ thể cần 2 năm holiday mới mong phần nào bình phục. Tất cả dừng lại. Cuộc đời dừng lại. Vũ trụ, chợt đóng băng trên vùng đảo Bắc Á bão bùng. Dừng lại. Dừng lại. How? Dừng lại nghĩa là sao? Làm thế nào? Cả đời, bạn học kỹ năng lao đi, chưa bao giờ là dừng lại. How? Vậy là, sau bao năm bôn ba, bạn về lại Kaohsiung sống cùng ba má. Đời người, lao đi cũng chỉ để trở về, dù sự trở về có phải là lựa chọn. Ngoài kia, vũ trụ dửng dưng xoay. Vắng em, bão cứ đến và chuyến bay vẫn nhiều phần tấp nập. Còn ai đó, lặng im bên tách trà sương sớm, chợt nhận ra sự diệu kỳ trên một cánh hoa rơi. Nơi trở về, với bạn may mắn còn có một. Ai đó ngoài kia, có bao giờ tự hỏi, mình có chăng đâu đó để trở về? Có?