Anh này làm tổng giám đốc công ty này. Chị này làm trưởng phòng tập đoàn nọ. Bạn kia là chuyên gia cao cấp tổ chức ni…. Chúng ta, qua tên công ty/tổ chức, qua chức danh, qua địa vị đang mang vác trên người trong công việc, sự nghiệp, đương nhiên thể hiện “cái tôi” gắn liền với những tên gọi đó, âu cũng là chuyện bình thường. Nhưng nếu khi… Nhưng nếu khi chức danh đó không còn nữa thì sao? Who are you without your job? Bạn sẽ là ai khi mất job, mất chức danh, mất công việc, hay không còn công ty cũ? Đời này, đâu có gì là vĩnh hằng, đâu ai làm hoài một công ty, đâu ai sở hữu hoài một tổ chức. Làm gì làm, cũng có lúc phải chia tay, rời bỏ, bị buộc thôi việc, phá sản, bán công ty, vv. Tất cả những chuyện đó đều là chuyện bình thường, xảy ra hàng ngày, thời nào cũng thế. Cho nên, nếu bắt đầu bằng định nghĩa “tôi” là tổng giám đốc công ty này, trưởng phòng tập đoàn nọ, chuyên gia cao cấp tổ chức kia, vv, thì tôi là ai khi những chủ thể đó không còn hoặc không thuộc về, không liên quan tôi nữa? Tôi đã từng thấy rất nhiều người hụt hẫng, lạc lối, không còn biết mình là ai khi mất đi thứ chức danh, tên gọi, công ty mà mình đã gắn bó, thuộc về, tạo ra. Khi ta khoác lên người và trưng bày chức danh, tên gọi như một chiếc bao bì lung linh, hoành tráng cho người đời họ wow, ngưỡng mộ, ngợi ca, “tôi” được định nghĩa là cái chức danh đó, cái công việc đó, cái công ty/tổ chức đó. Nếu nó bỗng nhiên mất đi, bạn đương nhiên chới với. Không còn nó nữa thì “tôi” mất chỗ dựa, mất hết giá trị liên quan, mất đi toàn bộ ý nghĩa nội hàm. “Tôi” trở thành một phân tử tự do bỗng trở nên lạc lõng, chơi vơi, thiếu điểm tựa, thiếu ngữ cảnh, thiếu câu chuyện, thiếu sân khấu để diễn vai “tôi” đã thuộc về. Câu hỏi là, nếu thiếu đi tất cả những thứ đó thì, “tôi” là ai? Đã từ rất lâu, mình không còn định nghĩa “tôi” bằng giá trị bên ngoài. Bản thân mình hồi trẻ đã từng bên ngoài hào nhoáng nhưng bên trong mệt mỏi. Mình quen rất nhiều người bên ngoài lung linh nhưng bên trong thì trống rỗng. Mình đã từng ngồi đối thoại với nhiều người bên ngoài xúng xính nhưng bên trong rất tự ti. Mình đã từng ngồi lặng im bên những người bên ngoài dập dìu nhưng bên trong tận cùng cô độc. Thành công, theo tiêu chuẩn của thế giới bên ngoài, nếu đạt được thì quá tốt. Nhưng thành công nghĩa là gì khi đám đông biến mất và không gian này chỉ có mình ta? Nếu là ta đánh giá chính mình, như thế nào gọi là thành công, như thế nào gọi là hạnh phúc? Khi rũ bỏ tất cả những trang sức bên ngoài, tiền bạc, vật chất, địa vị, ta còn gì, hay chỉ có nỗi đau, nỗi sợ hãi, sự cạn kiệt, trống rỗng, và tất cả bỗng trở nên vô nghĩa? Vậy thì, có lẽ tất cả chúng ta nên hỏi mình, tôi là ai khi lột bỏ hết tất cả những trang sức bên ngoài? Ta là ai khi đối diện với chính mình? Ta là ai với hình hài ngày tay không đến với thế gian này, ngày bỏ xuống, chân trần và chia tay cõi tạm? Ta là ai trong đoạn đời ở giữa? Ta đã tạo ra giá trị gì, gieo được những hạt giống gì, hoàn thành những sứ mệnh gì, để lại những di sản gì? Không ai nhớ ai đã từng giàu nhất, đi xe sang nhất, trang điểm ăn mặc đẹp nhất. Người ta nhớ người nhân ái nhất, người đấu tranh vì hoà bình, vì sự công bằng, người tạo ra những phát minh giá trị, người mang ánh sáng, tình yêu thương đến với đồng loại, muôn loài…. Thành công ở thế giới bên ngoài là tốt, nhưng liệu ta có biết thế nào là tạo ra giá trị trường tồn từ chính mình, từ tâm trí và linh hồn mình, từ sự vắng mặt của tất cả những trang sức tạm bợ bên ngoài, từ vô trụ? Nếu hôm nay là ngày ta thử bỏ hết tất cả những thứ bên ngoài đó xuống, chỉ còn mình, thì giá trị của ta là gì? Ta đã làm được gì ý nghĩa cho cuộc đời này, cho trần gian này, cho thế kỷ này? Có không? Có hay là không? Ta đã giúp một ai chưa? Ta đã gieo được một chiếc hạt lành nào chưa? Ta đã tạo ra một điều gì đó ý nghĩa và giá trị chưa? Ta đã một lần lựa chọn không ích kỷ chưa? Ta có khi nào giúp đỡ ai đó vô điều kiện chưa? Ta có bao giờ yêu thương, dấn thân, hy sinh, hết lòng vì một điều gì đó tốt đẹp chưa? Hay ta trước nay chỉ vì mình, vì sự sỡ hữu của mình, vì thoả mãn sự vị kỷ của mình mà sống? Nếu lột bỏ tất cả những thứ bên ngoài, và bên trong hoàn toàn trống rỗng, không tìm thấy chút nội hàm nào, thì ta cuối cùng là ai? Câu hỏi này thật khó, vì nó khiến người ta phải dằn vặt, trăn trở, mất ngủ, lăn tăn cả đời khi chưa tìm thấy câu trả lời. Có thể bạn quên bẵng nó đi một thời gian, khi cuộc sống quá bận rộn, nhưng một lúc rảnh rỗi, lắng lòng nào đó nó lại không mời mà đến, ùa về, quẩn quanh trong tâm trí bạn, quấy rối sự bình yên của bạn, và nó sẽ cứ lì lợm như thế bám lấy bạn suốt đời. Có người, cuối đời vẫn loanh quanh không tìm thấy câu trả lời, rồi nuối tiếc ra đi. Có người, không biết và cả đời không hiểu vì sao mình lại sống. Có người, biết và hiểu rõ nhưng không đủ dũng cảm để đối diện, khất hoài, khất hoài với thời gian, rồi giận mình, giận người khi sự hữu hạn gọi tên. Cho nên, ngày đầu năm mới có khi là thời gian tốt nhất để ta tự hỏi mình, ta là ai khi rũ bỏ tất cả những gì đang có, công việc, sự nghiệp, địa vị, chức danh….? Who are you without your job?

Trong bộ phim tài liệu “The Great Hack - Cú hack vĩ đại” soi lại toàn bộ sự kiện chấn động của Cambridge Analytica và FB về cách sử dụng công nghệ truyền thông số để thao túng tâm lý người bầu cử, có một cụm từ được đặt ra để dán nhãn cho những người chưa có chính kiến và vì vậy hoàn toàn có thể thao túng được, gọi là The persuadbles - Người có thể thuyết phục. Khi bạn chưa đưa ra lựa chọn, chưa có chính kiến rõ ràng, vững vàng, thì bạn là người dùng mục tiêu của các campaign bầu cử này, vì nếu tác động đúng, bạn sẽ hoàn toàn có thể ngả theo bên thao túng giỏi hơn. Đó là chuyện của cuộc bầu cử ở Hoa Kỳ. Còn ở những nơi khác và trong những hoàn cảnh khác thì sao? Có lẽ, nếu người ta có đến 5 ngàn điểm dữ liệu về bạn qua những thông tin bạn để lại trên mạng xã hội, từ những câu ta thán, những hàng hoá bạn mua và khoe, những mặt cười mặt khóc mà bạn thả liên tục mỗi ngày, dữ liệu lớn đã đủ để có thể phân tích tâm lý và biết cách làm thế nào để tác động, ảnh hưởng, hay thao túng bạn. Có 2 vấn đề ở đây, một là chúng ta đang quá ngây thơ khi để lại dấu chân ảo rất cá nhân của mình trên mạng mỗi ngày, cho phép toàn bộ dữ liệu cá nhân phơi ra cho người có khả năng thu thập dữ liệu sử dụng miễn phí. Hai là, thế giới dữ liệu nổi lềnh bềnh trên kia hoàn toàn không an toàn, không có khả năng bảo vệ quyền cá nhân, và quan trọng hơn hết là cực kỳ vô tâm với cảm xúc con người. Chỉ cần ai đó có ý định sử dụng đám dữ liệu này để ảnh hưởng đến cách bạn tư duy, suy nghĩ, lựa chọn, quyết định thì họ hoàn toàn có thể làm được, bằng cách hiện diện, dẫn dắt, cung cấp thông tin một chiều, tin giả, tin vô kiểm chứng liên tục và bằng nhiều cách thể hiện khác nhau. Cũng như cách mà ngành quảng cáo đã sử dụng hàng ngàn năm nay, chọn đối tượng tiêu dùng mục tiêu, nghiên cứu mọi thông tin tâm sinh lý về họ, tạo ra thông điệp, hình ảnh, nội dung thuyết phục họ, bằng tình cảm và lý trí, rồi xuất hiện với tầng suất cao, qua nhiều hình thức, khiến cho họ từ từ nhận ra, để ý, tương tác, và cuối cùng là mua hàng. Mục tiêu cuối cùng của bất kỳ campaign nào cũng giống nhau, thay đổi hoặc ảnh hưởng hành vi con người để họ chọn mua, chọn đứng về phía, chọn yêu thích và trung thành với một nhãn hàng nào đó. Tương tự như vậy, và nay với khối lượng dữ liệu cá nhân khổng lồ mà bạn để lại trên mạng mỗi ngày, người ta càng hiểu bạn hơn, có khi còn hiểu bạn hơn chính bạn nhờ cách phân tích dữ liệu lớn. Và thế là, chính bạn trở thành hàng hoá - you become the product, sản phẩm tiềm năng cho bất kỳ ai cần thay đổi hay ảnh hưởng bạn, dù đó là nhãn hàng, tổ chức, hay chính phủ. Con người, nhờ mạng xã hội, đột nhiên trở thành sản phẩm mà bản thân không hề hay biết. Ai đó cần bạn ghét ai đó. Ai đó cần bạn khóc thảm thiết cho ai đó. Ai đó cần bạn nổi cơn thịnh nộ, ném đá và triệt đường sống của ai đó trên mạng. Ai đó cần bạn tẩy chay thứ gì đó. Ai đó cần bạn tung hê thứ gì đó mang danh chính nghĩa. Ai đó cần bạn lên cơn mua thứ gì đó. Ai đó cần bạn chọn phe nào đó, vv. Dù là ai đó muốn làm gì, thì họ cũng chỉ cần nhờ các công ty nắm dữ liệu cá nhân của bạn, tạo ra nội dung ảnh hưởng bạn theo cách bạn tư duy, rồi thay đổi hoặc tác động nó theo chiều hướng họ cần. Voilà! Bạn nghĩ mình nghĩ nhưng thật ra không phải là bạn nghĩ, mà là họ làm cho bạn nghĩ là mình nghĩ. Wow! Con người thật ra rất dễ bị thao túng, và trong thời đại số này, với dấu chân dữ liệu thả tự do trên mạng mới ngày, thì bạn đang phơi hết mọi bí mật và thông tin cá nhân của mình lên đó cho người đời thao túng. Is that what you want? Đó có phải là điều bạn muốn? Hay nó chỉ là sự ngây thơ không đáng trách của động vật xã hội - the social animal, vì quá yêu thích sự kết nối nên đâm ra ngây ngô, không biết cách bảo vệ lấy chính mình? Nói vậy, nhưng không ai trong chúng ta có thể tránh xa hoặc từ bỏ mạng xã hội, vì đó là một trong những kênh thông tin hiệu quả nhất khi cần. Vậy thì có khi, ta cứ phải sử dụng, nhưng cần học cách sử dụng chúng một cách cẩn thận hơn, có hiểu biết hơn, có trách nhiệm hơn với bản thân. Trước khi thả tự do bất kỳ thông tin gì lên mạng, có khi chúng ta cần hỏi bản thân vài câu hỏi, lược qua vài bộ lọc cá nhân. Mạng xã hội cuối cùng chỉ là kênh truyền thông dành cho những nội dung mà mỗi cá nhân muốn truyền thông, để đạt được một mục đích nào đó, và đôi khi người ta ngộ nhận rằng, sự chia sẻ này sẽ khiến cho người ta kết nối hơn, bớt cô đơn đi, vui vẻ hơn, hạnh phúc hơn. Sự thật, đa số lại không phải là như thế. Con người ngày càng sa sút về sức khoẻ tinh thần, ngày càng cô đơn hơn, ngày càng nghiện ngập sự chú ý, theo dõi, tung hô của mạng xã hội để thoả mãn chiếc ego thầm kín trong bản thân mình. Rồi vô hình chung, trong công cuộc xây dựng ego số ấy, con người thả hết thông tin của mình lên mạng. Và thế là, con người trở thành The persuadables - Những kẻ có thể bị thuyết phục, sản phẩm tươi ngon của những ai muốn thao túng tâm lý đám đông. Are you one of the persuadables? Bạn có phải là một trong những kẻ có thể bị thuyết phục ở trên kia? Rất dễ để nói không, nhưng rất khó để nhận ra bản thân mình chính là sản phẩm. Cứ nhìn cách thông tin được tung ra trên mạng để dẫn dắt câu chuyện bàn tán của đám đông mỗi ngày thì biết, gió chiều nào cây ngả theo chiều ấy, và họ thả đề tài gì là cả chợ bàn tán chuyện ấy thật rôm rả, cứ như là chuyện nhà mình. Rồi người này la hét, người kia ác mồm, người nọ ném đá, người người chia phe bảo vệ hay chống lại. Xong, thì chìm xuồng. Ngày mai lại là một đề tài mới. Ngày mai người ta lại thả chuyện mới ra cho bàn. Rồi đám đông lại lao vào đó để bàn, dù có khi chẳng liên quan gì tới mình. Ngày qua ngày, ta trở nên nghiện ngập cái cảm giác được chú ý, được nói lên tiếng nói quan trọng của mình, được lôi kéo cảm xúc đám đông, dù chẳng để làm gì, chẳng liên quan hay ảnh hưởng gì đến cuộc đời mình cả. Trong tư tưởng, ta nghĩ mình đang có chính kiến. Trên thực tế, ta đang bị thao túng một cách tự nguyện và chủ động. Với hơn 5 ngàn điểm dữ liệu cá nhân về bất kỳ ai trên mạng xã hội, họ còn hiểu bạn hơn bạn, họ biết nút thắt của bạn là gì, ngòi nổ của bạn là gì, ego của bạn to vật vã cỡ nào, giấc mơ thầm kín và khao khát không kiềm chế nổi của bạn là gì. Họ biết thứ gì kích bạn mua, chuyện gì khiến bạn cười và khóc, nội dung gì khiến bạn đưa ra lựa chọn, vv. Cuối cùng, ta đang là mình hay chỉ là bản sao của những gì họ muốn? Are we the persuadables? Ta có phải là một trong những kẻ dễ bị thuyết phục hay không? Ta có đang là mục tiêu thuyết phục của ai đó hay không? Ta có đang đưa ra quyết định và lựa chọn của chính mình hay không? Ta có phải chỉ là một trong những sản phẩm tươi ngon mà họ đang mang ra bán cho những kẻ cần và muốn thao túng đám đông ngây thơ đó? Are we the persuadables?

Đầu năm nói chuyện la bàn, vì nói gì nói, con người hành xử và đối xử với nhau trong đời thế nào nó từ cái la bàn giá trị của từng cá nhân mà ra. Có điều, la bàn này hình thành ra sao và có thay đổi được không mới là chuyện. Hiểu được cách la bàn hình thành và vận hành thì ta sẽ hiểu rất dễ và rõ cách con người đối nhân xử thế, và từ đó mà hiểu được cách bản thân nên ứng xử thế nào với những loại la bàn khác nhau. Moral compass - la bàn đạo đức là thứ không phải tự có mà được hình thành bằng những giá trị đạo đức mà người ta được lĩnh hội trong những năm đầu đời. La bàn này chỉ hướng nào là hoàn toàn tuỳ thuộc vào giá trị người ta được dạy dỗ, hướng dẫn, tin vào, và nuôi dưỡng trong đó. Văn hoá và cách ứng xử trong gia đình là cái nôi đầu tiên hình thành nên những giá trị này. Khi người nhà coi thường luân thường đạo lý thì những đứa trẻ sống trong đó không có cách nào hiểu về đạo lý. Khi người trong nhà đối xử tàn nhẫn với nhau thì những đứa trẻ lớn lên trong văn hoá đó học cách tàn nhẫn với tất cả và ngược lại. Theo don’t know any better - chúng không biết còn có những điều tốt đẹp hơn ngoài kia, khi môi trường nơi chúng sinh ra và lớn lên nó đã mặc định là như thế, diễn ra như thế, và ngày lại ngày qua cứ lặp lại và chứng minh nó là như thế. Cho nên, một phần rất lớn về định hướng của la bàn đã có sẵn từ khi đứa trẻ chưa sinh ra, và môi trường này do chính người trong gia đình tạo ra và định hình. Sau gia đình, môi trường tiếp theo ảnh hưởng là làng xóm, khu phố, địa bàn nơi ta ta lớn lên và mục kích cách người ta ứng xử với nhau hàng ngày. Năm này qua tháng nọ, có rất nhiều thứ lặp đi lặp lại trong môi trường đó, cả tốt và xấu, một cách thụ động và từng chút một vô tình ăn sâu vào tâm trí con người. Và vô hình chung, những thứ này len lỏi vào trong hệ giá trị của chính ta, trở thành một phần trong cách la bàn vận hành và định hướng. Trường học càng như thế, đó là một tập thể nơi ta quan sát và học từ cách ứng xử của thầy cô, bạn bè, người tham gia quản lý và vận hành ngôi trường. Đó là một xã hội thu nhỏ khác mà ở trong đó, mọi sự hỷ nộ ái ố, mọi tính tốt và thói xấu của con người cũng được trình diễn rất tự nhiên, lặp đi lặp lại hàng ngày, và có rất nhiều thứ ảnh hưởng trực tiếp đến cảm xúc, giá trị sống, và cách hành xử của chính ta. Người ta hay nói về trường học như một nơi để tiếp thu kiến thức. Nhưng ảnh hưởng lớn hơn của trường học mà ít ai nhắc đến chính là giá trị của các cá nhân tham gia vào môi trường đó. Thử hỏi, khi nhà trường còn thiếu công bằng, thiếu minh bạch thì ta dạy trẻ điều gì về sự công bằng và minh bạch? Vấn đề thật ra chưa bao giờ là sách gì, tài liệu gì mà chính là những cuốn bài học sống đang đi qua bước lại xung quanh những đứa học trò này hàng ngày. Lớn lên một chút, ta bước ra đời, có người sớm người muộn, và bắt đầu tham gia vào nơi làm việc, vào xã hội, vào hệ thống chính trị và kinh tế của một quốc gia. Ở đó, những bài học ta nhận được và có ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc đời mình bắt đầu khẳng định hoặc tạo ra mâu thuẫn với những giá trị ta đã tiếp nhận trước đó. Nếu đã học về sự ích kỷ từ nhỏ tới lớn, và nay nhìn thấy nó trình diễn ở một level kinh khủng hơn, thì người ta càng khẳng định đó chính là một định hướng quan trọng của la bàn, đã qua thử và đúng, đã qua chứng minh lặp đi lặp lại là nó work từ trước tới giờ, không khác được. Cứ như thế, cuộc sống mở ra, và tiếp tục đắp lên cho con người những giá trị cũ và mới. La bàn cuộc sống của mỗi người cũng theo đó mà định hướng đúng sai đối với mỗi cá nhân. Trong một môi trường mà hối lộ là chuyện đương nhiên, bình thường, thì những con người sinh ra, lớn lên, vận hành trong môi trường đó đâu thấy có gì sai với chuyện nhận hay đưa hối lộ. Nó đơn giản chỉ là một phần của cuộc sống, của sự vận hành tự nhiên của môi trường, và nó trở thành lẽ thường tình trong la bàn của cá nhân. Chia sẻ bao nhiêu đó về ngữ cảnh chỉ để nói rằng, mỗi con người ngoài kia đều mang theo bên mình một chiếc la bàn rất khác nhau, hình thành từ cả một hệ thống những ảnh hưởng từ môi trường nơi họ sinh ra, lớn lên, đi học, đi làm, kinh doanh, chạy mánh cho tới ngày hôm nay. Vậy, thì đương nhiên cách họ nhận thức, hành xử, phán xét đúng sai cũng rất khác nhau. Với bạn, chính trực là giá trị cơ bản. Với họ, chính trực là ngu, vì chính trực thì làm sao tồn tại được trong hệ thống xã hội này? Ở đây, ta không phán xét đúng sai, chỉ nhìn xa hơn, sâu vào trong hệ giá trị được hình thành của một con người, từ đó hiểu được la bàn của họ, cách la bàn đó định hướng, để hiểu được tại sao họ lại vận hành theo cách họ đang vận hành. La bàn của bạn khác. La bàn của họ khác. Rồi hai đứa phán xét nhau kiểu gì? Ai cũng cho là mình đúng theo hướng la bàn của cá nhân mình. Rồi ai sai? Hay tất cả đều sai? Hay cả hệ thống trước nay ảnh hưởng ta đều sai, bao gồm cả gia đình, khu phố, nhà trường, nơi làm việc, cộng đồng, xã hội, quốc gia….? Nhìn la bàn đoán hành vi, và ngược lại Khi hiểu vể cách mỗi la bàn cá nhân hình thành, ta sẽ bình tĩnh hơn rất nhiều khi tương tác với con người. Ta nói giận, vì họ quá khùng điên, ác độc, ích kỷ, vô tâm, vv. Nhưng tất cả những điều đó chỉ là sự trình diễn bề mặt của tất cả những gì họ đã từng biết, từng học, từng trái nghiệm, từng bị ảnh hưởng trong đời. Có thể, trong thế giới của họ, đó là chuyện tự nhiên và bình thường. Có thể, theo la bàn của họ, hướng đó là lẽ thường tình, là hướng an toàn và phù hợp nhất cho đến thời điểm này. Có thể, trong cuộc sống của họ, hướng này nó work super well - vận hành rất suôn mượt từ trước tới nay không bao giờ gập ghềnh khập khiễng. Và họ nhìn ta, trố mắt ngạc nhiên khi ta lên cơn, nổi giận, phát hoả vì lẽ thường thường đó. Theo don’t know anh better - họ không biết có điều gì khác hay ho hơn ở ngoài kia, vì họ chưa bao giờ tương tác với hay trải nghiệm nó. Có thể, cho đến khi có một sự kiện gì đó xảy ra, một ai đó xuất hiện, làm thay đổi, lật nhào, thách thức lẽ thường tình đó một cách vô cùng cực đoan. Đó có phải là bạn không? Nếu không, đừng ngạc nhiên, vì đó chính là cách họ vận hành từ xưa tới nay, và sẽ không thay đổi nếu không có gì thay đổi. Nhìn la bàn, rất dễ để đoán được hành vi và cách hành xử của một con người. Nhìn cách một con người hành xử, nhất là khi hành vi đó lặp đi lặp lại, có thể hiểu được la bàn của họ chỉ hướng nào, và nếu tìm hiểu kỹ hơn, sẽ hiểu lý do tại sao, môi trường nào đã khiến họ hình thành la bàn như thế. Từ đó, ta sẽ hiểu hơn về con người, cách họ vận hành, và nhờ thế tương tác và phản ứng một cách bình tĩnh hơn, khi hiểu rằng la bàn của mỗi người đều khác nhau, và chưa chắc gì la bàn của mình chỉ đúng…. La bàn có thể thay đổi không? Khó, nhưng có thể, nên không có nghĩa là ai cũng sẽ thay đổi. La bàn được hình thành qua thời gian khá lâu, trong những matrix môi trường và trải nghiệm khác nhau của mỗi cá nhân. Vì vậy, bình thường nó sẽ khó có thể thay đổi, trừ phi có hoàn cảnh rất bất thường xuất hiện. Do la bàn được hình thành từ môi trường và giá trị vay mượn bên ngoài, nó có thể thay đổi tích cực hoặc tiêu cực hơn khi chịu tác động của môi trường bên ngoài khác đủ sốc, đủ lâu, đủ chất xúc tác. Một người có thể thay đổi hoàn toàn từ tiêu cực sang tích cực hay ngược lại khi họ thay đổi môi trường sinh sống, tiếp xúc, tương tác một cách thụ động hay chủ động. Vì vậy, có những môi trường làm việc toxic có thể biến con người thành toxic và ngược lại. Tuy nhiên, khi môi trường bất thường biến mất sau một thời gian không đủ lâu để hình thành giá trị, và khi con người ta quay trở lại môi trường cũ, thì người ta hoàn toàn có thể quay trở lại với định hướng cũ. Vì vậy mà ông bà xưa mới nói giang sơn dễ đổi, bản tính khó dời là như thế. Khó, nghĩa là có thể, nhưng cực kỳ gian nan. Người ta không đổi thì mình làm sao? Trước hết, hiểu được về la bàn cá nhân, thì chuyện đầu tiên ai cũng nên làm là tìm hiểu chiếc la bàn của chính mình. Tại sao bạn lại tin vào hệ giá trị như thế? Tại sao bạn lại hành xử như thế? Có khi nào bản thân mình cũng sai không? Có khi nào mình cũng đang phán xét người khác dựa trên la bàn cá nhân chứ hoàn toàn không hiểu, không thông cảm, không nhìn thấy la bàn của người đối diện không? Có khi nào họ đúng không? Có khi nào cả hai đều sai không? Có khi nào cả môi trường này đều sai không? Khi hiểu về la bàn, góc nhìn của bạn sẽ rộng hơn, sâu hơn, bao dung hơn và ít phán xét hơn. Và nếu la bàn là thứ không thay đổi được một cách dễ dàng, thì mình cũng hiểu rằng con người sẽ không bao giờ thay đổi cho đến khi họ bị ép vào một tình thế hay môi trường hoàn toàn khác, đủ cực đoan, đủ lâu, đủ tác động. Có khi, việc thay đổi môi trường tạm thời có thể làm cho người ta thay đổi hành vi bề mặt nhưng không bao giờ thay đổi la bàn, nên những gì ta thấy thay đổi trên bề mặt là giả tạo. Hành trình thay đổi của họ hay ta, thật ra cần sự tác động cực kỳ lớn từ nhiều mặt trong môi trường tiếp xúc, kéo dài, cho đến khi nó được đúc kết thành giá trị mới. Để có được điều kiện lý tưởng như vậy để thay đổi là điều cực kỳ khó, dù hoàn toàn có khả năng xảy ra. Nếu việc thay đổi của một con người khó như vậy thì mình làm sao? Có lẽ, cách tốt nhất là ta nên tập trung vào bản thân mình, chọn môi trường và người tiếp xúc phù hợp nhất, tốt nhất theo la bàn cá nhân, hoặc theo những giá trị mà bản thân muốn hướng tới, tránh xa những người có ảnh hưởng ngược lại. Trước hết là bảo vệ mình, sau đó khi bản thân đủ vững vàng thì mới nghĩ đến chuyện tác động người khác. Khi bản thân bạn còn gặp vấn đề về mặt giá trị thì những gì bạn cố làm để tác động người khác là vô nghĩa, vì thứ nhất nó có thể sai nếu dựa theo la bàn của bạn, thứ nữa là nó hoàn toàn không tạo ra chút ảnh hưởng nào nếu thiếu đi sự tác động nhiều mặt, đủ lớn vả đủ lâu của cả một hệ thống môi trường liên quan đến họ. Nếu tất cả mọi người đểu học được cách tập trung vào thay đổi chính bản thân mình thì cả xã hội, cả cộng đồng sẽ tự nhiên thay đổi theo. Đến đây, có lẽ cũng đủ để hiểu la bàn là gì, ảnh hưởng thế nào và tác động đến cuộc sống của mỗi người ra sao. Đầu năm, có lẽ điều tốt nhất là quay về revisit - thăm lại chiếc la bàn cá nhân. Có khi, chính nó mới là thứ cần được tinh chỉnh lại....

Sáng 29 Tết gặp đứa em, bản xài từ “xúng xính” để mô tả cái sự bề ngoài của những người gọi là “nouveau rich” - giàu mới nổi, mới phất lên nhờ may mắn cỡi được cơn sóng nào đó, hoặc những người đang cố hết sức để tỏ vẻ như mình đang thuộc về một tầng lớp đẳng cấp mới. Dù là gì, đã là con người, ai cũng muốn tìm kiếm sự chú ý, sự ngưỡng mộ, sự idol hoá từ đám đông. Trạng thái nghiện ngập của cảm giác mình cao cấp hơn, tầm cỡ hơn, lung linh hơn là cơn nghiện không có hồi chấm dứt, được voi đòi Hai Bà Trưng, kiểu vậy. Cho nên, không lậm vào đó thì thôi, một khi đã lậm rồi, thì sẽ ngày càng xuống tay mạnh để đầu tư cho sự “xúng xính” của mình, chỉ để tranh giành từng tấc, từng tấc xúng xính một, vì sự nghiệp xúng xính rất mày mặt, trong bất kỳ hoàn cảnh hay tình huống nào. Người không thuộc dòng xúng xính, thấy phát mệt, ủa sang trọng nó toát ra từ trong cốt cách, trong tri thức và thần thái mà. Đâu phải cứ mặc chiếc áo hiệu, mang đôi giày hiệu là nó trở thành sang trọng đâu. Đương nhiên, cũng không phải nói mặc đồ hiệu là giàu mới nổi. HIệu hay không hiệu nó không liên quan gì mấy ở đây. Không xúng xính, khoe mẽ, ăn mặc đơn giản, mộc mạc vẫn có thể sang trọng như thường. Chỉ có người không có, sợ người ta không biết, hoặc tự ti về quá khứ của mình mới phải cố tỏ ra, cố làm lố, cố mang hết tài sản ra đắp lên người để cảm thấy tự tin hơn, có giá trị hơn, cảm thấy thuộc về một tầng lớp đẳng cấp hơn. Điều đó, khiến cho nhiều người trở nên kệch cỡm, lố lăng, nông cạn, bề ngoài, và luôn sợ hãi bị người đời đánh giá. Cũng chính vì sự xúng xính mà con người bán linh hồn cho tiền bạc, vật chất, bằng mọi giá tìm thêm thứ để đắp lên người. Mà đã xúng xính thì cứ phải xúng xính hoài, không dừng lại được, vì cuộc đua xúng xính nó cực kỳ nghiệt ngã. Dừng lại là thua bẽ mặt ngay. Cho nên, cả đám, dù bề ngoài có vẻ như chơi với nhau nhưng kỳ thực bên trong lại đang đua nhau giành lấy từng tấc xúng xính mỗi khi gặp mặt. Tại sao người ta cần xúng xính? Điều này cũng dễ hiểu thôi, từ một quốc gia nghèo khó, sau vài chục năm Việt Nam đã cố gắng vươn lên xoá đói nghèo và trở thành quốc gia có thu nhập trung bình khá. Nhưng cái gốc của những thế hệ đang trỗi dậy dòng nouveau rich đều đến từ quá khứ nghèo khó, ăn không no lo không tới. GIờ, nhờ cỡi sóng có tiền, họ thoát ra khỏi sự chật vật đời thường. Tuy nhiên, sự ám ảnh của cái nghèo nó vẫn cứ bám lấy họ, trở thành một phần trong cốt cách và cách sống của họ, trong cách suy nghĩ và ứng xử của họ. Quá khứ nó không thể biến mất, nó cứ đeo bám lấy bạn và mãi lãi là một phần trong con người bạn. Và thật ra, điều đó chẳng có gì quan trọng. Bản thân mỗi người đâu phải được định nghĩa bằng quá khứ đã trải qua hay hiện thực bạn đang thuộc về. Cách bạn sống, đối đãi, hành xử, lựa chọn trong đời mới thể hiện thật sự con người mình, hoàn toàn không phải là những thứ vật chất bề ngoài như người ta tưởng. Thế nhưng, vì mang vác quá khứ đó, và sợ hãi nó có thể làm cho mình kém sang trọng, con người có khuynh hướng đắp vật chất lên, trưng ra, khoe khoang để giấu đi sự tự ti và sợ hãi của chính mình. Mình phải hơn họ, họ phải idol mình để mặc cảm tự ti giảm xuống, để mình cảm thấy có giá hơn. Và cứ thế, người ta rủ nhau xúng xính. Mà khi cả đám xúng xính, thì sẽ có dè bỉu, khẩu nghiệp, chê bai, dìm hàng, vv để mọi sự chú ý và lời khen ngợi nó thuộc về mình. Sự ghen tỵ, tranh đua, giành nhau từng li xúng xính cũng vì thế mà trở nên ngày càng áp lực. Nhìn kỹ, cái gốc của chuyện này vẫn nằm ở sự tự ti. Thành ra, hiểu vậy thì quay về chữa bệnh tâm lý cho mình, thay vì ùa ra xúng xính. Xúng xính có mang lại hạnh phúc? Chỉ có người trong cuộc mới hiểu người trong kẹt. Họ có vui vẻ, hạnh phúc gì không chắc chỉ có họ hiểu. Có điều, đứng từ khía cạnh tâm lý thì, sự cạnh tranh không ngừng hàng ngày hàng giờ thì chỉ có stress thôi chớ vui vẻ kiểu gì. Suốt ngày cứ phải dòm ngó xem người ta sao, có nổi hơn mình không, có nhìn mình không, có ghen tỵ với mình không, có khẩu nghiệp này nọ mình không. Toàn ba thứ tiêu cực trong cả suy nghĩ và hành xử hàng ngày thì lấy đâu ra thời gian để vui. Cả đám khoe mẽ, cả đám cố giành lấy vài gam chú ý thì chỉ có thất vọng khi sự chú ý thuộc về người khác, buồn bã khi khoe không lại, chán chường khi thua cuộc, áp lực khi đồ đắp lên người không nhiều bằng, không đắt đỏ bằng nhà người ta…. Vậy, thì hạnh phúc sao nổi? Câu hỏi là, chi cho mệt vậy? Mình có của có tiền thì mình vui là được rồi, hà cớ gì cứ phải mang ra so kè với thiên hạ? Mình sống sung sướng, đầy đủ, thoải mái thì mình cứ lo mà hưởng, đem ra tranh giành trên dưới với thiên hạ làm gì? Đu theo tranh đua đã mệt, lại còn rước cái không vui vào người, là tự mình làm khổ mình, sướng không chịu muốn vật vã chơi hay sao? Nhìn họ xúng xính, thấy tội nghiệp quá đi vì người ta cực kỳ áp lực. Đó là áp lực còn ít khi họ thật sự có. Rất nhiều khi, người ta xúng xính vì không có, chỉ fake bề ngoài để bằng chị bằng em. Vậy, thì áp lực còn ghê nữa. Sống gì mà mệt quá. Rồi khi nào đu theo hết nổi hay ngộ ra điều đó thật vô nghĩa thì người ta mới có thể thoát khỏi cơn xúng xính ma mỵ kia mà trở về với cuộc sống hạnh phúc đời thường vốn rất giản đơn. Không xúng xính có được không? Ai nói xúng xính thì impress - tạo ấn tượng đâu? Người có nhiều, có đủ, giàu và sang từ trong cốt cách nhìn sự xúng xính thì ngán ngẩm và coi thường, không bao giờ muốn liên quan. Còn những ai không quan tâm tới sự xúng xính thì cho qua, không để ý, không quan tâm, xem như trò đùa kếch cỡm của trần gian. Chỉ có người xúng xính quan tâm tới kẻ xúng xính, vì cả đám chí có một mối quan tâm, xúng xính. Thành ra, cuối cùng thì trận xúng xính này là quân ta đánh quân mình, quẩn quanh xào xáo lẫn nhau, kéo nhau xuống vũng lầy cảm xúc cho hả dạ. Rồi thì, cả đám cũng xà quần trong đó thôi chứ có ai thoát ra đâu, có ai vui vẻ gì đâu, có ai hơn thua gì ai được đâu. Vậy, thì xúng xính để làm gì? Nói vậy thì đủ hiểu, xúng xính hay không là lựa chọn của mỗi người. Rảnh quá, thích drama thì join cộng đồng xúng xính. Còn những người không quan tâm thì người ta bận vui vẻ và hạnh phúc, bận phát triển bản thân và khám phá những điều kỳ diệu mới của thế giới này, thời gian đâu mà xúng xính. Là lựa chọn của mỗi cá nhân thôi, và là định nghĩa hạnh phúc và hành trình giá trị của mỗi người. You are what you think - Bạn tư duy sao thì bạn thành người như thế thôi. Lựa chọn là ở bạn, hạnh phúc hay không là do bạn. Cho nên, ai xúng xính kệ ai, ai không xúng xính cũng chuyện người ta. Khi hiểu ra gốc rễ của mọi vấn đề, ta sẽ bình an với lựa chọn của chính mình, và bỏ qua mọi sự lu xu bu đang diễn ra ở ngoài kia để tập trung vào những điều cốt lõi….

Các đây mấy ngày, đọc một bài báo trên CNN mang tựa đề “Why Egypt is asking its people to eat chicken feet - Tại sao Ai Cập lại khuyên người dân nên ăn chân gà”. Chân gà, dù là món ăn rất được ưa chuộng trong văn hoá Trung hoa, kiểu chân gà hấp tàu xì thì không có nhà hàng dimsum nào mà không có. Hay như trong ẩm thực đường phố mình thì chân gà hấp hành, ngâm sả ớt hay chân gà nướng thì toàn là món bắt bia. Nhưng trong con mắt của các nước phương Tây, chân gà là loại nguyên liệu bỏ đi, là thứ rẻ tiền và thấp kém nhất của con gà thịt. Cho nên, khi kêu ăn chân gà nghĩa là kinh tế phải be bét lắm rồi, tiền bạc phải chật vật lắm rồi, không còn cửa binh nữa rồi, là lựa chọn “cúng kuồi” rồi mới phải thế. Và đó, là câu chuyện thời đại chân gà để nhắc nhớ tất cả chúng ta rằng, cả thế giới đang rơi vào tình trạng suy thoái, khủng hoảng kinh tế trầm trọng. Và dù bài báo này đang nói về hiện trạng “chân gà” của Ai Cập, nhưng đó là ví dụ sinh động cho tình hình suy thoái kinh tế diện rộng trên toàn thế giới. Thuỷ triều có khi lên lúc xuống, văn minh nhân loại khi vực tối lúc hoàng kim, chân gà có lúc sang khi bần, và cuộc đời của mỗi con người chuyện thường tình lúc lên voi xuống chó. Tất cả âu cũng là qui luật tự nhiên, không có gì quá ngạc nhiên, up rồi sẽ down, lên rồi cũng xuống, không có gì cần hoảng loạn. Vấn đề đơn giản chỉ là, ta đối diện làm sao với hoàn cành đó, ta chuyển động thế nào trong tình huống đó, và ta cần lưu ý hay ưu tiên gì cho thời đoạn đó. Ngoài kia càng hoảng loạn, trong này càng phải tĩnh lặng. Thế giới càng rối bời, tâm trí ta càng phải trong veo, trong suốt như pha lê, nhìn tận đáy, thấy tận ngọn. Có thế, con người mới có thể vượt qua thời đoạn khủng hoảng này một cách thuận lợi, bảo toàn, và thành công hơn. Năm Quý Mão cũng là năm mà nhân loại trên diện rộng bước vào thời đại chân gà, và cuộc khủng hoảng toàn cầu này đương nhiên sẽ không chừa Việt Nam. Cùng lúc, chính trường bất ổn, kinh tế rối loạn, việc làm cắt giảm, lạm phát khó lường. Những ảnh hưởng vĩ mô này sẽ ảnh hưởng tất cả mọi người, mọi nhà, không chừa một ai, bất kỳ tầng lớp nào dù là lao động hay trí thức, dù là làm chủ hay làm thuê. Sự bất ổn về kinh tế, chính trị sẽ kéo theo nhiều bất ổn về xã hội, khi có nhiều người mất job, mất kế sinh nhai, mất thu nhập và khả năng sinh tồn, mất luôn khả năng mượn và trả nợ. Khi bị ép vào đường cùng, họ, những con người bần cùng nhất ở đáy xã hội, sẽ làm liều. Mà khi đã là chuyện sống còn, thì cái mode sinh tồn của bên trái chữ người nó sẽ phải kích hoạt, phần con sẽ phải lấn át, mọi luân thường đạo lý xinh đẹp trong thời bình sẽ trở nên vô nghĩa. Trong thời khắc sống còn, người ta chỉ có 1 con đường: sống, và bất chấp để còn tồn tại. Tệ nạn xã hội vì vậy sẽ mọc lên như nấm sau mưa. Khi mất chữ người, vì chuyện sống còn, thì đâu có chuyện gì mà người ta không dám làm, không có chuyện gì quan trọng hơn là những nhu cầu vật lý và cơ bản nhất. Trong thế vỡ trận đó, mình cần phải làm gì? Chia sẻ với các bạn những điều tôi tự nhắc nhở mình, để các bạn tham khảo nhé. Năm của sự tập trung Khi vạn sự thuận lợi, mọi thứ dễ dàng, người ta tập trung vào phát triển ý tưởng mới, sản phẩm mới, ngành nghề mới, mô hình kinh doanh mới, vv. Khi những cái cũ, đang có vẫn chạy tốt, vẫn đổ tiền đạt lợi ầm ầm thì hưng khí dâng cao, việc mở rộng bốn phương tám hướng là điều tất yếu. Tuy nhiên, khi vận hạn gõ cửa, khó khăn tứ bề, bảo toàn và tồn tại là chiến lược thì cách tiếp cận đương nhiên phải khác. Đây là lúc ai cũng phải tém tém lại, dẹp bớt ba thứ chưa tới đâu, gác lại những dự định còn đang dở để tập trung hết sức vào cái mình đang có, đang vận hành tốt, đang nuôi sống tổ chức, đang là mạch máu nuôi dưỡng cơ thể. Tập trung vào đó, chăm sóc nó, bảo vệ nó, tăng sức đề kháng cho nó, tạo mọi điều kiện cho nó lớn lên, cao hơn, mạnh lên, và nếu có thể thì đẩy nó tới những level khả thi nhất. Mọi sự lan man, thử sức ở các lĩnh vực mới, lạ, chưa biết tới đâu, được thì tốt không thì thôi nên tạm gác lại, ưu tiên tập trung nguồn lực vào cái cốt lõi, cái chuyên nghiệp, thứ mà mình giỏi nhất, hay nhất, xịn nhất, và biến nó thành điểm khác biệt xuất sắc nhất, giúp ta giữ vị thế có số má, dẫn đầu. Dù bạn đang ở đâu và làm gì, nên ghi nhớ điều này, và nên dành thời gian cho bản thân, ngồi xuống và viết ra những thứ mình đang làm, rồi chia chúng ra thành phe cốt lõi và phe “nice to have - được thì cũng vui”. Một khi đã rõ đâu là đâu rồi thì bạn cũng hiểu ra mình cần tập trung ở phe nào trong năm này, trong tình hình và thế trận này. Năm chăm sóc sức khoẻ tinh thần Khi tứ diện sở ca, tinh thần sa sút vì thế vỡ trận, thì người ta không chết vì đang thua, đang khó, đang bị bao vây. Người ta chỉ chết vì tinh thần sa sút. Lật lại điển cố tứ diện sở ca để nhắc nhớ trong khó khăn, tinh thần mới là quan trọng nhất. Hạng Vũ dù bị vậy tứ bề vẫn không nhụt chí, nhưng khi nghe những bài ca ai oán gợi nhớ quê hương thì quân sỹ nhụt chí, đào ngũ bỏ chạy, tinh thần chiến đấu tan tành, rồi không đánh mà thua. Cuộc chiến không thắng ngoài trận mà thắng trong tư tưởng là như vậy. Khi tinh thần vững vàng, không khó khăn nào chẳng vượt qua. Nhưng một khi tinh thần đã gục ngã rồi, hoang mang chán chường rồi, thì dù chuyện chẳng có gì vẫn trở thành quá sức. Thời đại chân gà là như thế. Chân gà có thể được tôn vinh là đặc sản nơi này, nhưng lại là sự bần cùng của nơi khác, tất cả tuỳ thuộc góc nhìn. Khi tinh thần vững, chân gà hấp tàu xì là thứ xuất sắc. Khi tinh thần dao động, bất an, chân gà là nỗi cùng cực, nhục nhã, cạn kiệt khi phải chấp nhận cho vào mồm thứ thấp kém và rẻ tiền nhất trong đời. Cho nên, vấn đề chưa bao giờ là chân gà. Vấn đề là sức khoẻ tinh thần của bạn. Bạn ổn, thì chân hay không chân gà cũng chẳng ảnh hưởng gì. Qui luật up down của tự nhiên thôi mà, sau cơn mưa trời lại sáng, mà đôi khi còn có cả cần vồng nữa. Cho nên, người sức khoẻ tinh thần tốt thì tích cực, nhìn thấy cơ hội, tập trung vào những điều khả thi. Còn kẻ đã đâm đầu vào hẻm cụt rồi thì có rọi đèn cũng không nhìn thấy đường quay lại. Quý Mão là năm như thế. Nếu biết quay về lo cho bản thân, chăm sóc tinh thần cho bản thân, và nhận trách nhiệm đó vào mình cơ, chứ không mong cầu vào ai khác tới đây cứu vớt, thì bạn sẽ lướt qua năm chân gà một cách dễ dàng. Năm của sự học Khi cắt bớt mọi sự lu xu bu khác trong đời để tập trung, bạn sẽ tìm ra thời gian để phát triển bản thân mình. Trong những thời cuộc suy thoái, khủng hoảng, luôn là lúc tốt nhất để học. Học gì cũng được, môn nghệ thuật mới, chuyên môn mới, kỹ năng mới, khám phá những mảnh ghép mới giúp cho mình bình tĩnh hơn, cân bằng hơn, hạnh phúc hơn, vv. Học gì mới cũng giúp cho não tạo ra những liên kết tế bào thần kinh mới, giúp bạn nhạy bén hơn, sáng tạo hơn, sắc sảo hơn. Hơn nữa, khi dành thời gian cho sự học, bạn sẽ bớt đi thời gian tiếp xúc với những thứ tiêu cực, rác rưởi mạng xã hội, hay lò dò vào những trò mèo đầy rẫy trong thiên hạ. Học là lúc bạn vừa phát triển bản thân, phát triển trí não, rèn luyện sự tập trung, giữ cho tinh thần tích cực, năng lượng sáng trong, vừa là sự chuẩn bị hay ho nhất cho những cơ hội mới sau một thời biến động. Cho nên, dù là thứ gì bạn muốn học trước giờ mà chưa sắp xếp được thời gian, chưa đưa vào diện ưu tiên, chưa cảm thấy cần thiết, chưa mạnh dạn quyết định thì Quý Mão là năm không cần phải suy nghĩ thêm nữa. Giờ ghi xuống 3 thứ bạn muốn học liền, rồi xếp thứ tự ưu tiên 1, 2, 3, xong nghiên cứu cách học sao cho hiệu quả nhất. Nếu có thể, hậu bắt đầu ngay hôm nay, không thì đưa cho mình 1 chiếc deadline của ngày hết Tết mà khởi động. Thời nào cũng vậy, và thời chân gà cũng vậy, cứ bình tĩnh đón nhận nó, sắp xếp cách tiếp cận phù hợp và quan trọng là làm những thứ mình đã sắp xếp một cách quyết liệt, thì thời nào thế nào rồi cũng sẽ qua thôi. Năm mới, chúc cả nhà luôn bình tĩnh, vững vàng để bước vào và bước ngang qua một năm chân gà một cách bình an, thoải mái, và vui vẻ nhất.

Hôm qua xem một bộ phim tài liệu trên Netflix, nghe câu này và nhớ luôn tới giờ, “What a great day to be alive - Thật là một ngày tuyệt vời để còn sống trên cõi đời này”. Câu nói đến từ một nhân vật trong phim, ngữ cảnh khi nói câu này là anh đã bị chẩn đoán ung thư, và bác sỹ yêu cầu nằm yên ở nhà, chuẩn bị để phẫu thuật. Tuy nhiên, anh là một người đam mê leo núi, và đã chuẩn bị cho chuyến đi đến Antartica - Nam Cực từ rất lâu, và chuyến đi này anh đã rất mong chờ trong cuộc đời mình, nên xin gác lại việc phẫu thuật để được đi. Đi rồi, dù phẫu thuật có hay không thành công, thì anh cũng đã hoàn thành tâm nguyện cuộc đời mình. Vậy là, anh đi, và trên hành trình leo núi và chinh phục Nam Cực lạnh giá, anh đã nói câu này, “What a great day to be alive - Thật là một ngày tuyệt vời để còn sống trên cõi đời này”. Có bao nhiêu người trong chúng ta còn sống, còn khoẻ mạnh, còn có rất nhiều dù có mất rất nhiều đi chăng nữa, thật sự tận hưởng một ngày tuyệt vời để sống? Dù chỉ là ân huệ được sống, còn sống, và còn khoẻ mạnh thôi đã là một ân huệ rất lớn mà vũ trụ đã ban cho. Và nếu thế, có khi nào ta thức dậy, mở mắt ra, và biết ơn rằng mình còn sống hay chưa? Hay con người trước giờ vẫn take it for granted - coi thường một ân huệ mà ta cho là hiển nhiên đó. Cho đến khi… Cho đến khi ta không còn khoẻ, cho đến khi ta mắc bệnh, đặc biệt là những căn bệnh quái ác của thế kỷ, cho đến khi ta bị tước đi điều hiển nhiên mà ta vẫn coi thường. Mình mất vài người bạn thân do Covid, và cho đến giờ vẫn không tin họ đã ra đi, vì mình đã quen sự hiển nhiên có họ trong đời. Có lẽ, canh trà sẽ đầy đặn hơn, thời gian dành cho nhau sẽ nhiều hơn, gặp nhau sẽ chủ động và thường xuyên hơn nếu biết điều hiển nhiên rồi sẽ không còn nữa. Thật là một ngày tuyệt vời để còn sống trên cõi đời này, một câu nói cực kỳ bình dị, đời thường, nhưng đầy sức mạnh và sự thấu hiểu về tính hữu hạn của cuộc đời này. Và rồi, ai trong chúng ta cũng sẽ đến đó, cũng sẽ có lúc phải đối diện với những vấn đề về sức khoẻ, đối diện với sự bất lực, đối diện với sự thật là ngay cả bản thân mình cũng không kiểm soát được hơi thở của chính bản thân mình. Khi đọc những dòng này, có thể có người đang ở trong tình trạng đó, cũng có người đang vô cùng khoẻ mạnh và chưa bao giờ nghĩ về điểu đó, nhưng…. Nhưng trần thế vô thường, và nguyên lý đó chẳng chừa một ai, không một ai, dù bạn là ai và có điều kiện đến cỡ nào. Cho nên, vũ trụ vốn công bằng đấy chứ. Hoặc là bạn tận hưởng cuộc đời này, và thức dậy mỗi ngày biết ơn vì mình còn một ngày tuyệt vời để sống. Hoặc là bạn thức dậy với tất cả những cảm xúc tiêu cực nhất, mệt mỏi và khó khăn nhất. Dù bạn chọn thức dậy thế nào, thì một ngày vẫn trôi qua, là một ngày giống nhau cho tất cả cư dân trên thế giới, nhưng nó có thể tuyệt vời với người này, nghiệt ngã với người kia, chán chường với người nọ, tất cả tuỳ thuộc vào tinh thần, tâm thế và lựa chọn của bạn. Tinh thần mình sao thì ngày nó sẽ mở ra như thế. Chứ còn bản thân ngày đó, vẫn là mặt trời thật rực rỡ, vẫn là mưa xuân thật nhí nhảnh, vẫn là vài nụ mai đào chực chờ hé nở đón xuân thôi. Ngoài kia, hoàn cảnh giống nhau. Trong này, tâm cảnh rất khác nhau. Cho nên mới có người vui kẻ buồn, người hít thở sâu nhẹ nhàng, kẻ cuống cuồng tất bật. Ai trong chúng ta cũng có quá nhiều việc để lo, rất nhiều việc phải làm, vô cùng nhiều thứ phải hoàn thành. Cho nên, nếu luận về chuyện cuống cuồng, thì lẽ ra ai cũng phải cuống cuồng, không chừa một ai trên đời này cả. Thế nhưng có người sẽ tham lam muốn hết, làm hết, được hết, và cũng mang vác hết vào người. Có người biết rõ sứ mệnh của mình, nên chỉ chọn làm những việc liên quan, và nhờ vậy mà tập trung hơn, quyết liệt hơn nhưng cũng thong dong hơn. Nếu so mình với anh chàng bị ung thư kia, vậy mà vẫn có thể thốt ra câu, “What a great day to be alive”, thì mình đang tâm thế ra sao? Những nỗi niềm mà bạn đang mang vác liệu có nặng bằng tâm trạng của một người biết mình sẽ không còn nhiều thời gian trên cõi đời này nữa? Liệu bạn có sắp xếp lại cuộc sống, buông bớt những phiền toái, bỏ bớt những tham si? Liệu bạn có làm tất cả những gì cần làm để cuộc đời trở nên nhẹ nhàng hơn, cân bằng hơn, tận hưởng hơn, thương yêu hơn, vui vẻ và hạnh phúc hơn? Liệu bạn có thời gian cho hạnh phúc? Liệu bạn có năng lượng cho niềm vui? Liệu bạn có sự hiện diện cho những ai quan trọng trong đời? Liệu bạn có dành thời gian cho những điều mình thật sự muốn nhưng chưa bao giờ hết bận rộn để thực hiện? Liệu bạn có chậm lại, mỉm cười, ngắm cành hoa dại ven đường, và thấy vũ trụ này sao diệu kỳ đến vậy? Liệu bạn có bớt khắt khe hơn với người bên cạnh, mở lòng hơn với người xung quanh, hào phóng hơn với người xa lạ, bớt hoài nghi những người đang cộng tác, bớt sân si hơn với những đứa vô minh, bao dung hơn với chính cuộc đời này? Liệu bạn có cảm nhận được rằng hôm nay là một ngày tuyệt vời khi mình còn sống trên trần gian và cõi tạm? Liệu mình có nên xem lại, sắp xếp lại, gác lại, chọn lựa lại những điều quan trọng lúc này? Liệu những thứ mình vẫn ngỡ là quan trọng có quan trọng đến thế không? Có khi nào, thứ mình vẫn lao đầu vào nó chỉ là mong muốn của người khác, của thế giới bên ngoài, của những khung định nghĩa mà người ta áp lên mình, nhưng chưa bao giờ là thứ bản thân mình mong muốn? Ai trong chúng ta ai cũng có một cái list dài những thứ mình muốn làm, những thành tích cần đạt được, những mục tiêu tài chính, danh tiếng, sự nghiệp, gia đình cần hoàn thành. Ai trong chúng ta cũng có rất nhiều những vướng bận với cuộc đời, từ nhà ra ngõ, từ chuyện riêng tư đến chuyện tổ chức, tập thể, từ tai bay vạ gió đến những thứ tự nguyện mang vác vào người. Ai cũng vậy, không chỉ một mình bạn, không chỉ riêng gì bạn. Đời mà, cũng công bằng lắm, chẳng chừa một ai, to thuyền lớn sóng, rất là cá nhân hoá chứ cũng không đánh đồng thử thách mọi người như nhau. Đừng so đo và cho rằng đời bất công với mình, hẹp hòi với ta, một nhà với họ. Đời này, ai cũng cố show ra cái họ được, họ may, họ có. Mấy ai dám show ra cái họ xấu, họ thua, họ mất bao giờ? Tốt khoe xấu che mà. Cho nên ba thứ hào quang lung linh mà mình nhìn thấy bằng mắt thường và trên cõi mạng đều là hàng ảo đó thôi. Thấy vậy không phải vậy. Đằng sau tất cả những sự khoe khoang, hoành tráng, bóng bẩy đó là những góc tối hết hồn và nghiệt ngã đấy bạn ơi. Đừng nghĩ ngày tuyệt vời chỉ thuộc về họ mà chẳng bao giờ có thể thuộc về ta. Ngày tuyệt vời có thể đơn giản chỉ là ngày ta còn sống. Mà bạn còn sống không? Hay chỉ tồn tại trên cuộc đời này như một chiếc xác chết không hồn? Mà bạn có muốn sống không? Có muốn tận hưởng một ngày tuyệt vời không? Tất cả đơn giản chỉ bắt đầu bằng tâm thế “What a great day to be alive - Thật là một ngày tuyệt vời để còn sống trên cõi đời này”.

Những tháng ngày qua, gặp gỡ rất nhiều người, và cũng gặp rất nhiều người không vui. Ngoài kia, có quá nhiều thứ ảnh hưởng chúng ta, tích cực thì ít, tiêu cực thì nhiều, và con người cứ thế buồn nhiều vui ít. Niềm vui thì lại chóng qua, nỗi buồn thì cứ miên man ở lại. Ngày lại ngày qua thế, nỗi buồn chồng chất, niềm vui bay mất, để mặc con người lại với những băn khoăn, trăn trở, buồn bã, chán nản hoá tuyệt vọng. Càng ngày, thế thái nhân tình càng phơi ra nhiều chuyện không vui. Càng ngày, con người ta càng phải đối mặt với nhiều chuyện không vui. Càng ngày, mọi người xung quanh mình càng gặp phải hay tạo ra nhiều chuyện không vui. Và cứ thế, đời là những tháng ngày tiếp nối của chuyện không vui thì chất chồng mà chuyện vui thì nhỏ giọt. Hỏi sao loài người không vui? Nhưng đó, chỉ là quan sát chung chung của chúng ta, cảm giác chung chung của mỗi người, và có khi, nỗi buồn của bạn cũng lại rất chung chung. Mà chung chung thì không bao giờ giải quyết được vấn đề, vì nó cứ lượn lờ, nhìn không rõ, nghĩ không thông, biết nó đang hiện diện nhưng chẳng hiểu vì sao, hình hài thế nào, nguyên nhân gốc rễ ra sao. Chỉ biết nó ở đó, đang tác động lên tinh thần của mình, khiến cho mình buồn buồn, ngày càng buồn, đặt không ra tên, gọi không nên tiếng. Rồi trong cái mớ buồn buồn loanh quanh, mơ hồ đó, ta loay hoay không biết làm sao để thoát ra, không biết làm gì để rũ bỏ, không thể nghĩ được gì rõ ràng hơn, tương lai hơn, tích cực hơn. Mà nếu cứ để con gà quẩn quanh cái cối xay kiểu đó, thì trước gì nó cũng trở bệnh, ngán ngẩm, mất ý chí mà gục ngã. Ngã xuống, vẫn chưa hiểu tại sao mình gục ngã, vì cái gì mà gục ngã, buồn chuyện gì mà kiệt sức đến như vậy. Cho nên, một khi đã bị giam trong một mớ buồn buồn, có khi bạn nên nghiêm túc tìm cách giải thoát cho bản thân, tránh để cho nó lầy lội tới mức không còn đường tháo lui, không còn cơ hội cho một hành trình mới, mà vì cái gì cũng không rõ. Để giúp các bạn suy nghĩ rõ ràng hơn, hôm nay chia sẻ với các bạn cách tách lớp nỗi buồn, nhìn trực diện vào nó, gọi tên nó, xử nó, từng đứa từng đứa một, để tự chữa bệnh buồn cho mình nhé. Buồn chuyện thế thái nhân tình OK, mình chỉ là một bản thể nhỏ bé trong vũ trụ này, trên thế giới này, tại quốc gia này, trong xã hội này, tại cộng đồng này, trong cõi mạng này. Và cái tôi nhỏ bé đó đương nhiên phải bị ảnh hưởng bởi những gì đang diễn ra trong những môi trường đó. Vũ trụ này kẻ ác sao hoành hành, thắng thế, chèn ép kẻ thiện lương, buồn. Thế giới này sao vô lý, nhiễu nhương, chém giết nhau, lừa đảo nhau, hỗn độn như cái gánh xiếc, buồn. Đất nước đang làm sao vậy, đảo lộn luân thường, xem thường đạo lý, lớp lớp nhập kho, người người tranh quyền đoạt chức, lừa đảo nhỏ to không thiếu chuyện gì, buồn. Cộng đồng, cuối cùng thứ gì là thật, hay chỉ lùa gà, mượn danh chính nghĩa để dựng lên, xài tên tử tế để lừa tình dối bạc, đến tôn giáo chúng nó cũng chẳng tha, lấy ra làm bình phong để trổ chiêu này, bày chiêu khác, buồn. Thế thái nhân tình, chuyện buồn thì nhiều, chuyện vui thì ít, sáng mở mắt là tin rác đổ vô nhà, có muốn cũng không tránh nổi. Hỏi, sao không buồn cho được? À, thì đó, cái vòng ảnh hưởng ở ngoài cùng của mỗi chúng ta là ảnh hưởng từ môi trường, và môi trường thì, mỗi thời mỗi thế, chuyện tào lao nó cứ thế túa ra từ lòng tham, sự đen đúa, và cái ego to vật vã của tám tỷ người, đặc biệt là đám lợi ích và cầm quyền. Rồi mình làm được gì? Rồi mình mang vác sự tào lao, vô lý, khùng điên đó vào người cũng không giải quyết được gì. Rồi mình nổi cơn, giận dữ, chán nản, tuyệt vọng cũng chẳng làm mảy may thay đổi bất cứ điều nhỏ nhồi nào trong cái thế trận đó. Nghĩa là, nó chỉ có một chiều, đẩy mình vô thế vũng lầy, một cách hết sức dửng dưng, không quan tâm, thậm chí còn không nhận diện có sự tồn tại của cái bản thể nhỏ bé như hạt bụi đáng thương kia. Ủa ủa, alo alo, vậy tại sao tui phải buồn? Chơi kỳ! Thành ra, thôi dẹp đi nha ba chuyện thế thái nhân tình. Nó là vậy đó, là cái game của một đám đam mê quyền lực, liên quan gì? Thành ra, nếu gọi tên được nỗi buồn mơ hồ kia của bạn là chuyện thế thái nhân tình, thì đề nghị là tìm cách thanh lọc tâm trí, đùa hết rác rưởi ra khỏi nhà, chặn hết ba thứ độc hại không cho nó tự nhiên đổ vô nhà, và không việc gì phải buồn, vì nó có liên quan gì tới cuộc đời mình đâu? Buồn chuyện con người Đời này, mỗi người chúng ta đều phải liên quan tới rất nhiều người khác, gia đình nhỏ có, gia đình lớn có, người yêu người hết yêu, bà con họ hàng xa gần cả dây, rồi bạn bè đồng nghiệp, sếp lớn sếp nhỏ, tổ chức này đoàn thể nọ, người quen người thân, người lạ người dưng đếm hoài không xuể. Điều đó có nghĩa là, mỗi người như vậy trong cuộc đời mình, tuỳ theo quan hệ, tuỳ vào tương tác, tuỳ thuộc ơn nghĩa oán hận mà mỗi người như vậy sẽ tạo ra một hay nhiều tầng ảnh hưởng khác nhau lên bản thân mình và cuộc đời mình. Có những tác động ngắn hạn, có những tác động dài hạn, có nhiều ảnh hưởng tích cực, có vô số ảnh hưởng tiêu cực. Có điều, con người mà, họ là những bản thể rất khác nhau, độc đáo và duy nhất của vũ trụ, và họ không có lý do gì phải chịu ảnh hưởng, nghe theo, làm theo, thông cảm hay giúp đỡ gì mình hết. Họ của ngày hôm nay là tác phẩm của tạo hoá, của môi trường, văn hoá và giáo dục từ gia đình, cộng đồng, thế giới riêng của họ. Khi họ lớn lên, họ có những kinh nghiệm và trải qua những trải nghiệm khác nhau, có người trải nghiệm tốt, có rất nhiều người trải nghiệm xấu, có một số người trải qua những trải nghiệm hết sức cực đoan, và lại càng có vô số người gặp đủ thứ loại trải nghiệm lẫn lộn trong đời. Có quá nhiều biến số ảnh hưởng đến tâm tính, giá trị, niềm tin, lựa chọn sống và hành xử của họ. Bạn là ai và có thể can thiệp gì tới họ hay không? Dạ thưa là hoàn toàn không. Bạn nghĩ là có, nhưng kỳ thực là không, vì mỗi chúng ta đều được tạo ra bằng chính hệ niềm tin và dữ liệu, trải nghiệm cá nhân. Do đó, họ mới chính là người chọn có để cho bạn ảnh hưởng họ hay không, hầu hết là không, đôi khi là có nhưng cũng không quá nhiều. Chiều ngược lại, bạn cũng thế. Ai ảnh hưởng được bạn đâu? Chẳng qua chỉ là bạn cho phép ai ảnh hưởng thì họ có ảnh hưởng thôi, còn lại thì không liên quan. Đến người thân trong nhà, ngay cả cha mẹ chồng vợ mình, thấy vậy thôi chớ ảnh hưởng hay không là lựa chọn của bạn, không liên quan gì tới họ. Mà khi đã là lựa chọn của bạn, nghĩa là bạn tự nguyện để cho họ ảnh hưởng, dù tiêu cực hay tích cực. Cho nên, đừng đổ thừa là ai đó đang khiến cho, làm cho, tạo ra nỗi buồn này nỗi khổ kia cho bạn. Họ không có quyền đó. Họ chỉ vận hành trong thế giới và phạm vi của họ, và nếu chẳng may nó ảnh hưởng gì tới mình, thì đó chỉ là sản phẩm phụ sinh ra trong mớ hỗn độn của cuộc đời họ. Sản phẩm phụ đó, nó có tác động lớn nhỏ kiểu gì tới cuộc đời bạn, không liên quan gì tới họ, mà chỉ liên quan tới chính sự tham sân si của bạn. Bạn muốn nó êm thì nó êm, bạn muốn nó thành chuyện nghiệt ngã thế kỷ thì nó hô biến, bạn muốn nó tốt xấu to nhỏ gì thì nó thành ra như thế mà thôi. Tâm sinh cảnh là như thế. Rồi giờ, bạn ngồi đó nói là mình buồn chuyện con người? Nếu phải buồn, thì có lẽ nên buồn cho sự cố tình mong cầu hay sự kém cỏi trong việc quản trị sự tham sân si của chính mình, sự vô mình và thiếu khả năng quản trị cảm xúc và cuộc đời của chính mình. Vậy, là mình buồn mình đó đúng không? Tự muốn, tự thất vọng, rồi tự buồn tự trách luôn. Là sao? Là ai buồn, buồn ai? Tự mình hết đó mà! Cho nên, thôi thôi đi, muốn hết buồn chuyện con người thì bản thân bớt bớt đi, đừng expect người ta chuyện gì, cũng đừng dựng chuyện để tự buồn. Hiểu nguyên lý này thì dần dần sẽ bỏ bớt được mấy thứ lu xu bu tưởng chừng rất liên quan nhưng chẳng hề liên quan kia đi là xong. Buồn gì đây trời? Buồn mình Ô, này mới là chuyện lạ nè, buồn bản thân. Có rất nhiều người tôi gặp tự buồn chuyện của bản thân. Em sinh ra không may mắn, gia đình em thiếu điều kiện, em không đẹp chẳng duyên, đời em không thành tích gì, em học dốt, làm không ra tiền, không được đi du học, không ai nâng đỡ thương yêu, blah blah blah…. Gì vậy trời? Nếu chơi trò kể lể này thì OK, game on - mình cùng thi kể hen, tám tỷ người là tám tỷ sư phụ về môn kể lể. Ai cũng thấy rất rõ thứ mình không có, thứ mình chẳng được, thứ mình ít hơn, kém hơn do sự không công bằng của cuộc đời. Ai cũng vậy hết. Ai dù trong hoàn cảnh nào cũng thấy mình chưa đủ, chưa được vũ trụ này hầu hạ tới nơi tới chốn, dù họ đang ở trong hoàn cảnh kiểu gì. Bằng lòng chưa? Và mình có nhiều thời gian trong cuộc đời hữu hạn này để kể lể lắm sao? Mình muốn kể 1 năm, vài năm, vài chục năm hay hết đời? Rồi kể lể cho nó buồn não ruột xong thì mình được gì, ngoài nỗi buồn miên man vô tận kia? Mà không được gì ngoài cái buồn thì làm vậy để làm chi? Rảnh qua hay sao? Hay đời mình sinh ra cốt chỉ để buồn cho nó giống phim bộ Hàn Quốc? Mà đóng hoài cũng không nổi tiếng, chẳng có tiếng chẳng có miếng thì đóng để làm chi? Rành quá hả? Rảnh thì lo đi học, đi làm, đi trải nghiệm, phát triển bản thân và nắm bắt cơ hội đi kìa. Ngồi đó than trong khi người ta đi mất dép hết rồi, cơ hội người ta chụp hết rồi, người ta bỏ xa mình rồi, vậy là lỗi của ai? Nói thiệt, mấy bạn đang người đó buồn mình là mấy bạn rảnh quá không có chuyện gì làm. Đời này ai sinh ra cũng có này có kia, có được có mất, và người ta hơn thua nhau chỉ ở chỗ cố gắng, kiên trì, tập trung, chăm chỉ và quyết liệt mà thôi. Bạn có thấy ai ngồi buồn chuyện mình mà thành công không? Người ta đổ mồ hôi sôi nước mắt, lên bờ xuống ruộng để theo đuổi ước mơ và thay đổi cuộc đời kia kìa. Buồn nữa không? Đời còn bấy nhiêu năm đó để buồn. Hay mình cứ ngồi đó buồn cho nó trôi qua cho rồi. Còn thành công hạnh phúc thì nhường cho người khác? Lựa chọn và quyết định này là của bạn. Không có đúng sai gì ở đây, nhưng cũng chẳng có ai đi thông cảm với những câu chuyện buồn mình kiểu đó đâu bạn ạ. Giờ sao? Thôi ha. Thiệt tình, sau khi bóc tách nỗi buồn xong, thì mình thấy ủa ủa, buồn gì trời? Chuyện thế thái nhân tính mà buồn là tào lao. Chuyện con người mà buồn là chẳng có liên quan. Chuyện buồn mình thì nó mất thời gian vô ích. Rồi giờ buồn cái gì, buồn ai, buồn để làm gì, buồn thì được gì? Hay thôi, mình gọi được tên nỗi buồn rồi thì mình xếp nó vào nhật ký, gói ghém lại chuyện đã qua để còn lo chuyện tương lai? Buồn hay vui cũng chỉ là từ mình, do mình, bởi mình mà thôi, có liên quan gì tới ai đâu? Vậy đi ha.

Trong cuốn “Principles - Nguyên lý” của Ray Dalio có nhắc đến và lặp đi lặp lại một cụm từ là “Radical open-mindedness” (tôi tạm dịch là tư duy mở triệt để). Vì có khi, đầu óc tư duy mình mở, và mình nghĩ là nó mở, nhưng vẫn có rất nhiều thứ mình phán xét và hành động theo quán tính, thói quen, niềm tin, hoặc sự dẫn dắt vô minh của cảm xúc. Có rất nhiều thứ trên đời mình không thể chấp nhận được, có nhiều loại người mình cũng không chấp nhận được, có những cách nghĩ cách làm quá khác, cực đoan, không có tiền lệ, không theo truyền thống hay căn cơ nào mà mình biết từ trước tới giờ. Khi đụng những trường hợp như vậy, default - mặc định là phản ứng một cách nghi ngờ, tiêu cực, có xu hướng phản đối, chống lại. Và đó, là chuyện đương nhiên và là phản ứng rất thông thường của con người, vì tất cả chúng ta từ khi sinh ra đã bị “conditioned - đưa vào điều kiện khuôn khổ” về đúng sai, tốt xấu, được không được theo các nguyên tắc, lề lối, qui định của gia đình, cộng đồng, xã hội, vv. Do đó, một cách hết sức vô thức, ta đã tiếp nhận mọi thứ ta được truyền đạt, và lấy đó làm bộ qui chuẩn về cách sống, cách suy nghĩ và hành xử ngoài đời. Cái gì cũng phải đặt để vuông tròn vào đó. Cái gì vượt ra khỏi những khuôn khổ này là sai rồi, là không được rồi, là đi ngược lại với những qui tắc mặc định của xã hội rồi, là chống lại trật tự và sự ổn định mà bao tầng lớp cai trị đã đặt ra rồi, mà như vậy là rủi ro rồi. Ta được dạy như thế là rủi ro, là không thể chấp nhận, là ảnh hưởng tiêu cực tới sự sinh tồn, sống còn của bản thân và cộng đồng, nên default - mặc định là ta cần ngay lập tức disapprove - không chấp thuận, gạt ra, lên án, chỉ trích, và bằng mọi giá tiêu diệt nó. Đó, là cách chúng ta bị conditioned - lùa vào vùng suy nghĩ trong phạm vi cho phép mà ai đó trong xã hội mong muốn. Cũng phải thôi, vì nếu không phân lô chia loại để quản lý thì làm sao giữ cho các đàn người khác nhau này nghe lời, tuân theo, phục tùng? Ví dụ đi, loài người đã đóng gói mặc định là loài người sống phải lấy vợ có chồng, tạo thành một đơn vị sự nghiệp nhằm duy trì nòi giống. Qui định này chủ yếu là để đảm bảo sự giao phối, sinh sản, pass on - nối tiếp gen di truyền từ đời này sang đời khác. Nếu không làm như vậy, rất có thể bị lâm vào tình trạng diệt chủng. Để giải quyết vấn đề này, loài người đóng gói nó thành sản phẩm “gia đình” và truyền thông nó như một nguyên tắc mặc định nếu muốn làm người, nghĩa là không ai có quyền nghi vấn nó, không ai có quyền làm khác nó, không ai có quyền lật đổ nó. Và để cho nó trở nên cực kỳ thiêng liêng, người ta bắt đầu viết content về ý nghĩa, mục đích, giá trị, hạnh phúc và sự diệu kỳ của nó, vv. Truyền thông mà, không làm thì thôi, đã làm thì phải bơm tới nóc, khiến cho người ta mơ ước nó, thèm khát nó, coi nó như trách nhiệm, xem nó như mục tiêu cao cả của cuộc đời. Và cứ thế, từ đời này sang đời khác, người người lớn lên và lập gia đình, có người vì thấm nhuần mà tự nguyện, có người bị ép, có người không chịu được áp lực và dư luận xã hội nên mới phải làm. Xong, có người hạnh phúc thiệt, có rất nhiều người mất cảm giác, xem đó như là một chuyện cần làm trong đời và đã đánh dấu hoàn thành, có người oải chè đậu nhưng vẫn cứ cố tỏ ra chưa sao để đỡ bị người đời dòm ngó. Có người chịu không nổi những không dám thoát ra, vì sợ liên đới trách nhiệm mặt mày với xã hội, gia đình. Có người thì nghĩ là thôi thì mình vì những đứa con, cố chịu đựng nhau, đóng kịch gia đình hạnh phúc cho chúng nó xem đỡ buồn. Có người thì ngán ngẩm nhưng sợ đời dị nghị, phán xét, chỉ trích mình là có vấn đề, nhất là phụ nữ Việt Nam theo truyền thống cao cả là không bao giờ được tơ tưởng về chữ ly thân ly dị. Còn những ai không làm đúng với khuôn khổ được đặt ra, thích sống một mình, hay không lấy vợ lấy chồng theo đúng nghi thức qui định của xã hội, là bị chỉ trích ngay, trở thành outcast - những kẻ ngoài lề xã hội, dị thường, đáng thương, có vấn đề…. Chớ sao nữa? Ai cũng làm vậy, tự nhiên mình không làm vậy, không có vấn đề thì là gì? Và thế là, những con người bị “conditioned” phải làm điều này cứ “tới tuổi” là đâm đầu vào làm chuyện này, mặc dù chẳng được ai dạy phải làm như nào, rằng lấy nhau về rồi cuộc sống sẽ ra sao, những sóng gió gập ghềnh khi hai kẻ xa lạ chung đụng cả đời trong hôn nhân thì phải giải quyết như nào, vv. Người ta hoàn toàn không được chuẩn bị đủ và khách quan để bước vào cuộc duy trì nòi giống, nhưng ai rồi cũng đâm đầu vào đó, vì truyền thống, vì mặc định của xã hội, vì điều kiện làm người cơ bản của xã hội. Vậy, là đúng hay sai? Có lẽ chúng ta không nên phán xét sai đúng ở đây, vì nó đúng với người này, không đúng với người kia, lạ lẫm với người nọ. Vấn đề mà chúng ta cần quan tâm là, mình có cái gọi là radical open-mindedness - tư duy mở triệt để hay không để có thể lắng nghe góc nhìn rất khác nhau của nhiều người khác nhau, có người đồng thuận, có người phản đối, có người sao cũng được, không chống không theo, có người mặc kệ chẳng quan tâm, có người cố ý làm ngược lại…. Ai cũng có cuộc đời và lý lẽ của họ. Ai có quyền phán xét đúng sai? Ai được phép chỉ tay trách mắng kẻ này khen ngợi người kia vì đã làm theo qui định? Qui định đó ai đặt ra, đặt ra để làm gì, nhằm phục vụ cho ai, họ được lợi ích gì, cứ theo dấu dòng tiền và lợi ích thì sớm muộn gì cũng hiểu ra tại sao người ta đặt ra qui định. Có cái tốt, có cái chưa bao giờ bắt đầu từ ý định tốt. Cho nên, trong những trường hợp khác nhau, sẽ có những đáp án khác nhau. Phù hợp với người này, chưa chắc đã phù hợp với người kia. Phù hợp với hoàn cảnh này, chưa chắc đã phù hợp với hoàn cảnh khác. Mình thấy khác, họ có thể nhìn khác. Làm sao chỉ có duy nhất một cách nhìn và một điều thấy cho cả tám tỷ người trên thế giới? Người có tư duy mở triệt để hiểu điều này, và tôn trọng sự khác biệt, cách nghĩ khác biệt, cách tiếp cận khác biệt, góc nhìn khác biệt, cách làm khác biệt, và đặc biệt là nhận ra cái hay, học cách tiếp nhận tất cả sự khác biệt đó một cách hết sức khách quan. Vậy, có quá nhiều quá đuối và quá mệt không? Thật ra, đời này đâu ai biết ai đúng ai sai ngay từ lúc ban đầu. Có cái giờ thấy sai, mai này nó đúng. Có cái giờ tưởng đúng, ai dè mơi mốt mới nhận ra là nó tào lao. Có cái hoàn cảnh này đâu khác được đâu, nhưng hoàn cảnh khác thì nó hoàn toàn không phù hợp. Có rất nhiều thứ mình tưởng được, ai ngờ đó chỉ là góc nhìn hạn hẹp của bản thân. Trời đất thênh thang, ai dám vỗ ngực xưng tên nói mình luôn luôn đúng? Thành ra, việc hiểu và rèn luyện tư duy mở triệt để nó cực kỳ quan trọng, vì nó đẩy bạn vào thế khiêm tốn, biết bản thân chẳng là ai, biết đất trời còn nhiều thứ hay ho, lạ lẫm, dị biệt mà bản thân mình chưa bao giờ mục kích. Vì vậy, con người mở não mở tâm để lắng nghe không phán xét, tiếp nhận không chặt chém, tìm hiểu không thành kiến, học hỏi sự vô tận trong mớ kiến thức cá nhân cực kỳ hữu hạn. Vậy, thì chỉ có tốt cho sự hiểu biết và thành công của cá nhân mình thôi chớ chẳng đụng chạm gì ai. Nên khi đã chọn tư duy mở, thì cũng đừng mở he hé, mở tuỳ lúc tuỳ người, mở có điều kiện, mở chỗ này không mở chỗ kia. Vậy, đã là tư duy không mở. Nếu đã mở, thì hãy cho nó cơ hội mở triệt để, mở đến tận cùng, xóa sạch mọi định kiến thành kiến và hệ “điều kiện khuôn khổ” mà bạn đã bị mang vào từ trước tới nay. Theo Ray Dalio, một người cực kỳ thành công trong lĩnh vực của mình, thành công gốc rễ của nó đến từ đó, tư duy mở triệt để. Khó, nhưng làm được. Ai may mắn chạm được vào đó, chắc chắn tương lai sẽ khác, sự nghiệp sẽ khác, hành trình cuộc đời sẽ tự do và rất khác.

Hôm qua ngồi nói chuyện với mấy đứa em, chuyện nọ xọ chuyện kia, nhưng cuối cùng câu chốt hạ vẫn là “ Lại là con người, nguồn gốc của mọi sự tào lao trong vũ trụ này.” Tình thật, tất cả mọi sự trên đời đều rất giản đơn, cuộc sống vốn giản đơn, quan hệ vốn giản đơn, công việc vốn giản đơn, nếu mọi thứ đều straight-forward - thẳng thắn. Thật ra không có gì trên đời là quá khó, nếu ta biết tư duy về cách làm và cách tiếp cận. Nhưng đó, là khi chưa đưa yếu tố con người vào phương trình. Con người, có thể nói là bản thể phức tạp nhất của vũ trụ, với vạn bề biến số hỷ nộ ái ố và tham sân si. Các tổ hợp xúc tác này khi kết hợp, tạo thành những biến thể vi rút khác nhau, ảnh hưởng tâm lý và cảm xúc khác nhau, không lường trước được. Và con người, khi bị tác động bởi những tổ hợp xúc tác này tại những thời điểm khác nhau, bắt đầu biến tướng thành những bộ mặt và cách trình diễn khác nhau. Có thể xem con người như một bản thể host - chủ thể, và các tổ hợp vi rút khác nhau là khách tại những thời điểm khác nhau. Trong 36 kế có 1 kế là “Phản khách vi chủ” là đổi địa vị khách thành địa vị chủ, nghĩa là nó nhập vô xong nó take over - tự biến mình thành chủ và làm sếp của bản thể đó luôn. Khi ấy, chủ hoàn toàn bị chiếm quyền, mất thế kiểm soát, và đành phải sếp re nghe theo lời khách. Điều này có nghĩa là, có khi bản chất của bản thể đó không xấu, không ác, không vô minh, nhưng vì đã bị chiếm quyền bởi một tổ hợp vi rút nào đó nên hoàn toàn trở nên mất kiểm soát, mất chủ quyền. Lúc này, mọi hành vi và phản ứng của chủ thể trên thực tế không liên quan đến chủ thể đó, nhưng thế giới bên ngoài, vì đã quen với hình hài của chủ thể, vẫn tưởng rằng đó chính là họ. Bằng mắt thường, chúng ta chỉ thấy anh A, chị B hành xử biến thái, điên khùng, mất nhân tính, vv. Có thể, trong môi trường bình thường, khi chưa bị vi rút xâm nhập, họ hoàn toàn khác. Tuy nhiên, khi đã bị dương tính với một hay nhiều tổ hợp vi rút, họ không còn là họ. Người ngoài thì, không ai có thời gian để nghĩ sâu hơn, phân tích này nọ về chuyện chủ thể hay khách thể. Họ có thể ngạc nhiên, sao kỳ vậy, sao hành xử trái ngược với con người mình đã từng biết vậy, sao vô lý vậy, sao khùng điên vậy, vv, nhưng điều họ không hiểu là, hình hài mà họ đang phán xét có khi không còn là chủ thể, chỉ là hình hài vật lý, nhưng đã thay đổi linh hồn. Linh hồn, lúc này, là một trong những biến thể vi rút đã phản khách vi chủ tại thời điểm đó. Đó là lý do vì sao có người, sau khi đã hành xử tào lao xong, tạo nghiệp xong, khi bừng tỉnh, nghĩa là khi vi rút đã bị diệt, thì ngẩn ngơ không hiểu tại sao mình lại hành xử như thế tại thời điểm đó. Hoặc có hiểu, thì cũng đã muộn rồi, vì chuyện không tốt đã xảy ra. Còn lại chỉ là tiếc nuối, ăn năn, trách móc, có khi hành hạ bản thân vì đã để cho điều đó xảy ra, đã mất kiểm soát, đã mất tự chủ, đã cho phép chủ thể vì quá yếu mà để cho khách thể take over và làm sếp. Nhưng đó, cuối cùng chỉ là behind-the-scene - những cảnh quay đằng sau ống kính hậu trường, khán giả bên ngoài không ai hay biết. Và vì vậy, không ai có thời gian để phân tích, tìm hiểu, thông cảm, hay nhìn nhận sự việc một cách khác đi. Họ chỉ qui chụp rất nhanh, người đó bản chất là xấu xa như thế, và điều đó đã thể hiện qua một hành động cụ thể như thế. Thói thường, qua 1 hành động hay sự việc nào đó, người ta tìm cách qui chụp rất nhanh, để khỏi phải suy nghĩ cho mệt, nhanh nhanh phân loại con người vào đám xấu hay bên tốt. Có điều, mọi thứ chưa bao giờ thẳng tuột như thế. Chủ thể tốt vẫn có thể có hành xử xấu và ngược lại. Làm gì có bên xấu bên tốt rõ ràng trong mọi tình huống. Tốt xấu mang tính thời điểm, dựa theo sức mạnh của chủ thể so với quyền lực tấn công của vi rút. Khi chủ thể thắng, họ hành xử theo bản chất. Khi vi sút thắng, họ là và hành xử theo bản chất của vi rút. Vấn đề là, làm sao ta biết mình đang đối diện với chủ thể hay khách thể? Chủ thể khi thể hiện, sẽ mang tính consistent - kiên định, nghĩa là trước sao giờ vậy, ngạo mạn là ngạo mạn bền vững trong mọi tình huống, kiểu thế. Còn một con người vốn dĩ rất khiêm tốn, hoà nhã, biết trước tỏ sau mà bỗng dưng nổi cơn ngạo mạn ố dề thì mình phải đặt câu hỏi liền, ủa sao vậy ta? Đó, có thể là biểu hiện của vi rút đang take over. Cũng có khi, bản thể trước sau vẫn thế, nhưng interpretation - sự diễn dịch của người khác, của thế giới bên ngoài về họ bị sai, bị dẫn dắt, bị đánh lừa, vì nhiều yếu tố khác nhau, ví dụ như đệ tử hay bạn thân, ví dụ như idol hay gia đình, hàng họ…. Người thân của mình, đương nhiên là tốt, và mình sẽ bảo vệ trong mọi tình huống. Người khác, dù tốt hay không, dù đúng hay sai, cũng không còn quan trọng, vì mình đã chọn phe rất rõ ràng, và phe của mình đương nhiên luôn là phe chính nghĩa. Có đôi khi mình gợn, khi thấy biểu hiện gì đó không đúng theo dữ liệu, nhưng à thôi mình cho qua, vì đó là người thân của mình. Sự diễn dịch của chính mình vô hình chung làm họ trở thành người tốt, trong khi bản chất chưa chắc đã là như thế. Cũng có khi, bản chất của hai đầu chiến tranh đều tốt, nhưng cả hai đều bị vi rút xâm nhập và trở mặt với nhau. Vi rút có thể bị kích hoạt dựa trên cảm xúc tiêu cực mà người ta tạo ra cho nhau, và theo cường độ của sự tiêu cực mà tạo nên những biến thể ngày càng nghiệt ngã. Rồi sự đen tối của bên này trở thành thức ăn nuôi dưỡng vi rút bên còn lại. Cứ thế, họ nuôi lớn vi rút của nhau, cho đến khi đến bản thân họ cũng không còn kiểm soát được, và cả hai chủ thể đều bị take over bởi hai khách thể. Lúc này, cuộc chiến là do hai tổ hợp vi rút đang đánh nhau, và không còn chủ thể nào còn khả năng kiểm soát. Mọi người hay hỏi, khi có sự cố nào đó, sao chị không làm gì, không tác động, không tham gia. Ủa, khi 2 tổ hợp vi rút đánh nhau, nó hết sức tào lao vô lý như vậy, thì mình tham gia để làm gì? Rảnh quá hay sao? Một cuộc chiến vô nghĩa chỉ có thể thu hút những thành phần quá rảnh đi đốt nhà châm lửa, nhóm ảnh hưởng lợi ích, hay những kẻ mù quáng…. Còn khi ta đã nhìn ra bản chất của chủ thể, khách thể, và những sự trình diễn liên quan, thì ba thứ đó không đáng để mình bận tâm. Đời này còn rất nhiều điều hay ho, ý nghĩa, giá trị khác đáng để mình dành thời gian hơn. Được mất, có không, giành giật là trò của những đứa trẻ vô minh, linh hồn chưa kịp lớn. Quay trở lại, thật ra bản chất vũ trụ vốn cực kỳ đơn giản, dễ hiểu, nhưng nó đã bị các biến thể vi rút do cảm xúc con người nuôi cấy mà trở nên hết sức hỗn loạn, nghiệt ngã, tào lao. Cho nên, môn học cần học nhất trong đời trên trần gian này thật ra là môn người học. Học xong bài đó thì nhìn thấu mọi thứ. Học được bài đó thì đỡ phải lao vào những cuộc khùng điên. Học thuộc bài đó thì tự nhiên sẽ lặng im, mỉm cười, và bỏ qua, không chạy theo để lướt những cơn sóng vô minh đang tầng tầng lớp lớp. Làm được điều đó không dễ, chịu đựng được sự tấn công ngu muội của những người không hiểu điều đó càng khó. Nhưng hành trình học hỏi và lớn lên của một linh hồn, nếu không phải để vượt qua bài thi khó đó, thì làm sao để chứng minh là ta đã lớn lên?

Hết năm, ngồi tua lại cả năm qua, nghĩ chuyện mình chuyện người, thấy năm vừa qua làm được vài chuyện hay, một cách hết sức quyết liệt, nhưng cũng vướng vào và mục kích nhiều chuyện tào lao, đẽo cày giữa đường, làm ơn mắc oán. Người ta nói, về Việt Nam làm gì cũng đừng tin ai, nhưng không tin ai thì làm được gì, vì niềm tin là gốc rễ của mọi sự hợp tác mà. Còn đã không tin, thì thà là đừng hợp tác, đừng làm gì, đừng xuất hiện. Có khi, linh tính báo có gì đó không ổn, nhưng vì muốn mở lòng giúp đỡ, và vì giấc mơ ấp ủ bao năm nay đưa được doanh nghiệp và thương hiệu Việt ra thế giới, nên nhiều khi cũng hơi hào hứng quá đà. Ngẫm lại, không tiếc, vì tính mình làm gì cũng làm hết khả năng, trao hết năng lượng, bỏ hết tâm vào đó. Được thì vui. Không được, thì hiểu tại sao, học được bài học, và bỏ xuống không tiếc nuối. Tất cả đều là trải nghiệm, dù tốt hay xấu, dù thành công hay thất bại, dù được người đời ca tụng hay chỉ trích. Nếu hỏi, có cảm thấy tổn thương khi làm ơn mắc oán, làm việc đàng hoàng mà vướng thị phi không, thì chắc là không tổn thương, nhưng hơi buồn cho xã hội Việt Nam. Nếu cứ cái nồi lẩu cua như thế này, thì ai rồi cũng sẽ khép lòng mình lại, chẳng ai còn tin ai, chẳng ai còn hợp tác gì với ai. Mọi thứ sẽ lại loay hoay trong vài ba tấc đất và từng nhóm lợi ích cục bộ, mơ gì những thứ lớn lao hơn? Ai cũng đúng, ai cũng là nạn nhân Đã là người, ai cũng giành phần hay chuyện đúng về mình, rồi đổ hết phần xấu xa, tội lỗi cho người khác. Việt Nam càng như thế, khi cần thì rải hoa hồng, mở champagne, khi được việc rồi thì quay lưng trong vòng 3 nốt nhạc, không biết ơn nghĩa là gì, mà tệ hơn nữa là còn mặt mũi đi khẩu nghiệp người ta, biến chuyện người ta đã làm cho mình thành một thứ thuyết âm mưu, đẽo gọt lợi ích cá nhân, biến họ thành tội đồ, biến mình thành nạn nhân, biến chuyện tử tế thành trò lươn lẹo. Có lẽ, người Việt Nam đã được nuôi lớn trong môi trường như vậy, lấy đó làm lẽ thường tình, kỹ năng sống còn, cuộc tranh đấu thường ngày để mưu sinh. Đi tới đâu, cũng nghe người ta nghĩ xấu, nói xấu, kết tội nhau, lấy đó làm đầu câu chuyện. Thật đáng tiếc cho cả một dân tộc đang đắm chìm trong nồi lẩu cua, chỉ biết kéo nhau xuống, đập nhau cho vỡ vụn ra, ăn thua trong sự nhỏ nhen, ích kỷ. Khi ai cũng đúng, ai cũng là nạn nhân, thì ai cũng có quyền khẩu nghiệp người khác. Còn mình, sao chẳng ai dành chút thời gian coi lại, xem mình có đạo đức sáng ngời như mình tưởng hay không? Sự thật có phải là như vậy hay không, hay tại cái tính đa nghi, vì sự mất niềm tin của mình mà con kiến đang biến thành con voi trong căn phòng chật chội? Người ta có ý đó hay không, có thật là đang làm chuyện xấu hay không, hay chẳng qua chỉ là mình suy diễn? Đa phần, não người vì quá nhạy cảm mà trở thành đạo diễn xuất sắc, thêu dệt chuyện bốn phương. Cuối cùng, con người không nhìn được mặt nhau, nói rõ ràng được cho nhau, nhận lỗi phải với nhau, cố chia sẻ cho nhau hiểu. Chuyện tưởng chừng như dễ nhất, minh bạch rõ ràng về ý định và cách hành xử của mình, lại trở thành thứ khó khăn nhất để giải thích cho nhau. Tất cả, cuối cùng chỉ vì con người thiếu lòng tin, trong một xã hội không có nền tảng về niềm tin, trong một thời thế dẫn dắt bằng thế quyền, bạc tiền và sự lưu manh đường phố. Được mình, kệ người Ai cũng nghĩ cho mình, ai cũng cho rằng người ta đang âm mưu tính toán cái lợi về họ, nên ai cũng ngấm ngầm tìm cách cài cắm phần hơn. Phương án nào cũng phải dẫn về được mình, kệ người, ai ra sao ra không quan tâm, miễn cá nhân mình hẫng tay trên là được. Tâm thế đó, sự nhỏ nhen và vị kỷ đó nó ngấm sâu vào máu, từ kẻ mới tập tành ra đời cho đến đứa lão luyện thương trường. Ai sao kệ người ta, mình lợi là đủ, căn bệnh nghiệt ngã nhất, thời đại nhất của Việt Nam nó trụ trong những linh hồn Việt Nam, không cách gỡ. Trong bối cảnh như vậy, người ta đành dạy nhau phải lưu manh hơn, lươn lẹo hơn nếu không muốn bị dạt ra như mớ dưa ôi. Rồi ai cũng được mình kệ người thì ai thắng ai thua? Tất cả đều thắng một hai mùa, và ai rồi cũng thua vài keo cược. Cứ thế, người đời không ngừng nhoi lên dìm xuống, khi được, khi mất, khi có, lúc không. Được mất có khi, nhưng sâu trong tâm khảm mỗi người là vết thương vĩnh hằng không thể nào lành được. Ai đó rồi sẽ chơi mình, mình rồi sẽ phải tính toán để chơi lại ai kia. Cuộc hỗn chiến được mình kệ người ngày càng mang tính chân lý, hiện thực, thức thời và chính nghĩa. Thương thay! Buồn thay! Bề ngoài và sự to tiếng Dù đã bao năm qua, cái thứ hào nhoáng, miệng nhà quan, mồm nhà bạc nó đã hại bao người, thì người ta vẫn cứ đeo bám vào những giấc mơ sân khấu đó, u mê tôn thờ nó, khao khát chạm vào nó, cá cược đời vào nó. Bề ngoài, nó trở thành điều kiện để đánh giá nhân cách, soi xét mức độ thành công, bảo chứng cho giá trị và đạo đức. Bề ngoài, nó làm được điều đó sao? Hỏi không biết sao mà trả lời, nhưng nó là chân lý trên mạng và ngoài đời của những đám đông đam mê hơn thua bám trụ. Người ta khoa nhau kim cương, sổ đỏ, đồ đồ, xe xe, rồi lấy đó để chứng tỏ sự siêu việt của mình, trên những con dân đen nhúc nhoi, ăn mắm tôm mơ resort 6 sao. Đáng buồn hơn, là khi đám đông tin sái cổ vào điều đó, vì họ không biết gì nhiều hơn, vì họ cả đời chỉ được dạy phải ngồi im, lắng nghe, và tin vào những điều vi diệu. Xã hội, ai to tiếng người đó tranh thủ được nhiều follow. Ai càng hả mồm chửi bới, càng độc ác nghiệt ngã, càng lồng lộn khùng điên, càng được nhiều sự quan tâm. Trách ai bây giờ? Họ đã được giáo dục như thế từ gia đình, từ chính làng xóm và xã hội của mình, nơi sự yếu kém thể hiện ở tính biết điều, hiểu chuyện, làm đúng và sống tốt. Ngu ráng chịu, ai kêu không biết sân si, người ta dạy nhau như thế, và lũ con nít đã lớn lên trong sự răn đe như thế. Cho nên, chúng biết gì khác đâu ngoài chuyện bề ngoài, to tiếng, tin rằng đây chính là chìa khoá hơn người và đảm bảo thành công. Mới có bao nhiêu là thầy bà, diễn giả, guru ở ngoài kia, dạy đủ thứ tà ma trừ chuyện dạy làm người…. Hùa Ôi, để thuộc về một đám đông, người ta phải hùa. Để chứng tỏ mình thuộc về phe mạnh, dù chẳng hề biết phe đó nó có giá trị gì, người ta hùa vào đó cho nó chắc. Để tránh không bơ vơ, lạc lõng, người ta chọn chạy về phía đông hơn, chỉ vì đông. Để tránh thể hiện sự yếu kém, không chính kiến, thiếu hiểu biết, không hiểu biết, người ta chạy về phía đám đông đang la hét, hô hào những điều hay ho rỗng toét. Vậy là xong. Hùa là kỹ năng sinh tồn, tránh nhiều thị phi, đỡ nhiều pha phán xét. Khi đã thuộc về, người ta an toàn, tha hồ thể hiện sự độc ác như tính cách của đám đông, và lỡ có gì sau này, thì chỉ cần đổ thừa lỗi lầm của đám đông, chớ bản thân chỉ lỡ sa chân lầm lạc. Người ta trốn vào đó để bung xoã góc tối của mình mà không cần phải chịu trách nhiệm. Why not? Tại sao không? Vừa thể hiện được mình vừa chẳng phải can dự khi hậu quả xảy ra, hùa thích quá đi ấy chứ! Rồi cứ vậy, mà hết đợt này lớp kia, người ta đổ vào hùa, cho những thứ càng đen đúa càng rác rưởi càng thích thú. Hỏi sao, xã hội chẳng nhiễu nhương? Đạo gì? Chỉ một năm xác xơ sau đại dịch, trồi lên trên bề mặt của báo chí và mạng xã hội là những chuyện vô đạo đức đến tận cùng. Chúng trồi lên, là vì có những chuyện không thể tin được như thế đã xảy ra. Nhưng chúng trồi lên, phần lớn cũng là vì xã hội thích thú, tọc mạch, nghiện ngập cảm giác nhìn thấy sự đê hèn, độc ác, bệnh hoạn, biến thái nó trổ ra trong hiện thực. Từ trong mỗi góc tối tâm hồn giấu kín, người ta hả hê gặm nhấm những câu chuyện gớm ghiếc như thế để thoả mãn con tối của chính mình. Người ta bâu vào đó, chia sẻ nó, rắc hành thêm ớt vào đó, buôn gió bán mây cùng nó, và biến nó thành món giải trí miễn phí, trending, mơn trớn chiếc con trong hai chữ con người. Đã từ lâu rồi, chữ đạo đức không còn ai biết đánh vần. Đạo gì? Đức á? Hay là đứt? Đạo mà đã đứt thì còn gì là đạo, sao phải học, còn gì để phải quan tâm? Đương nhiên, đời luôn có này có kia, có xấu và có tốt. Nhưng một năm qua, những điều trông thấy mà đau đớn lòng nó nhỉnh hơn nhiều quá, thành ra cũng đành phải ghi lại để nhắc nhở bản thân về sự thật không được phép né tránh. Thời này, chốn này nó đang là như thế đó, liệu hồn mà sống, liệu cách mà tu, liệu thế mà chống mà chèo, ngoài kia bóng đêm rồi sẽ còn nhiễu nhương, hỗn loạn….

Sài gòn Hai bốn Tết ưu tư Cuộc mưu sinh Dường như vẫn xác xao ngoài ngõ Xuân đã về chưa Bên góc bán mồ hôi, trong những khu nhà trọ Một chén canh cà Ba giấc nhớ quê Sài gòn Ngày bâng khuâng trên những nét lê thê Mùa vội vàng Có khiến thời gian ngắn lại Nụ mai ven đường Có nghĩ về thời đã qua năm sắp lại Đón bao tình Và đưa mấy hư hao Sài gòn Người giữa đời rồi có kịp thương nhau Tết Dẫu sao đã sắc vàng vương cuối ngõ Thế thái đảo điên Nhân tình ai mới rõ Buông hận thù Với lấy mấy sân si Sài gòn Một giấc trần rồi sẽ mấy khi Người lặng im Nghe thời khắc giao mùa rộn rã Năm cũ vẫy tay Năm mới chừ hãy còn xa lạ Tiếng dương cầm Thao thức nửa đêm xuân Sài gòn Vẫn đi về dù vàng vọt dấu chân Nghêu ngao hát Thênh thang cung trời quãng đất Dù phía trước bão giông Xin gác lại những lo toan tất bật Chầm chậm canh trà Ôn chuyện xưa nay Sài gòn Xuân sẽ về mang hy vọng ngày mai Khi người chợt nhận ra Yêu thương vốn Giăng giăng từng ngõ phố…. Nguyễn Phi Vân Sài gòn, 24 Tết Quý Mão

Trong cuộc đời của mỗi người, luôn có nhiều thứ đang vận hành cùng một lúc. Công việc có thể có vài công việc khác nhau. Kinh doanh có thể có nhiều công ty khác nhau. Bạn bè có thể có đủ loại bạn bè khác nhau. Ngoài xã hội có thể tham gia nhiều tổ chức, cộng đồng, đoàn thể khác nhau. Cùng một lúc, trong cuộc đời của mỗi người, có rất nhiều thứ khác nhau, nhiều quan hệ khác nhau hoạt động cùng một lúc. Tuy nhiên, khi có một thứ go wrong - gặp vấn đề, và đặc biệt là khi nó tạo ra rất nhiều drama, tiêu cực, người ta thường tập trung hết sự chú ý và năng lượng vào đó, và thường có chiều hướng để cho 1 chuyện drama đó nó dẫn dắt và ảnh hưởng cả cuộc đời mình. Khi mọi sự chú ý và tập trung đổ vào 1 hố đen như vậy, con người thường quên hoặc không còn minh mẫn để nhớ là, hố đen đó chỉ chiếm đâu đó 1% cuộc đời mình. 99% còn lại vẫn đang rất OK. Sự tiêu cực có sức hút rất ghê gớm. Não người được cấu trúc để rà soát và phát hiện rủi ro, do đó lúc nào nó cũng cực nhạy và chủ động hóng chuyện tiêu cực để phản ứng. Thật ra, não làm thế chỉ nhằm bảo vệ con người khỏi rủi ro từ môi trường bên ngoài, thật ra là ý tốt. Tuy nhiên, vì nó nhạy quá, hơn cả robot và AI, nên nó xử lý hơi bị siêu và quá nhanh, khi phát hiện có tín hiệu rủi ro cái là nó take over - cướp quyền kiểm soát luôn, tự động điều khiển cảm xúc, phản ứng, tinh thần của khổ chủ, tự thêu dệt, tự phóng đại chuyện không có gì thành hiểm hoạ thế kỷ, rồi tự lên kịch bản các kiểu để bày binh bố trận. Chức năng của não nó thế, cộng với sự đam mê drama và sự cạn kiệt niềm tin của Việt Nam, tạo nên một combo cực sốc, khiến năng lượng đen tối nó sản sinh với tốc độ ánh sáng, và tốc độ lây lan, tiêm nhiễm thì phải gọi là hàng ông nội. Cuối cùng, chuyện ngọn cỏ rung rinh bỗng biến thành âm mưu đưa lốc đưa lũ về làng, một thảm kịch được dệt ra, truyền thông, và chẳng mấy chốc viral vô tốp trending trên mọi mặt trận. Hả? Đời là vậy. Tin sốc, tin tiêu cực luôn lan nhanh. Chuyện sốc, chuyện tiêu cực luôn xâm chiến tâm trí con người dễ sợ hơn hết. Mình làm 10 chuyện tốt không ai nhớ, chỉ cần phạm 1 lỗi là ngay lập tức biến thành kẻ tội đồ. Làm ơn mắc oán là chuyện bình thường. Khi nhận ơn mưa móc thì vồ vập, rồi quên ngay trong 3 nốt nhạc. Còn khi gặp chút khó khăn thử thách thì luôn nghi ngờ, đổ thừa, kết tội, qui chụp người khác là mưu đồ, xấu xa, ghê tởm, thậm chí là vô nhân tính, vv. Từng con người như thế, cả xã hội như thế, tất cả quay mòng mòng trong mớ drama cập nhật mỗi ngày. Sống riết trong đó rồi, con người bị nghiện drama, nghiện cái cảm giác hả hê khi trở thành người hùng của đám đông, nghiện cơn văng hất rác rưởi bất chấp ra chợ đời, nghiện cảm giác chiến thắng bất khả thi, một bước lên bang trưởng của những giáo phái do chính mình tự lập. Quá khủng! Chuyện khó vậy cũng làm được, nhưng bz chuyện bé tạo teo như nhờ dang tay giúp đỡ 1 em bé có cuốn sách để đọc cũng phớt lờ, than đủ thứ và có tám vạn lý do thoái thác. Tình hình thế giới bên ngoài, đặc biệt cái chợ Việt Nam nó là như thế, nên cần hiểu để biết phải sống sao cho nó đỡ kiệt sức mà thôi. Thói thường, nếu mình cứ để cho tâm trí bị năng lượng đen đúa ngoài kia nó dẫn dắt, thì thế giới sẽ biến mình thành kẻ lọt vào bẫy bán hàng đa cấp, vừa tạo drama, vừa consume - tiêu thụ drama, vừa đi xúc tiến drama, vừa đi kết nạp thêm thành viên, càng nhiều càng tốt vô trong cái mạng nhện drama để xà quần xà quầy chung với nhau cho nó đông vui, an tâm là mình đang đứng về phía và thuộc về một đám đông nào đó. Khi đã gia nhập, người ta ra sức bảo vệ, quảng bá, biến phe phái của mình thành chính nghĩa, bá chủ, thay trời hành đạo. Tất cả, thường thì chỉ để thoả mãn lòng tham của một cá nhân nào đó, một nhóm lợi ích nào đó, một âm mưu nào đó. Và ta, một cá nhân nhỏ bé, đa số sẽ chọn phe, đa số sẽ dạt về phía bên đang ồ ạt thắng thế, đa số ùa vào, la hét dẫn đạp dù chẳng hiểu tại sao. Có ai đó đứng ngó lên trời thì mình đừng ngó lên trời, kiểu thế. Trong cái ngữ cảnh như thế, làm người thật khó, làm người đàng hoàng càng khó hơn. Nhưng đó chưa bao giờ là lý do để biện minh cho sự vô minh của bất kỳ ai, đặc biệt là bản thân mình. Với tôi, luôn phải tự nhắc nhở, tự nhìn lại, tự kiểm điểm và tu sửa bản thân để không đương nhiên cho phép bản thân rơi vào cái mạng nhện kia. Cuối cùng, đời mình có 99 chuyện hay ho, tích cực khác cần quan tâm và vui vẻ bỏ năng lượng vào, đâu chỉ có 1 vũng lầy đen đúa, tào lao để chìm vào, mà nó thậm chí còn không liên quan gì tới mình nữa chứ. Bớt hóng hớt drama Người ta ai cũng than thở sao đời drama quá, mắc mệt quá, nhưng mà ai cũng xăm xăm hóng, cho thoả mãn cơn đen đúa của mình. Không thích drama thì chặn tin rác, chủ động đừng cho nó ùa vô nhà mình, gạn lọc lại các kênh thông tin, nói không với những nguồn content nhiễm bẩn, hại não. Muốn là làm được hết á, có gỉ khó đâu, là do mình hết thôi mà, ăn thua là mình có đủ vững vàng để vượt qua cạm bẫy hóng drama hay không thôi. Đa số là không, đóng lại nhưng vẫn ngồi ngóng noti, 30 giây không rờ điện thoại là FOMO, thấy mình lạc lõng, mất kết nối với đám đông, không cảm nhận thấy sự tồn tại của bản thân, thất đời nhạt nhéo không có gì giải trí, vv. Cũng mình hết. Vì bản thân không hiểu bản thân, không có sở thích tích cực, không có mục đích và giá trị thật, trôi nổi không biết mình muốn gì, nên quan tâm gì, nên tham gia gì, nên làm gì với cuộc đời có vẻ như còn rất dài phía trước. Nên con người hay chọn chuyện dễ để làm, trở thành một phần của một thứ đám đông nào đó đang hiện hữu, không mất phí tham gia, lại còn có chiến hữu, được la hét chửi rủa đã đời, được cảm giác thuộc về, được lên mặt chính nghĩa này nọ…. Riết rồi, thứ năng lượng đó nó quận vào người, và ta thành con nghiện, không cách nào bứt ra được. Vậy, rồi ta xà quần trong đó cho đến hết đời, có làm được gì khác đâu ngoài chuyện hóng hớt và chạy lòng vòng trong cái mê cung do người đời vẽ ra rồi thích thú ngồi coi mình chạy lăn quăn trong đó, làm trò cho họ đánh cược hay giải trí. OK, bạn thích diễn trò khỉ cho thiên hạ giải trí là lựa chọn của bạn, không ai quan tâm đâu. Nhưng nếu bạn biết thương mình, hiểu rằng mình sinh ra không phải để làm trò cho người khác xem thì, có khi cũng nên xả vai diễn, dọn dẹp tâm trí, khoá bớt cái van hóng hớt, tập trung vào 99 chuyện hay ho còn lại đang xảy ra trong cuộc đời mình có phải hơn không? Nhìn xuyên sự thật để thấy gốc rễ vấn đề Tất cả mọi chuyện tào lao đang xảy ra, tất cả đều xuất phát từ một nguyên nhân gốc rễ sâu xa nào đó. Mọi thứ trên bề mặt, 99.9% chỉ là cách người ta đang tạo hình để mang phần đúng phần lợi về mình, hết. Cho nên, thấy vậy không phải vậy, rõ ràng thấy thế nghe thế nhưng thật ra đều là fake news, được dàn dựng có kịch bản công phu và đầu tư vào kịch tính. Ai mà cả đời cứ hớt ha hớt hải nhìn hình đoán chữ thì toàn bị lừa thôi. Mấy thứ biểu hiện và trình diễn bên ngoài mà ta thấy là thứ họ muốn và cố ý cho ta thấy. Còn lại, sự thật, nó nằm ở dưới đáy của tảng băng. Nếu muốn hiểu, phải đào xuống đó, nhìn xuyên qua mọi sự xôn xao đánh lạc hướng trên bề mặt. Khổ thân! Coi không đã mệt, giờ còn phải làm thám tử đi tìm sự thật nữa mới đuối. Nhưng con game này của đời nó thể, biết sao? Một là mình nhắm mắt vờ như những gì mình thấy mình nghe là sự thật, hai là mình lơ đẹp, nhìn sâu và xuyên qua mấy lớp vỏ củ hành để thấy cái lõi của tham sân si. Lựa chọn là của mình, đâu ai cấm hay can thiệp. Rồi, bạn chọn đi. Chọn không liên quan Đời thật ra dễ lắm, nó có một sân khấu tứa lưa kịch bản, và nó marketing quá siêu, nên người ta bị hút vào. Leo lên sân khấu, lò dò theo ánh đèn neon chớp tắt kia thì bạn thành người của sân khấu. Còn nếu mình vì hiểu hay vì bất kỳ lý do nào khác mà không leo vào thì mình không liên quan. Ai đóng vai gì đóng, ai kêu gào khóc thét gì kệ ai, kịch vui phim buồn gì kệ người ta là xong. Người ở ngoài luôn thấy rõ hơn màn kịch ở bên trong. Mà đã thấy người ta xông ra đóng kịch rồi thì mình chen vô đó làm gì, trừ phi mình cũng muốn nhiễm chút phấn son và kịch tính. Lựa chọn là của mình, đóng hay không đóng là quyết định của mình, ngoài hay trong là sở thích của mình, đừng đổ thừa ai hết. Cũng có khi, mình không muốn liên quan nhưng ở trỏng tụi nó thiếu vai nên ùa ra tấn công, liên luỵ hay lôi kéo mình, vậy thì đoạn này cần phải hết sức minh mẫn, hở ra là bị hút vô đó liền. Cho nên cũng phải tìm cách lạng qua, né vào, lơ đẹp sao đó cho nó nản mà bỏ cuộc. Chuyện này khó, vì vừa phải giữ cho bản thân rõ ràng về lựa chọn, không bị kích thích nhất thời, vừa phải khéo léo nhẹ nhàng để bản thân không bị stress. Có điều, nếu đã chọn không liên quan thì cứ phải vững vàng, đừng để bọn xấu nó lôi kéo một hồi rồi xoáy vô thành tâm bão. Vậy, chịu thôi, mình sinh ra giữa cái chợ thì mình phải từ từ học cách dời ra khỏi chợ, bằng không thì mình đành bán buôn dằn kéo ì xèo như dân chợ hết một đời. Biết sao? Có nhận ra và biết bản thân cần làm gì hay không có khi là lời giải mà đời đang đánh đố.