Hôm qua, gặp lại đứa em sau mấy năm Covid, và nghe câu chuyện của em về cuộc chiến chiến chống trầm cảm cùng con 2 năm qua. Bạn teen nhà em từ nhỏ tới lớn luôn thuộc hàng top trong tất cả mọi thứ, từ việc học đến các hoạt động trong trường học. Bao năm, em chẳng phải lo lắng gì, chỉ cần tự hào khi họp phụ huynh và nghe người khác khen con mình là đủ. Có lẽ, khi các con tỏ ra giỏi hay xuất sắc quá, người làm phụ huynh cũng cho rằng đó là chuyện “expected” - chuyện đương nhiên. Còn đằng sau sự xuất sắc đó có những áp lực hay cảm xúc gì mà các con giấu kín hay không, chưa chắc người lớn đã biết hay cố tình tìm hiểu. Có khi các con không nói, không tâm sự, không chia sẻ không có nghĩa là các con không có áp lực. Có khi, sự ít chia sẻ lại là một áp lực, vì từng chút từng chút một, từng chuyện từng chuyện một, áp lực đó càng ngày càng lớn cho tới khi không thể mang vác nổi…. Và một ngày, bạn teen bỗng dưng lăn ra trầm cảm, đặt câu hỏi tại sao mình phải sống, và cuộc đời này rồi có ý nghĩa gì. Em chới với. Sao lại có thể như thế được? Không có lý gì và không có logic nào cho chuyện con mình bỗng vướng vào căn bệnh quái ác này. Mọi thứ có vẻ đã rất ổn. Sự chăm lo có vẻ đã rất ổn. Hệ thống hỗ trợ từ trường học và gia đình có vẻ đã rất ổn. Nhưng bạn teen không ổn. Và đó, cũng là bước ngoặt thay đổi cuộc sống của em. 2 năm, em không ngủ ngon giấc, vì sợ con mình làm điều thiếu suy nghĩ. 2 năm, em đi tìm mọi phương cách, ai chỉ gì làm đó, để tìm cách chữa bệnh cho con. 2 năm, người mẹ không còn tâm trí để nghĩ về bất kỳ điều gì khác ngoài việc làm sao cho con quay trở lại. “Phải chi nó đừng quá xuất sắc. Giờ, trong tình trạng này, em chẳng mong muốn gì khác nữa. Chỉ cần con lơ ngơ nhưng vui vẻ, bình an là đủ.” Lời mong ước rất đời thường và nhỏ bé của một người mẹ, rồi có đủ sức mạnh để con được “lơ ngơ”? “Có lẽ em đã quá chú trọng vào việc tạo điều kiện cho con tìm được hạnh phúc từ bên ngoài, từ bạn bè, từ trường học, từ môi trường. Có lẽ em đã không dành đủ thời gian và sự quan tâm đến việc xây dựng nội lực cho con.” Em nói, trong sự tiếc nuối muốn quay trở về quá khứ, để có thể làm khác đi, để có thể nghĩ khác đi. “Nhưng em ạ, mọi thứ trong đời xảy ra đều có một lý do nào đó, để dạy ta một bài học nào đó. Đừng tiếc nuối hay đẩy mình về quá khứ. Quá khứ chỉ là nơi để ta nhìn lại, phản tư, nhặt bài học lên, bỏ compromise xuống, và biết ưu tiên tiếp theo trong cuộc sống có thể là gì. Mọi việc xảy ra trên đời đều có nguyên nhân của nó, có sự thông thái của nó, và có cả định hướng của nó. Đôi khi, việc duy nhất ta nên làm là chậm lại, cho bản thân thời gian và không gian để nghiệm lại, vỡ ra, và chọn hạnh phúc làm dấu chỉ mới trong đời. Hạnh phúc, có thể do hoàn cảnh thúc đẩy để được định nghĩa lại, thấm thía hơn, và trở thành lựa chọn quan trọng nhất trong đời. Có thể, đó chính là sự khởi đầu của một hành trình nhân gian ý nghĩa hơn rất nhiều, sắc màu hơn rất nhiều, bình an hơn là chắc chắn…. Nhưng cũng có lẽ, đây chính là điểm tựa để khoảng cách thế hệ được nhận dạng. Chúng ta, những thế hệ lớn lên trong khó khăn, thiếu thốn, trong sự trầy trật của môi trường, có lẽ đã được tôi luyện để đương nhiên mạnh mẽ hơn, vượt qua thử thách dễ dàng hơn, dễ chấp nhận và thoả hiệp hơn giữa những lằn ranh mỏng manh của khái niệm. Nhưng thế hệ tiếp nối, thế hệ con cháu chúng ta, các bạn đang sinh ra và lớn lên trong một môi trường và hoàn cảnh rất khác, trong chuyển động toàn cầu hoá, trong thế giới phygital lúc ảo lúc thật. Vì vậy, các em suy nghĩ khác, hành động khác, tin vào những điều rất khác. Niềm vui, sự bình an, hạnh phúc của các em là những mảng màu phần nhiều không giống với chúng ta. Vì vậy, phụ huynh và cả các em cần được học bài học tôn trong sự đa dạng, tôn trọng giá trị và văn hoá thế hệ, học cách giao tiếp và cộng tác tốt hơn trong sự tôn trọng bản sắc cá nhân của mỗi người. Ai cũng có quyền được lơ ngơ theo cách mà họ muốn. Ai cũng có quyền chọn ý nghĩa sống theo giá trị riêng mà họ mong muốn. Ai cũng có quyền được theo đuổi những giấc mơ không giống ai, không mặc đồng phục mà xã hội cố gắng áp vào. Khi và chỉ khi chúng ra tự do trong tâm hồn và suy nghĩ của chính mình, chúng ta mới học được cách tôn trọng sự phát triển và hành trình riêng tư của các em, và có quyền yêu cầu sự tôn trọng ngược lại từ các em đối với những giá trị thế hệ mà ta đang gánh vác. Con người, thật ra cuối cùng đơn giản lắm. Tất cả chúng ta đều mong cầu hạnh phúc, dù hạnh phúc có thể chuyển muôn màu vạn sắc khác nhau. Hạnh phúc là gì với người này không liên quan gì đến người kia, vì họ nghĩ khác, muốn khác, mơ khác. Không ai có thể áp đặt hạnh phúc của mình lên giấc mơ ai đó. Càng không ai có quyền đòi hỏi ai đó phải làm gì để đáp ứng hạnh phúc cho mình. Hạnh phúc là do ta tự tạo ra, cho bản thân ta, rồi mang chia sẻ khắp muôn phương. Hạnh phúc không đến từ bên ngoài, từ sự ban ơn, trao tặng hay hy sinh của bất kỳ ai khác. Ta chỉ có thể giúp ai đó tự gieo trồng hạnh phúc cho chính họ. Ta không bao giờ có thể nuôi lớn một cành hoa hay một cây đại thụ hạnh phúc rồi bứng từ nhà mình trồng xuống nhà ai. Vì đó, cuối cùng cũng chỉ là cái hoa và cái cây của bạn, không phải của họ. Khi khu vườn hạnh phúc của ai đó trồng toàn hoa của bạn, có khi đó lại là gieo áp lực hay sự hoang tưởng về hạnh phúc cho ai đó, khiến họ càng trở nên không hạnh phúc. Thôi thì, hãy để cho ai đó được “lơ ngơ” theo cái cách khiến cho họ trở nên hạnh phúc. Và thôi thì, ta nên ủng hộ cho sự lơ ngơ mang bản sắc riêng của mỗi người, nếu sự “lơ ngơ” đó chính là điều họ cần để đặt bước chân đầu tiên trên hành trình chạm vào hạnh phúc của bản thân.

Đương nhiên trong thời thế này thì công ty lớn nhỏ gì cũng phải sử dụng các phần mềm quản trị công việc để ghi nhận, giao việc, quản lý, chia sẻ, công việc hiệu quả. Không thể phủ nhận công nghệ là công cụ xịn sò nhất để hỗ trợ đội ngũ minh bạch về thông tin, cộng tác dễ dàng, thu thập và quản lý data hiệu quả, và nhờ vậy mà đảm bảo chất lượng công việc, deadline, kết quả tương ứng. Cho nên, khi tham Ià vào bất kỳ tổ chức nào, tôi đều yêu cầu sử dụng phần mềm quản trị công việc cho đội nhóm. Tuy nhiên, công nghệ cuối cùng chỉ là công cụ. Nó không thể thay thế con người, không thể thay thế lẽ thường tình và sự tương tác cần thiết giữa con người với nhau. Công nghệ đóng vai trò tạo ra thêm kênh tương tác, với mục tiêu ghi nhận lịch sử, ghi nhận thông tin, dữ liệu một cách khách quan, kiên định, không đứt gãy, nhằm giúp cho con người làm việc hiệu quả hơn. Nó không nên được sử dụng như một cách để qui chụp hay thoát ly trách nhiệm, như kim bài miễn tội vì tôi đã làm đúng qui trình. Cho nên, cũng là một công cụ như nhau, nó có thể trở thành công cụ công tác cực kỳ hiệu quả cho đội nhóm, và cũng có thể trở thành nơi người ta chơi trò politics, gài bẫy hay luận tội nhau. Công cụ, cuối cùng chỉ là công cụ, nhưng văn hoá sử dụng công cụ đó mới thật sự là quan trọng. Tôi đã nhìn thấy người ta sử dụng công cụ, cũng đã nhìn thấy người ta sử dụng vũ khí, trên cùng một nền tảng. Vài suy nghĩ sau đây từ góc nhìn của một người làm quản trị, mong là các team nào đang tương tác bằng công nghệ sẽ phản tư về giá trị thật sự của công cụ mà mình đang sử dụng. Đừng biến nhau thành nô lệ màn hình Một sự thật không thể ghi nhận là, khi sử dụng phần mềm quản trị công việc, chuyện ai làm gì, khi nào xong, tương tác giữa những người liên đới rất minh bạch và rõ ràng. Cũng vì vậy, người ta dễ dàng phán một câu gì đó, bàn ra, bàn không tới thì hệ thống nó cũng ghi nhận là bạn đã có comment. Ủa, nhưng mà comment có ý nghĩa quái quỉ gì trong câu chuyện này? Comment chưa chắc đã là đóng góp. Comment cho có, cho xong, cho qua, cho rối thêm là thứ mà người ta hay làm khi không muốn hợp tác với ai đó. Cũng nhiều khi, ơ cái đó là chuyện của nó, ta còm cho có ghi nhận, còn nó làm không được không xong là task của nó, không liên quan gì tới kết quả lương thưởng của tui. Loại tương tác toxic này thì nhiều lắm, hầu như tổ chức nào cũng bị. Và tổ chức nào văn hoá càng tệ, tinh thần đồng đội càng kém thì nó càng thể hiện rõ nhất trên “nền tảng”, vì nền tảng lúc này trở thành vũ khí để hại nhau chứ không phải là công cụ để hợp tác. Nhiều khi, chuyện đơn giản lắm, chỉ là làm rõ một thông tin gì đó, hỏi một câu không cần não nào đó, chỉ cần bước qua hỏi, nhắn 1 câu hay gọi điện thoại hỏi, nhưng không. Để chứng tỏ mình có hỏi, người ta hỏi trên nền tảng, rồi chờ cho ai đó log in vào nền tảng thiệt là trễ để trả lời, chỉ để phán rằng, “Thấy chưa? Tui hỏi mà 5 tiếng sau nó mới trả lời.” Ủa, rồi chúng ta biến nhau thành nô lệ của chiếc màn hình và cái nền tảng kia sao? Giờ, mình 8 tiếng ngồi canh cái màn hình xem khi nào noti nó chạy vào sao? Vừa phải thôi, công nghệ là để giúp cho việc cộng tác tốt hơn, đâu phải để “làm khó” nhau thế kia? Mình là người mà! Chạm mặt nhau nói một tiếng không được sao? Hay có công nghệ rồi thì ta miễn nhìn vào mắt nhau, muốn gì lên “nền tảng”? Cho nên, công cụ cuối cùng nó chỉ là một lát cắt mỏng trong biểu đồ tương tác của con người với nhau. Đừng vin nào đó để biến nhau thành nô lệ. Nhận dạng “gap” là để phát triển con người, không phải để luận tội Khi ghi nhận thông tin, ghi nhận văn bản hay tương tác, cái hay mà nền tảng thể hiện là nhận dạng được những thiếu sót có thể có trong quá trình cộng tác hay trong cách quản trị công việc của một người nào đó. Ví dụ, người không rành công nghệ thì hay thao tác sai. Người không nắm qui trình thì comment ngớ ngẩn. Người không biết quản trị thời gian thì hay chạy trễ deadline, vv. Tất cả những loại gap - thiếu sót này khi nhận ra là để người làm quản trị hiểu ai đang mạnh gì yếu gì, ai có vẻ đang gặp vấn đề khó khăn trong công việc, dự án…. Từ đó, người làm quản trị nhận dạng những khoảng cách này mà phát triển con người, mentor hay coach cho nhân sự thêm để làm việc và quản trị bản thân hiệu quả hơn. Mục đích đúng ra là vậy, không phải để lôi nhau ra mà luận tội. Ở đây, văn hoá tổ chức sẽ thể hiện rất rõ, là văn hoá phát triển con người hay văn hoá thau cua. Cuối cùng, sử dụng nền tảng là để làm gì? Cho nên, công cụ số là tốt, ứng dụng công nghệ là xịn, nhưng phải rất rõ chuyện ứng dụng để làm gì. Trong một tổ chức tích cực, tin tưởng, sử dụng công cụ để công tác hiệu quả hơn, nền tảng kiểu gì, rẻ tiền hay triệu đô gì cũng phát huy tác dụng. Vì khi đó, công cụ được hiểu là thứ để giúp nhau tốt hơn. Ngược lại, trong một tổ chức không ai tin ai, lấy sự nghi ngờ và phòng thủ làm phương châm hoạt động thì, nền tảng chỉ là nơi để người ta đấu đá lẫn nhau, đổ thừa, gài bẫy hại nhau chớ chả có lợi ích gì. Không phải cứ sử dụng công nghệ là giải quyết được mọi thứ. Công nghệ là để phục vụ con người. Khi con người không OK thì công nghệ chỉ làm rối thêm thôi. Cho nên, làm gì làm, cũng phải quay về con người trước, rồi tính chuyện công nghệ sau, để phục vụ con người.

Trong một lần trao đổi với người bạn ở châu Âu về hiệu quả của việc tăng tốc doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ , xương sống của đa số nền kinh tế, anh bạn người Thuỵ điển nói, chúng tôi tăng tốc nhanh là nhờ tốc độ niềm tin cao. Thật thú vị khi nghe từ tốc độ niềm tin. Mình hỏi, tốc độ niềm tin mà anh nhắc đến là gì. Anh trả lời, bản chất xã hội đã dựa trên nền tảng của niềm tin. Chúng tôi tin nhau ngay cả khi vừa mới gặp, tin nhau là lẽ đương nhiên và xây dựng quan hệ tiếp nối dựa trên niềm tin đó. Khi và chỉ khi ai đó làm sai, làm bậy, đánh mấy niềm tin thì sẽ bị loại ra khỏi cuộc chơi. Niềm tin là loại tiền tệ cơ bản và quý giá để mọi cuộc đàm phán, trao đổi, hợp tác bắt đầu. Và vì nó đương nhiên hiện diện nên tất cả mọi sự hợp tác, cộng tác, dự án tăng tốc rất nhanh. Doanh nghiệp được hỗ trợ cũng vì vậy mà tăng tốc cực nhanh. Đúng là như thế thật. Tất cả đều qui về niềm tin và con người. Sau một thời gian rất vất vả để chèo chống qua nhiều khúc đời lạ lẫm tại Việt Nam, tôi hiểu rằng tất cả mọi sự thiếu hiệu quả, chậm trễ, chậm phát triển, làm không tới, thiếu bứt phá hay vỡ trận đều là do chữ niềm tin mà ra hết. Khi tin nhau, người ra sẽ cùng hướng về sự tích cực, sự minh bạch, sự phát triển với tốc độ ánh sáng, không sa lầy vào những tình tiết hay sự việc linh tinh, nhỏ nhen trên bề mặt. Còn khi đã không tin, thì nội chuyện nói qua trả lại, loay hoay trong mớ bùi nhùi của thói nhỏ nhen, ích kỷ, mơ to nhưng toàn lo mò kim để xéo xắt nhau không đã mất hết thời gian. Vì cớ như vậy mà chặn hết đường cơ hội hay phát triển, khi mọi nguồn lực và năng lượng lo tập trung vào những điều tiêu cực. Vậy, nên khi hai bên không tin nhau chạm mặt thì khỏi mà làm gì, hoặc có làm thì cũng bò như ốc sên mất nhớt. Khi một bên tin bên còn lại không tin va vào nhau, thì bên hào hứng dấn thân, mở đường khai phá ầm ầm, bên còn lại ngồi dò xét và bắt lỗi. Xong bực mình quay ra cãi nhau. Bên tích cực mất năng lượng. Bên tiêu cực vì cái tâm nghi ngờ quá nặng mà chọc cho vỡ trận, chẳng đâu ra đâu, chẳng chuyện gì tới chuyện gì. Thành ra, muốn tăng tốc thì điều quan trọng nhất là các bên cộng tác lấy niềm tin làm lẽ đương nhiên, do the right thing first - tự mở lòng mở tim mình ra mà làm chuyện đúng đắn, chính trực, vì lợi ích chung ngay từ thưở ban đầu. Chỉ khi con người ta bỏ hết cái thói tham sân si xuống thì niềm tin mới có đất nảy mầm và mọi thứ còn lại mới có thể tăng tốc một cách diệu kỳ cho được. Và điều tưởng chừng như rất bình dị đời thường kia, đến Việt Nam thì trở thành vá trời lấp bể. Thành ra, tăng tốc gì nổi, cứ ì ạch hoài là như vậy. Nhưng vậy thì có cách nào làm khác đi chăng? Có chớ! Là không ham lảm nhiều, làm rộng, và quên chuyện ứng dụng cách tăng tốc của phương Tây vào Việt Nam. Cứ tin thì làm và tăng tốc cùng nhau, không thì dẹp qua một bên chẳng lăn tăn làm gì vì không đáng. Kể ra thì nghe nó hơi nhà quê thiệt, không xứng tầm kinh tế sáng tạo. But when in Vietnam… khi ở Việt Nam thì, mình chỉ còn cách đó nếu còn muốn làm gì cho đàng hoàng tử tế.

Đây có lẽ là căn bệnh ung thư nguy hiểm nhất của xã hội. Ở đó, người ta kênh nhau về mức đội ảnh hưởng đếm bằng view, bằng like, bằng số fan, bằng độ hot trên mạng xã hội. Ở đó, người ta trổ hết mọi trò khùng điên, xàm xí, lừa đảo để tranh nhau sự chú ý của người đời. Ở đó, ai cũng đăng đàn, ai cũng thành thầy, thành guru, ai cũng trở thành master về các chiêu trò sân khấu. Ở đó, kỹ năng đỉnh của chóp ai cũng cần phải có là kỹ năng thao túng tâm lý, biến người bình thường thành những kẻ mù loà. Ở đó, mỗi người có hay muốn tạo tầm ảnh hưởng đều xây dựng một giáo phái riêng, và tự biến bản thân thành giáo chủ. Sự thèm khát sức mạnh thao túng, sức mạnh dẫn dắt, sức mạnh tối thượng của chân lý cá nhân tạo ra niềm tin rằng họ thật sự được bề trên nào đó giao cho một sứ mệnh thiên liêng trong cuộc đời này để dẫn dắt những linh hồn ngu ngơ, lạc lối. Cả xã hội như thế. Cả cái chợ trên không như thế. Và ai rao hàng giỏi hơn, sốc hơn, khai thác sự thèm khát dục vọng một cách lưu manh hơn, người đó thắng. Trong bối cảnh chung như thế, và trong lẽ đương nhiên của sự tồn tại số này, phụ huynh và những người dẫn dắt thế hệ tiếp nối nên làm gì để giúp các em chủ động lèo lái được tư duy và suy nghĩ của chính các em? Khi cuộc sống và điểm chạm giữa các em và chúng ta ngày càng giới hạn, nhưng điểm chạm tương tác giữa các em và thế giới trên mây ngày càng mở rộng? Là một người mẹ, là người luôn hướng về các bạn trẻ, tôi không có câu trả lời chung cho tất cả, nhưng luôn có cách riêng của mình. Chia sẻ ở đây cho mọi người tham khảo nhé. Accept & embrace reality - Chấp nhận và hội nhập vào thực tế: Hiện thực là cuộc sống bây giờ nó phygital - ảo ảo thật thật như thế. Chấp nhận đi. Đừng kiếm cách để cách ly các em khỏi thế giới ảo rất thật ấy nữa. Vấn đề không phải là giấu, là cấm, là phạt, vì những thứ đó chỉ làm cho khát khao trỗi dậy mạnh hơn. Chi bằng lật bài ngửa, vì thứ gì trên đời này cũng có 2 mặt hay dở, lợi hại, tốt xấu. Dành thời gian để giải thích và navigate - lèo lái thế giới đó cùng với các em. Với tôi thì, có khi còn trải nghiệm thử mấy thứ mới trên kia trước cả con mình, xong kêu bạn thử và bàn nhau sôi nổi về ảnh hưởng đa chiều của nó. Khi và chỉ khi bạn có cùng trải nghiệm, bạn mới có thể tranh luận được với các em về tầm ảnh hưởng cũng như sự lợi hại của nó. Không biết, thì khó mà có chủ đề chung để nói. Ứng dụng góc nhìn đa chiều: thứ gì cũng có cái hay cái dở của nó. Đừng vì chưa hiểu đúng hiểu đủ mà trở nên cực đoan. Kỹ năng số là thứ cực kỳ quan trọng khi đi làm. Nhân sự của tôi ai mà thao tác chậm, sử dụng các công cụ số kém thì không theo làm việc cùng tôi được, vì đó đối với tôi là kỹ năng cơ bản nhất để có thể làm việc trong thế kỷ này. Thành ra, khi các em sử dụng các nền tảng số tốt, thao tác nhanh, có tư duy máy tính thì sẽ làm việc cực phiêu tại các tổ chức đã chuyển đổi số. Vì vậy, mình phải nhìn vấn đề đa chiều, nhận thấy cái hay cái dở, thấy cái lợi cái hại và cả cơ hội và thử thách đối với các em nữa. Được vậy, mình sẽ có thể biến cái tưởng chừng như quá quá hại thành thứ hoàn toàn có lợi cho các em. Tuỳ vào mục tiêu sử dụng để làm gì thôi, chứ không có cái gì hoàn toàn tốt hay hoàn toàn xấu hết. Cuối cùng, tất cả chỉ là công cụ, còn con người sẽ quyết định sử dụng công cụ đó để làm gì. Hướng dẫn các con phát triển tư duy: Khi có tư duy đúng, có tư duy phản biện, có khả năng nhìn ra sự thật, có khả năng quản trị bản thân và lèo lái thế giới bên ngoài, khi các em biết xây dựng nội lực thì thế giới bên ngoài dù có cám dỗ gì hay thay đổi ra sao, dù có thêm phần mềm này hay công cụ nọ thì cũng chẳng ảnh hưởng gì. Vì khi đó, các em đã đủ sức mạnh về tư duy và vững vàng về tâm thế để tự mình đưa ra quyết định, tự mình học cách lựa chọn và chịu trách nhiệm về lựa chọn của bản thân. Cho nên, thay vì can thiệp vào bề mặt của sự việc, là cho phép hay cấm đoán, là yêu cầu làm cái này học cái nọ thì phụ huynh trong giai đoạn này nên tập trung hỗ trợ các em xây dựng sức mạnh nội tại. Khi các em đã có được sức mạnh và vững vàng đối diện với thế giới bất định và rất tào lao ở ngoài kia, các em sẽ tự mình biết cách lèo lái chứ không phải là dựa dẫm vào bất kỳ ai khác. Khi bạn cho các em được nền tảng đó, các em đương nhiên sẽ hạnh phúc và thành công theo cách của mình. Dành thời gian cho những cú vấp ngã: Có bao giờ bạn tự hỏi, sao lúc mình vấp ngã chẳng bao giờ có ai ở đó? Và thế là, bạn đã tự mình hoặc rất khó khăn để đứng lên. Vậy có bao giờ bạn tự hỏi, tại sao bạn không dành đủ thời gian cho những cú vấp ngã của các con? Please, đừng biện minh là bạn quá bận, quá tập trung làm ra tiền để lo cho gia đình này nọ. Trong khi bạn đang “bận” lo cho gia đình, thì các con bạn đang vấp ngã, và chúng, cũng như chúng ta ngày xưa, tự hỏi bản thân trong nỗi đau đớn, khó khăn, thậm chí là tuyệt vọng, tại sao ta chỉ có một mình. Lịch sử cứ thế lặp lại, và ai cũng vì vấp ngã thiếu sự nâng đỡ mà để lại trong tâm những nút thắt khó gỡ. Rồi ta bước đi trong đời với những nút thắt ngày càng lớn, bên trong rối loạn, bên ngoài gượng cười cười qua mắt thế gian. Vậy, có phải là cuộc sống? Mà đời này thì nó đang rối loạn ảnh hưởng, cho nên ai cũng có thể ảnh hưởng tới các em, tốt hay xấu một cách rất là hên xui. Một câu mắng chửi trên mạng, vài cú quay lưng nghiệt ngã, dăm ba hành động ác ý, dù chỉ là trên cái chợ mây kia, thế là các em vấp ngã. Bình đẳng bàn về tương lai: Sorry nha, chưa chắc gì bạn hiểu về tương lai, và có khi các em còn hiểu hơn nhờ các em đọc và tiếp xúc vôi công nghệ nhiều hơn. Thành ra, trong cuộc hành trình dò dám vào tương lai bất định này về mọi phương diện, phụ huynh và các em bình đẳng. Và nên như thế, bình đẳng làm đồng đội của nhau, bình đẳng bàn luận về tương lai, về lựa chọn, về quyết định, về giải pháp mà đội nhà sẽ cùng nhau design thinking và thử nghiệm. Đời này không ai biết chuyện gì sẽ xảy ra phía trước. Cho nên, chuyện collab để cùng nhau giải quyết những vấn đề unknown - chưa biết là việc hết sức bình thường. Đã không biết thì làm sao phân biệt già trẻ lớn bé? Không biết thì một đám không biết cùng tư duy về vấn đề và giải pháp thôi, mày mặt gì ở đây? Xã hội càng rối loạn, phụ huynh và người hướng dẫn càng phải rất bình tĩnh, đừng rối theo. Sự thật nó là như vậy. Mình chấp nhận sự thật rồi cùng các em giải quyết vấn đề một cách sáng tạo thôi. Thời của sáng tạo mà. Đâu có đem mấy cái thứ bụi bám gia truyền mấy đời ra xài hoài được. Nghĩ khác chút đi, và ứng dụng tư duy thiết kế chút đi, nha.

Hôm qua, giữa cái mát liu xiu của Đà Lạt, mình chia sẻ với team lãnh đạo của Phúc Tea về hình ảnh của người lãnh đạo thế hệ mới. Lãnh đạo, trong dòng chảy đa chiều của quá nhiều sự thay đổi và bất định, giữa cơ hội tăng tốc và bứt phá ngay tại thời điểm vàng này sau Covid, họ đảm nhiệm một lúc nhiều vai trò lắm, và toàn là những vai trò mới lạ. Khi và chỉ khi hiểu và nhập vai hoàn hảo, họ mới có đủ khả năng để lèo lái bản thân, đội ngũ và tổ chức của mình đến những bờ bến mới. Và mặc dù chương trình tăng tốc là để tăng tốc cho X nhiều lần về mặt giá trị doanh nghiệp, về độ phủ thị trường nội địa và cơ hội go global, nhưng câu chuyện lại bắt đầu bằng con người, vì doanh nghiệp chỉ có thể lớn bằng với level khả năng của người làm lãnh đạo. Nếu bạn không dành thời gian cho tương lai, làm sao doanh nghiệp thành công trong tương lai? Nếu bạn không sáng tạo, doanh nghiệp làm sao sáng tạo? Nếu bạn không ứng dụng tư duy thiết kế để giải quyết các vấn đề phức tạp, đòi hỏi góc nhìn đa chiều của các phòng ban, làm sao doanh nghiệp tìm thấy giải pháp phù hợp và tối ưu? Cho nên, nói là tăng tốc business, nhưng tình thật là tăng tốc con người, để những con người này sẽ cùng nhau đặt ra những mục tiêu bứt phá hơn, biết cách cộng tác cùng nhau để hiện thực hoá mục tiêu đặt ra, và quan trọng hơn hết là vẫn dấn thân tới cùng dù không cách nào tránh khỏi có đôi phần sợ hãi. Sợ, có lẽ là sợ mình không đủ khả năng, không chịu được áp lực, không mặc nổi chiếc áo có size có lẽ là hơi rộng. Nhưng sợ, ai mà chẳng sợ. Có bao giờ ung dung thoải mái mà tiến bộ, thay đổi, lớn lên? Chỉ khi đối diện với áp lực phải lớn lên, phải học bơi, phải handle - chịu trách nhiệm cho những dự án hoặc mục tiêu dường như hơi quá sức của mình, người ta lớn nhanh như Phù Đổng. Bạn Vũ hỏi, “Cô, tăng tốc business là tăng tốc con người, vậy thì sẽ có người tăng tốc được, có người vì sợ hay chới với không theo nổi thì sao?” Câu hỏi hay, đúng vào huyệt đạo cơ bản của tổ chức khi tăng tốc. Khi tổ chức thay đổi, bứt phá, thì tổ chức cần những lãnh đạo kiên cường, dấn thân, thông minh trong cách làm việc để hiện thực hoá mục tiêu thử thách mới. Áp lực cao, nhưng đây mới chính là trường đại học xịn sò nhất, là khóa MBA đời nhất và hiệu quả nhất, giúp bạn xây dựng nền tảng để thành công. Đây là cơ hội có một không hai. Mà đã là cơ hội thì, hoặc là bạn nắm bắt, hoặc là bạn buông bỏ. Nếu bỏ, đó có thể là quyết định bạn sẽ hối tiếc nhất trong đời. Đời người, chẳng mấy khi ta rơi vào đúng chỗ, đúng thời điểm, và có cơ hội trở thành một phần của một hành trình kỳ diệu. Bạn có thể sợ, nhưng hãy vừa làm vừa sợ, chứ đừng vừa chạy vừa sợ. Thất bại và thành công chỉ khác nhau chỗ đó. Đứa nào cũng sợ, nhưng đứa làm đứa bỏ. Và tăng tốc là cơ hội, không phải là trách nhiệm. Cho nên, hoặc là bạn nắm bắt cơ hội này, hoặc là sayonara. Không ai có trách nhiệm phải thuyết phục, dỗ dành, hay ép buộc bạn. Cơ hội, nếu bạn không nhanh chóng và quyết liệt nắm bắt, nó sẽ tìm thấy chủ nhân khác, những người có khát khao và ý chí cao hơn. Vậy thôi. Lựa chọn là của bạn. Cuối cùng, tất cả lại quay về chuyện của con người, chuyện loanh quanh trong vòng an toàn hay bứt phá. Còn lại, business không quá khó, nhưng con người thì rất khó.

Cốc trà atiso bốc khói giữa ngày mưa nhây nhích của Đà Lạt, 2 đứa teen chúng tôi bàn chuyện con người…. Bạn còn buồn không khi một người mình đã từng coi là bạn lại trở mặt với mình? Số là bạn vừa ra đời học té đã bị ngay một cú sốc. Người bạn cho là bạn bè chị em gì đó, thương yêu sát cánh nâng đỡ gì đó cho nhau đã sử dụng sự tin tưởng để copy hết những gì cần copy để trở thành đối thủ cạnh tranh trong vòng một cái chớp mắt. Với một cô gái 18 tuổi mới lò dò chân ướt chân ráo ra đời, điều đó có lẽ là quá sức. Thấy bạn xuống tinh thần, cũng có chút mất bình tĩnh, định phản ứng cách này cách nọ, mình bèn khuyên hãy cứ đi cà phê, nghe nhạc, đi chơi gì gì đó cho nó bình tĩnh lại đã. Mới ra đời, gặp chuyện sốc, đặc biệt là về niềm tin và quan hệ, ai mà chẳng gục ngã. Có điều, khi trải qua nhiều lần như thế trong đời, ai rồi cũng học được cách trở nên bình tĩnh hơn, thông thái hơn, và lướt qua chuyện tiêu cực một cách nhẹ nhàng hơn. Nhưng đó, là khi bạn được hướng dẫn cách học từ vấp ngã và trở nên vững vàng hơn một cách tích cực. Bằng không, con người rất dễ bị những trải nghiệm kiểu này ép vào tâm thế nghi ngờ tất cả, không tin ai hay điều gì và phản ứng ngày càng theo chiều hướng tiêu cực. Cũng vì vậy, việc dẫn dắt các bạn trẻ đặc biệt quan trọng, là ngay trong những tình huống các bạn gặp phải vấn đề về niềm tin trong cuộc sống. “Hồi trước có buồn chứ, vì mình coi là bạn mà. Nhưng bây giờ bình tĩnh và nhìn rõ hơn, con chỉ thấy thương cho bạn. Bạn làm vậy, vì bản thân không có khả năng create - kiến tạo, nên chỉ biết đi vay mượn ý tưởng, hay nói đúng hơn là vay mượn năng lượng của người khác để lướt sóng. Người như thế rồi sẽ chẳng làm được gì hay ho hay lớn hơn. Họ sẽ loanh quanh và cả đời đi vay mượn. Vay một lần, một người, hay vay vài lần từ vài người thì được, có đâu vay được cả đời? Nghĩ vậy nên con hết buồn rồi. Kệ bạn thôi, lo chuyện của mình, vì mình còn làm chưa tốt nữa là.” Ơ, bạn này được. Nghe nói thế thì hiểu là đồng đội của tui đã lớn lên trong suy nghĩ, chính chắn hơn trong việc giải quyết vấn đề và quan hệ xã hội. Cuối cùng, học gì dạy gì thì quan trọng nhất vẫn là học cách đi đứng cư xử, quản trị bản thân và quản trị quan hệ trong đời. Lưu manh thì chỉ được vài hơi, cớ sao làm hoài được? Thế giới nói lớn rất lớn, nhưng nói nhỏ thì cực nhỏ. Vòng vòng thì cũng gặp lại ở ngã 3. Loanh quanh rồi cũng va vào nhau ở chợ. Cho nên, cái boomerang quăng ra, thì nó sẽ bay một vòng rồi quay về chỗ cũ. Người đời gọi là karma vậy. “Ừa, bạn hết buồn là xịn òy. Trong đời, mình học từ vấp ngã, rồi mình thận trọng hơn trong từng bước đi về sau. Có điều, mình chả bao giờ cần phải để cho bản thân quá bận tâm và xà quần với người không đáng. Thời gian của mình quý lắm, để đó lo học cái mới, làm cái mới, trải nghiệm những thứ mới và tạo ra năng lượng tích cực mới. Họ không đáng để mình phải dành thời gian, vặn óc suy nghĩ hay bì bõm trong vũng lầy cảm xúc. Nhà có cái ao tù. Ai muốn quánh nhau trong đó thì cứ quánh. Sayonara!” Trong đời, mình gặp không ít người ác ý, trong cả ý định, lời nói và hành động. Hồi trẻ trâu, chưa hiểu biết, mình còn quắt queo đau mỗi khi bị đâm bị chọt. Sau này, khi hiểu về bản chất con người, bản chất thế giới, và học được kỹ năng quản trị bản thân và EI - trí thông minh cảm xúc, mình chỉ im, cười cười rồi bỏ đi. Ai rảnh quá, dành cả đời để làm khổ nhau thì cứ xà quần trong game. Mình chọn không tham gia, không bị ảnh hưởng, và move on - cho qua, quên luôn và lo đi làm chuyện hay hơn. Luyện cảnh giới này liên tục và chủ động, nên càng ngày càng lên level. Mình có khả năng bỏ qua, detox và move on cực nhanh, ngày càng nhanh. Đời mà, lại thêm cái thời mạt pháp ở Việt Nam này nữa, nếu buồn chuyện con người thì có mà buồn tới tàn thu. Chi bằng mình cứ thuận chữ duyên, ai tới với niềm tin, với sự tử tế, chính trực thì mình bung hết năng lượng ra mà giúp. Ai tới với ý đồ xấu, với những drama khùng điên vì bản thân họ không chốn bình yên nương náu thì kệ họ đi, cho qua, giúp được giúp, không được bye bye cho thiệt nhanh, đừng mất thời gian vô ích. Có nhiều lúc, oan ức nhất là khi mình thật sự muốn giúp, thật sự nghĩ cho người khác, nhưng nhận lại toàn là sự nghi ngờ toan tính, tiếng vào lời ra, chỉ trích mỉa mai. Có lúc mệt, nghĩ thôi dẹp hết cho rồi, mình đang sung sướng thôi cứ lo mà hưởng chớ ra tay nữa để làm gì. Thiệt tình nghĩ vậy. Thiệt tình muốn gác kiếm. Nhưng rồi vũ trụ cứ đẩy chuyện này ùn chuyện kia, thế là lại rơi vào thế không thể không làm. Kiếm gác một ngày lại rút ra. Cực chi để làm gì chẳng hiểu. Nhưng thôi, đã tu thì tu giữa chợ, coi đời đá cá lăn dưa. Chớ tu mà chọn cái nơi yên ấm thanh thản ngoài kia có lẽ đà quá dễ. Mình mà còn vậy, trải đời thế mà còn vậy, huống chi là các con và các em trong độ tuổi dễ tổn thương? Thành ra, nếu đã nhận mình là người hướng dẫn, dù là phụ huynh, thầy cô, hay anh đại chị đại gì, có lẽ quan trọng hơn hết là dõi theo và sẻ chia những cú vấp ngã đầu đời, để những trải nghiệm rất đau rất sốc kia không làm cho các em biến thành người tiêu cực. Ngược lại, và quan trọng hơn nữa, là các em học cách lớn lên, vững vàng và kiên cường trong hành trình giữ mình là người tốt. Quá khó! Nhưng khó thì mới cần tới người lớn chớ. Đời đâu phải chì là chén cơm manh áo và cái tên hùng hổ của một cái trường. Khi các em hiểu được rằng năng lượng vay mượn là thứ năng lượng chẳng vững bền, các em sẽ học cách tự kiến tạo và thiết kế cho bản thân một cuộc đời đáng sống cà một hành trình giá trị. Xã hội, sẽ luôn có người này kẻ nọ, và các em rồi sẽ vấp ngã không sớm thì muộn trong quá trình tương tác với thế giới bên ngoài. Nhưng nếu hiểu rằng bản thân có những lựa chọn thênh thang và hạnh phúc hơn, có lẽ những cú sốc đầu đời rồi chỉ là câu chuyện hay để kể cho nhau nghe về một thời đầy sóng gió….

Nhân đọc quyển Principles - Nguyên lý của Ray Dalio hay quá, xin chia sẻ tóm tắt các nguyên lý của người thành công và có tầm ảnh hưởng dạng top thế giới, người mà Bill Gates phát biểu là có tầm ảnh hưởng lớn đến chính ông. Thật ra, sau khi đọc câu chuyện gian nan ông đã trải qua, đọc những chia sẻ về sai lầm và thất bại trong suốt hành trình sự nghiệp để đứng được ở vị trí hôm nay, nhìn thấy hành trình của tất cả chúng ta. Chỉ là, có người lựa chọn kiên định, chấp nhận rủi ro　và có người chọn an toàn, thế thôi. Như Ray chia sẻ, bạn có thể chọn an toàn và sống một cuộc đời bình thường, hoặc bạn có thể chọn băng qua khu rừng nguy hiểm, có nhiều rủi ro, sang bên kia rừng và sống một cuộc đời rạng rỡ. Lựa chọn là của bạn. Lựa chọn sao cũng được, nhưng cái gì cũng có giá của nó. Trải qua nhiều gian nan trong đời để thành công, theo Ray, là nhờ ông đã xây dựng và đưa ra quyết định theo những “nguyên lý” sống và làm việc của mình. Lắng nghe người thành công này chia sẻ xem những nguyên lý đó là gì nhé. Trong bài post này, chúng ta sẽ chỉ phân tích nguyên lý 1 trước vì nội dung khá dài. Nguyên lý 1: Embrace reality & deal with it - Chấp nhận thực tế và đối diện với thực tế đó Theo ông, cuộc đời như một trò chơi và mỗi vấn đề như một bài toán đố cần được giải. Tâm thế của mỗi người phải ở điểm hiểu và chấp nhận thực tế, không trốn chạy, không mơ màng trước đã nếu muốn làm được điều gì. 1.1 Be a hyperrealist - Hãy là người siêu thực tế Dream + Reality + Determination = A Successful Life Giấc mơ + Thực tế + Sự quyết tâm = Cuộc đời thành công Công thức nghe rất là quen, rất bình dị nhưng lại cực kỳ khó cho rất nhiều người phải không? Vì phần lớn chúng ta hoặc là treo ngược ở cành cây hoặc là xà quần trong thực tại chứ ít khi di chuyển được giữa các thái cực một cách tự do. Còn lỡ có di chuyển tự do được thì cũng còn cần sự quyết tâm nữa, vì chẳng ai đến được nơi cần đến một cách quá dễ dàng. Đời không cho không ai thứ gì. Cứ phải còng lưng ra làm cho phát đuối rồi mới có kết quả. Không tập trung và không đứng lên sau một vạn lần vấp ngã thì cuối cùng sẽ chẳng tới đâu. 1.2 Truth - or more precisely, an accurate understanding of reality - is the essential foundation for any good outcome - Sự thật - hay chính xác hơn là hiểu đúng thực tế, là nền tảng quan trọng nhất để có được kết quả Sự nhấn mạnh tính chính xác hay sự thật rất quan trọng ở đây　vì chúng ta chỉ nhìn thấy những gì mình muốn thấy. Khi bản thân bị trói vào thành kiến, bạn không nhìn thấy sự thật. Khi bộ lọc của ta sai, ta không nhìn thấy sự thật. Mà khi đã input thông tin sai thì làm sao có giải pháp và kết quả đúng. Cho nên, vấn đề chưa bao giờ là giải pháp. Vấn đề là vấn đề. Không nhìn thấy sự thật một cách khách quan thì không bao giờ tạo ra kết quả. 1.3 Be radically open-minded and radically transparent - Phải giữ cho đầu óc cực kỳ mở và bản thân cực kỳ minh bạch Ôi cái này là nguyên tắc khó nhất với nhiều người và nhất là với người Việt Nam đây. Chẳng biết đã gặp bao nhiêu người Việt Nam, vì không được hướng dẫn tư duy mở từ nhỏ nên hành trình già đi của họ chẳng lớn lên, mãi vẫn loanh quanh trong cái mớ hỗn độn và chiếc lồng tự giam. Khi đầu óc không mở, không tiếp nhận được cái mới, không tiếp nhận được sự thật thì làm sao làm được gì mới hơn và kỳ diệu hơn? You don’t know what you don’t know là như thế. Hơn nữa, cũng chính nguyên tắc này sẽ giúp bạn không những thành công trong sự nghiệp mà còn rất thành công trong quan hệ xã hội và gia đình. 1.4 Look to nature to learn how reality works - Quan sát tự nhiên để hiểu cách thực tế vận hành Theo Ray, tất cả những gì con người nghĩ hay phát minh ra thực tế là học từ tự nhiên, có sẵn, nên chỉ cần quan sát và học hỏi từ tự nhiên đã là một phát minh lớn dựa trên sự thật. Đừng cho phép bản thân bị trói vào góc nhìn kiểu “theo ý mình thì nó phải thế này thế nọ thế kia”. Giữ cho đầu óc trong trẻo để nhìn thấy sự thật, học từ cách vận hành của vũ trụ thì sẽ biết cách đưa ra quyết định đúng, không đi ngược lại với “sự thật” vốn đã tồn tại. 1.5 Evolving is life’s greatest accomplishment and its greatest reward - Tiến hoá là thành công lớn nhất và cũng là phần thưởng lớn nhất của cuộc sống Nghe vậy có ai bị nhột không? Vì cuộc chiến giữ lấy những gì quen thuộc và an toàn nhất luôn là cuộc chiến của nhiều người, cho đến khi bạn ngộ ra mình đang đánh sai cuộc chiến. Cuộc chiến lẽ ra phải là chống lại sự trì trệ, sợ hãi trốn trong vùng an toàn, lo sợ giành lấy mảnh ký ức thân quen, v.v... Con người sợ tiến hoá, sợ thay đổi, sợ cái mới, nhưng nhìn vào lịch sử con người thì nếu không tiến hoá, chúng ta liệu có ngày hôm nay hay không? Thực tế, sự thật tiến hoá, thì bạn là một phần của nó và cũng cần tiến hoá theo cho hợp thời đúng thế. Còn nếu bạn cứ ôm khư khư lấy mảnh sân quen thuộc mà từ chối không học bài học mới và đi về phía trước, bạn khó mà qua khỏi qui luật đào thải của tự nhiên. 1.6 Understand nature’s practical lessons - Học thuộc bài học thực tế của tự nhiên Tự nhiên có qui luật của nó, có sinh tử, có đến đi chẳng hạn và vì vậy, tất cả đều có thể chỉ là qui luật hết sức tự nhiên, không có tốt xấu theo cách nghĩ, cách tư duy hay thành kiến của một con người. Vì bạn tự mình cho là cái gì xấu cái gì tốt nên bạn bị trói buộc vào các khái niệm, định nghĩa này, không còn tự do để nghĩ khác đi hoặc nghĩ đúng hơn từ bài học của tự nhiên. Hoa nở rồi hoa sẽ tàn. Ví dụ vậy thôi mà đâu phải ai cũng hiểu. Nếu hiểu, thì khi nở phải nở thật đã đời và tận hưởng nhất, nhưng cũng không quên rồi một lúc nào đó sẽ tàn, nên cũng phải chuẩn bị để tận hưởng được khúc về chiều chứ không phải bị kẹt vào ngày nắng mai mà không chấp nhận những chiều mưa. Vậy thôi! 1.7 Pain + Reflection = Progress - Nỗi đau + Phản tư = Tiến bộ Thích chỗ này quá đi thôi, vì thật ra nếu không đi qua nỗi đau, con người còn lơ ngơ và tự đắc lắm. Đi qua nỗi đau rồi, nó sẽ thay đổi góc nhìn của con người về thực tế và sự thật và vì vậy sẽ dễ gần với sự thật hơn. Nhưng nỗi đau không chưa đủ. Có người vì kẹt vào nỗi đau mà thất chí, mà cả đời chìm mãi trong một vũng lầy. Phải có phản tư và thấm thía bài học từ nổi đau đó thì con người mới tiến hoá, mới tiến bộ và mới chuyển hoá để bắt đầu một hành trình mới đong đầy nắng gió hơn. 1.8 Weigh second- and third-order consequences - Lưu ý đến hệ quả thứ 2 và thứ 3 nữa Thường thì, người ta đưa ra quyết định dựa vào hệ quả thứ nhất và thường đó có thể là hệ quả đau đớn nhất, tiêu cực nhất. Ví dụ tập thể dục thì hệ quả đầu tiên là mệt và mất thời gian. Nếu bạn đưa ra quyết định vì vậy tôi không tập thể dục thì quyết định đó có đúng không, trong khi hệ quả thứ 2 là sức khoẻ tốt hơn và hệ quả thứ 3 có thể là dáng vẻ đẹp hơn? Vì vậy, đừng chỉ bị trói vào hệ quả thứ 1 của bất kỳ việc gì mà ra quyết định. Coi cho kỹ những hệ quả có thể sẽ rất tích cực hoặc ngược lại rất tiêu cực thứ 2 thứ 3 của nó để hiểu cho đúng vấn đề. Có vậy, cách đưa ra quyết định sẽ chính xác và đúng đắn hơn. 1.9 Own your outcomes - Chịu trách nhiệm về kết quả Đời này chuyện gì cũng có thể xảy ra. Nếu mình đưa ra lựa chọn và quyết định, rồi chịu trách nhiệm về nó, dù đúng hay sai gì, thì mình vẫn sẽ hạnh phúc. Cuộc sống là của bạn. Lựa chọn là của bạn. Làm gì mà nó kết nối và đúng với hoàn cảnh của mình thì thôi. Đừng quá lo sợ chuyện người ta sẽ tám gì bàn gì. Cuộc sống của mình mà, thì mình chịu trách nhiệm về nó chứ. Có ai khác chịu đâu mà thọc gậy vào chi? 1.10 Look at the machine from the highest level - Nhìn cỗ máy từ điểm cao nhất Nghĩ vầy nè, bạn là một cỗ máy đang vận hành trong một cỗ máy lớn hơn (thế giới và vũ trụ). Mà đã là cỗ máy thì để cho nó vận hành hiệu quả nhất, mình có thể hiệu chỉnh đủ thứ chỗ. Vậy, nghĩa là chuyện mình thay đổi, hiệu chỉnh cho nó hợp thời, tạo kết quả xịn sò hơn là chuyện bình thường. Mà đã bình thường thì có việc gì đâu mà không chịu thay đổi? Tốt mà! Cứ canh vô chuyện mình muốn mục tiêu là gì, kết quả là gì mà chỉnh máy thôi. Máy mà, là để vận hành hiệu quả chứ đâu phải để buồn? Thành ra, mình cần làm sao cho cỗ máy này nó chạy tốt hơn thì mình làm thôi, lắp thêm phụ tùng cho nó, làm mới nó, tìm cách khác để sử dụng nó hiệu quả hơn, v.v... Sao miễn máy nó chạy xịn hơn và cho ra kết quả siêu hơn là OK mà. Giữ chi khư khư lấy cách vận hành trước nay nếu nó không hiệu quả? Từ nguyên tắc thứ nhất thôi mà chúng ta đã học được và có nhiều góc nhìn mới để tối ưu cuộc sống của mình hơn. Nhìn góc nhìn của người rất thành công bạn có thấy mình khác chỗ này và đâu là nơi mình cần cải tiến? Phản tư đi nhé. Hẹn post sau sẽ chia sẻ về nguyên tắc thứ 2 của tác giả. Mà bạn cũng nên tìm sách đọc đi ạ.

Tiếp theo bài post vừa rồi từ sách “Nguyên lý” của Ray Dalio, sau đây là nguyên lý tiếp theo. Nhưng nếu bạn chưa đọc bài 1 thì nhớ quay lại đọc bài 1 trước rồi mới tiếp tục bài này nhé. Nguyên lý 2: Use the 5-step process to get what you want out of life - Sử dụng qui trình 5 bước để đạt được điều bạn muốn trong cuộc sống 2.1 Have clear goals - Có mục tiêu rõ ràng Đời mà, không ai có thể có tất cả. Thực tế chút đi. Bạn phải bỏ bớt trang sức và tập trung vào vài thứ quan trọng nhất trong đời. Đừng lầm tưởng mục tiêu với ham muốn. Mục tiêu là thứ bạn mong muốn chạm vào. Ham muốn có thể là trở lực ngăn cản bạn đạt được mục tiêu. Cho nên, ai cũng phải học cách lựa chọn sau khi cân nhắc giữa mục tiêu và ham muốn. Cũng đừng tự bỏ đi những mục tiêu mà bản thân tại thời điểm đó nghĩ rằng không thể hay khó mà có thể đạt được. Ai có can đảm dấn thân về phía những mục tiêu lớn thì đều có khả năng thành công, đặc biệt là khi bạn luôn linh hoạt và chịu trách nhiệm. Vì thành công không chỉ đòi hỏi chúng ta biết dấn thận và chuyển động không ngừng về phía trước, mà còn đòi hỏi con người phải biết vượt qua và xử lý thất bại, khủng hoảng không tránh khỏi trên hành trình. 2.2 Identify and don’t tolerate problems that stand in the way of your achieving those goals - Nhận dạng và không nhượng bộ các vấn đề có thể ngăn chặn bạn đạt được mục tiêu Ai trong đời và trên hành trình sự nghiệp cũng phải va vào nhiều “vấn đề”. Người thành công không bao giờ sợ vấn đề, mà luôn đối mặt, xem đó là nôi đau cần thiết để phát triển và tiến hoá. Họ chẳng bao giờ sợ đau, chẳng bao giờ chạy trốn khỏi hiện thực, luôn chủ động nhận dạng và giải quyết vấn đề. Đừng tưởng lầm nguyên nhân gây ra vấn đề là vấn đề. Chuyện bạn ngủ không đủ giấc không phải là vấn đề. Vấn đề là bạn làm việc không tập trung vì thiếu ngủ, và thiếu ngủ là nguyên nhân chứ không phải vấn đề. Cũng đừng loay hoay giữa một mớ vấn đề mà không biết đâu là chuyện nhỏ chuyện lớn. Một người chỉ có bao nhiêu đó thời gian mỗi ngày thôi. Chúng ta cần biết chọn ưu tiên giải quyết vấn đề nào lớn và quan trọng hơn trước. Còn khi đã nhận dạng được vấn đề nhất thiết phải giải quyết thì, đừng bao giờ nhượng bộ hay chịu thua, trốn tránh nó. Cứ phải giải cho tới thì thôi. 2.3 Actively diagnose problems to get at their root causes - Chủ động phân tích vấn đề để tìm hiểu nguyên nhân gốc rễ Muốn giải quyết vấn đề thành công thì trước hết cần phải nhận dạng hiện trạng là gì trước khi đưa ra hành động cần thiết phải làm là gì để thay đổi hiện trạng đó. Thường thì con người hay nhảy sổ vào if cái này cái nọ trong lúc chưa kịp hiểu, chưa đủ hiểu về vấn đề. Làm gì cũng phải có đầu óc chiến lược, phân tích và thiết kế giải pháp đã rồi mới hành động. Nên lưu ý các nguyên nhân có vẻ như là hiển nhiên, thường là do việc thiếu trách nhiệm hành động mà ra, ví dụ như bạn đi trễ vì quên không kiểm tra lịch hẹn chẳng hạn. Đó chỉ là nguyên nhân bề mặt, còn nguyên nhân gốc rễ thì sâu hơn vậy rất nhiều, ví dụ như là cái tính hay quên của bạn. Cũng đừng quên tìm hiểu người đối diện. Khi hiểu người, bạn thường sẽ biết phần lớn cách người ta sẽ phản ứng. Biết người biết ta mà, trăm trận trăm thắng. 2.4 Design plans that will get you around them - Thiết kế kế hoạch để tránh hoặc hoá giải các vấn đề Đôi khi ta cần nhìn lại để có thể đi tới, đặc biệt là khi đồng hành cùng nhau. Xem vấn đề xảy ra như chuyện cái máy bị hư vậy, rồi nhìn từ trên xuống và suy nghĩ làm sao cho nó chạy tiếp chứ không cần phải emo về chuyện cái máy hư. Có rất nhiều cách khác nhau để đạt được một mục tiêu. Chỉ cần tìm con đường phù hợp nhất cho hoàn cảnh hiện tại là được. Còn chuyện ai phân vai gì để đóng cho hoàn thành bộ phim này thì cứ theo kịch bản thôi. Cần thiết, là phải viết ra bản kế hoạch để ai cũng nhìn thấy, cũng hiểu rõ kế hoạch đó, biết cách cân đo tiến trình và mặt mũi của thành công. Làm kế hoạch thật ra chẳng mất của bạn bao nhiêu thời gian, nhưng rất nhiều người chỉ lo đâm đầu đi làm mà không theo kế hoạch. Cách làm như vậy chỉ khiến cho bạn lu xu bu, lạc hướng, mất tập trung mà thôi. 2.5 Do what’s necessary to push these designs through to results - Làm bất cứ điều gì có thể để hiện thực hoá các kế hoạch đã thiết kế Luôn nhớ là kế hoạch nó chỉ nằm trên giấy mà thôi, dụng binh trên giấy là vậy. Muốn nó hiện thực hoá thì phải lao vào thực thi. Mà muốn thực thi tốt thì cần phải có kỷ luật và theo đúng kịch bản. Người thực thi giỏi là người luôn có to do list, biết phân loại ưu tiên chuyện gì làm trước sau. Ngoài ra, thực thi tốt đòi hỏi phải đo lường một cách khách quan. Nếu thiếu đi chế độ đo lường, báo cáo tiến độ thì làm sao biết mình đã đến đâu và có theo đúng kế hoạch không. Cho nên, làm, gì cũng phải có chỉ số đo lường là như vậy. Đó là nguyên tắc 5 bước sẽ giúp bạn thành công. Qui trình này có thể sử dụng cho bất kỳ dự án hay công việc gì và là một vòng lặp. Cứ xong 1 qui trình thì ta lại tiếp tục quay lại từ đầu cho giai đoạn tiếp theo. Nhìn thì có vẻ dễ nhưng kỷ luật để thực hiện thì không phải ai cũng có.

Đây là nguyên lý thứ 3 trong các nguyên tắc thành công của Ray Dalio. Nếu chưa đọc phần 1 & 2, các bạn nên quay lại đọc 2 bài đó trước nhé. Nguyên lý 3: Be radically open-minded - Rèn luyện tư duy mở một cách triệt để và toàn diện Đây có lẽ là nguyên tắc quan trọng bậc nhất tỏng tất cả các nguyên tắc, vì đây là cách tốt nhất để bạn có thể vòng qua 2 trở lực lớn nhất trong đời đang ngăn cản bạn thành công. 3.1 Recognize your two barriers - Nhận diện 2 trở lực Hai trở lực lớn nhất, phá đám nhất khiến bạn không thể thành công là 1. Ego - Cái tôi và 2. Your blind spots - Điểm mù của bản thân. Ai sinh ra trên đời cũng bị auto cài một thứ, là không chấp nhận điểm yếu và lỗi lầm của bản thân. Ai cũng muốn được tôn trọng, yêu quí, và ai cũng sợ bị chối bỏ, sợ mình không còn quan trọng, sợ mình không còn chút ảnh hưởng nào đối với người khác. Tiềm thức nó đã cấu tạo như thế, và não chỉ kích hoạt cảm xúc khi bất kỳ thứ gì từ thế giới bên ngoài nó chạm vào nhu cầu và nỗi sợ đó của con người. Cho nên, luôn có 2 con người đối lập nhau trong mỗi con người, con người gọi là lower-self của tiềm thức, bản năng và con người của higher-self - nhận thức và có trí huệ. Ego là con người thấp kém, bản năng trong bạn luôn muốn chứng tỏ mình đúng cho dù sự thật có thế nào. Cho đến khi nào hiểu cách vận hành của 2 con người này trong cùng một bản thể “bạn” thì bạn mới nhận ra mình cần phải học và rèn luyện con người higher-self - cao cả trí huệ hơn. Khi đó, bạn mới thật sự không hay ít bị ảnh hưởng bởi ego và mới có thể có tư duy mở được. Ngày nào mà cái tôi còn quá lớn và lấn át thì ngày đó bạn sẽ không bao giờ đủ open để chạm vào sự thật, để đưa ra quyết định tốt nhất trong mọi tình huống. Bên cạnh đó, ai cũng có blind spots - điểm mù. Đây là trở lực nguy hiểm thứ 2. Ai cũng vậy. Ai cũng có cách nhìn, góc nhìn cá nhân của mình, và vì vậy mà bạn chỉ có thể nhìn theo một cách, cách của bạn. Cũng vì vậy, bạn có thể sẽ bỏ qua và không nhìn thấy những sự thật khác, không liên quan đến góc nhìn của bạn. Mà đã mù, không “thấy”, thì làm sao có thể appreciate - trân quý những thứ mình không thấy? Thành ra, đã mù màu thì màu nào cũng là 1 màu hết, làm sao biết tồn tại bất kỳ khái niệm màu nào khác? Cũng vỉ vậy, ít người hiểu và appreciate góc nhìn của người khác, khi nó không liên quan gì đến góc nhìn và cách nghĩ của mình. Như vậy, là bạn đang bị mù, và điểm mù này ngăn cản bạn nhìn thấy sự thật hay bức tranh tổng thể hơn tạo nên 100% sự thật. 3.2 Practice radical open-mindedness - Rèn luyện tư duy mở triệt để và toàn diện Ai biết mình mù thì còn biết cách học cho hết mù. Chớ người không biết mình mù thì chịu. Đọc tới đây, nếu hiểu rằng ai cũng có blind spots - điểm mù, và bản thân mình cũng thế, thì lo mà đi học cách xoá mù. Nếu không, nó sẽ ảnh hưởng đến khả năng đưa ra quyết định và lựa chọn tối ưu nhất cho bạn. Học cách tin rằng bạn không hề biết lựa chọn tốt nhất và những điều mình chưa biết nó còn nhiều gấp vạn lần thứ mình đã biết. Luôn trong tâm thế mở lòng học hỏi, ngay cả trong những ngữ cảnh mà bạn cho là mình rành rẽ nhất. Học cách lùi lại, vì đưa ra quyết định cần 2 vế, vế 1 là nắm hết thông tin liên quan, vế 2 mới là quyết định. Nếu bạn không có tất cả thông tin liên quan và mở lòng để nhìn thấy thông tin đúng và chính xác nhất từ mọi người một cách không thành kiến, bạn không có cách nào đưa quyết định khách quan và tối ưu nhất. Đừng suốt ngày lo giữ mặt mày, hãy lo đạt được mục tiêu. Mình nhận sai cũng có sao đâu, nếu đạt được mục tiêu? Không ai tạo ra được thành quả gì nếu không có input đầu vào. Mà đầu vào phải là sự thật hiển hiện như nó là, không qua bất kỳ lăng kính méo mó nào, và ngay cả khi sự thật đến từ người khác, không bị ảnh hưởng bởi sự phán xét cá nhân của bạn. Cuối cùng, điều bạn muốn là tìm ra lời giải tốt nhất, chứ không phải là lời giải tốt nhất của bạn. 3.3 Appreciate the art of thoughtful disagreement - Trân trọng nghệ thuật bất đồng một cách có suy nghĩ Khi hai người bất đồng quan điểm, có thể 1 người sai. Vậy thì tìm ra ai đúng sẽ có ích hơn là chứng minh người ta sai mình đúng. Khi cả hai biết suy nghĩ và bất đồng một cách có suy nghĩ, cả hai sẽ cùng hướng tới việc tìm ra sự thật chứ không đánh nhau để tranh giành sự đúng. Trận đấu ego tôi đúng anh sai là trận nhân loại ngày nào cũng tranh nhau đánh, một cách mù loà, phí phạm thời gian và nguồn lực mà chẳng đạt được bất kỳ thành quả tối ưu nào. Nỗi đau lớn nhất của nhân loại cho tới giờ phút này là quẩn quanh trong cách nghĩ của bản thân, rồi vì thế mà đưa ra quyết định tồi tệ. Trong khi đó, con người hoàn toàn có thể bất đồng một cách có suy nghĩ, củng nhau đi tìm giải pháp đúng và cùng cộng tác thực hiện. 3.4 Triangulate your view with believable people who are willing to disagree - Nhờ hai bên khác bất đồng một cách có suy nghĩ về vấn đề của mình Một trong những cách hay giúp bạn nhìn thấy rõ sự thật là lắng nghe 2 bên khác tranh luận về vấn đề của bản thân. Khi cả hai bất đồng có suy nghĩ thấu đáo và đưa ra biện luận cho quan điểm của họ, bạn thật ra học được và nhìn thấy rất nhiều góc khác của vấn đề. Có điều, đây phải là những người bạn tin tưởng. Ngoài ra, nếu phải chạm vào tình huống tệ hại nhất thì cũng nên lên kế hoạch cho sự tệ đó nó xảy ra một cách tốt nhất có thể. 3.5 Recognize the signs of close-mindedness and open-mindedness that you should watch out for - Nhận dạng dấu hiệu tư duy mở & tư duy đóng Người có tư duy mở và tư duy đóng vận hành và biểu hiện hoàn toàn khác nhau. Người có tư duy đóng: không thích ý kiến của mình bị bất kỳ ai phản đối thường nêu ý kiến hơn là đặt câu hỏi quan trọng chuyện người khác hiểu mình chứ không phải là mình hiểu người khác. hay nói “tôi có thể sai nhưng đây là ý kiến của tôi…” không cho người khác nói không cho phép 2 luồng suy nghĩ khác nhau tồn tại thiếu khiêm tốn 3.6 Understand how you can become radically open-minded - Hiểu cách rèn luyện cho bản thân có tư duy mở Biến nỗi đâu thành cơ hội phản tư: thường thì khi ai đó phản đối hay chỉ ra điểm yếu của mình thì bạn sẽ rất khó chịu, bực bội, stress…. Đây chính là lúc tốt nhất để bạn phản tư xem đó có phải là lý do gây ra tư duy đóng hay không. Điều này không dễ nhưng nó phụ thuộc vào góc nhìn thôi. Nếu có thể qua đó nhìn thấy và cải tiến cho tư duy bản thân ngày càng mở thì chỉ có lợi cho bạn thôi. Tập làm sao cho tư duy mở nó biến thành thói quen, làm gì cũng nghĩ đến và ứng dụng nó. Đôi khi, bạn cần lùi lại, bình tĩnh hơn, chậm lại chỉ để hoá giải và cởi bỏ nút thắt trong chính bản thân mình. Quan sát bản thân để hiểu rõ đâu là điểm mù của mình mà tránh. Đôi khi, vì mù nên không thấy, vì không thấy nên phản ứng sai. Nếu những người tin cậy của bạn đều cho rằng bạn đang sai, chỉ có bạn nghĩ mình đúng, thì có lẽ bạn nên xem lại vì có thể bạn đang vận hành dựa vào thành kiến cá nhân. Thiền để nâng cao khả năng tập trung Dựa vào bằng chứng, dữ liệu và khuyến khích mọi người xung quanh vận hành theo nguyên tắc đó Làm tất cả những gì có thể để giúp mọi người xung quanh rèn luyện tư duy mở. Cách bạn bình tĩnh, sử dụng tư duy mở để giải quyết vấn đề thay vì đánh nhau cũng là cách ảnh hưởng người khác Biết khi nào nên dừng lại, không cãi vã đánh nhau nữa và tin tưởng vào quyết định của mình: đương nhiên dựa vào dữ liệu ai cũng có thể chiến đấu bảo vệ quan điểm của mình. Nhưng đôi khi, bạn cũng cảnh phải học tin vào những người đáng tin và để tư duy mở để xuôi theo quyết định của số đông. Cuối cùng, điều quan trọng nhất là bạn hiểu sự thật để đưa ra quyết định tốt nhất, tối ưu nhất cho bản thân. Nếu bạn muốn thành công, đạt được mục tiêu đề ra thay vì chúi đầu vào chuyện bản thân hay ai đó đúng sai, bạn sẽ học được cách giữ cho tư duy mình luôn mở và ngày càng mở. Người có tư duy càng mở thì càng thành công.

Nguyên lý 4: Understand that people are wired very differently - Hiểu rằng mỗi con người đều có cách tư duy và vận hành hoàn toàn khác nhau Mỗi người là một bản thể độc lập, sinh ra và lớn lên bằng những trải nghiệm rất cá nhân, không ai giống ai. Do đó, mỗi con người đều nhìn hiện thực một cách rất khác nhau. 4.1 Understand the power that comes from knowing how you and others are wired - Biết sức mạnh đến từ việc bạn hiểu cách bản thân và người khác vận hành Khi ta hiểu cách não bộ của mình được cấu tạo và điều hành mọi suy nghĩ, hành vi, cảm xúc, đặc biệt là cách nó kết nối với kho dữ liệu quá khứ mà ta đã thu nhặt, tích góp trong bao nhiêu năm qua, thì sự thật trở nên rất đơn giản, tất cả chúng ta đều có dữ liệu khác nhau, và vì vậy đều phản ứng khác nhau cho cùng một vấn đề. Cùng là một hiện thực, có người sẽ thấy bình thường so với trái nghiệm của mình. Có người sẽ thấy quá kinh khủng. Có người giận dữ. Có kẻ bàng quan. Có người xót xa, rơi nước mắt…. Khi hiểu được rằng đương nhiên chúng ta đều cấu tạo rất khác nhau và vì vậy tư duy và phản ứng rất khác nhau, bạn sẽ không bị sốc hay khó chịu khi thấy người ta khác mình. Khác là chuyện đương nhiên thôi mà. Vấn đề là ta hợp tác hay chung sống làm sao với tất cả những người khác mình? Làm sao để học cách chào nhận sự khác biệt, thông cảm và sử dụng được sức mạnh của sự khác biệt? 4.2 Meaningful work and meaningful relationships aren’t just nice things we chose for ourselves - they are genetically programmed into us - Việc làm ý nghĩa hay quan hệ ý nghĩa không chỉ là những thứ hay ho mà con người chọn lựa cho bản thân. Chúng là những khái niệm đã được lập trình trong mỗi con người Nếu bạn đã đọc cuốn “Lược sử loài người” của Yuval Noah Harari hay cuốn “The Naked Ape - Vượn trần trụi” của Desmond Morris thì bạn sẽ hiểu rất rõ cách não người được cấp tạo và tiến hoá theo lịch sử tiến hoá từ khỉ thành người. Qua bao nhiêu ngàn năm, não người vẫn được cấu tạo thế thôi, có sự tiến hoá đây đó nhưng cấu trúc chính vẫn không thay đổi. Do đó, thiệt tình thì “nhu cầu” của con người vẫn vậy, cũng vẫn là sợ nguy hiểm rủi ro, cũng vẫn là thích sống bầy đàn, cũng vẫn là thoải mái trong vòng an toàn, thích được công nhận, sợ bị cô lập, vv. Cho nên, có rất nhiều thứ, nhiều sự sợ hãi, nhiều thói quen tệ, nhiều cách nghĩ đã default trong não người từ khi ta mới sinh ra. Nếu không làm gì hết thì ta sẽ như người khác, vận hành một cách khá là tự động hoá. Người thành công sẽ học cách vượt qua chính bản thân mình, tiến hoá một cách cá nhân hơn, nâng cấp hơn và vì vậy nắm bắt được nhiều cơ hội hơn. 4.3 Understand the great brain battles and how to control them to get what you want - Hiểu những cuộc tranh đấu với đại não và cách quản trị não để đạt được điều bạn muốn Có một sự thật ít ai để ý là trong mỗi con người luôn tồn tại một cuộc chiến không ngừng nghỉ giữa tiềm thức và nhận thức, và đó cũng là lý do vì sao con người đưa ra những “quyết định” thiếu logic hay không make sense - theo lẽ thường tình. Khi ai đó nói “Tôi cảm thấy quyết định này không công bằng” chẳng hạn. Sự “cảm thấy” đó chính là cách làm việc của tiềm thức. Nhưng cũng có khi nhờ tiềm thức mà bạn bỗng trở nên “sáng tạo”, tự nhiên nghĩ ra ý gì đó hay giải pháp gì đó rất hay mà bản thân cũng cảm thấy bất ngờ. Nếu ai hiểu được sự thật này và học cách kết nối giữa tiềm thức và nhận thức, để “cảm thấy” và logic collab được với nhau thì người đó sẽ có sức mạnh vô biên về sự thông thái. Bằng không, bạn thật ra không làm chủ được bản thân, rất nhiều khi đưa ra quyết định thiếu hiểu biết. Lý do người ta học thiền là vì thế, là để kết nối được với phần chìm trong đại não, để con người bạn không còn nội chiến mà kết nối thành một thể thống nhất. Ngoài ra, cách tốt nhất để giảm sự tranh đấu giữa tư duy và cảm xúc trong nhận thức và tiềm thức là xây dựng thói quen tốt và từ bỏ thói quen xấu. Chuyện này khó nhưng cần rèn luyện. Thường thì ai mà giữ thói quen trong 18 tháng thì có khuynh hướng giữ nó cả đời. Khi đã thành thói quen rồi thì nhiều khi bạn thực hiện một cách auto chứ không còn phải đấu tranh nữa. Cách rèn luyện thói quen cũng giống như cách con người dạy thú làm xiếc mà thôi, là rèn phần tiềm thức, ví dụ như dạy con chó nghe tiếng búng tay thì nhảy lên, sau khi nhảy lên sẽ được thường đồ ăn chẳng hạn. Bất kỳ thói quen nào của con người cũng có thể được rèn luyện theo nguyên tắc tương tự, ví dụ nghe tiếng reng điện thoại thì hít thở sâu, sau đó tự thường cho bản thân một tách trà ngon chẳng hạn. Khi rèn luyện được nhiều thói quen tốt thì đương nhiên bạn sẽ càng ngày càng tích cực hơn. 4.4 Find out what you and others are like - Hiểu bản thân và người khác. Vì cách não chúng ta cấu tạo theo dạng thức của não động vật trong suốt quá trình tiến hoá, ai sinh ra cũng có định kiến thành kiến và hệ thống vận hành tự động hoá theo tiềm thức. Do đó, sẽ có người hướng nội và hướng ngoại. Có người có thiên hướng nhìn thấy tổng thể, có người nhìn thấy chi tiết. Có người thiên về tư duy, có người quyết định dựa trên cảm xúc. Có người chuyện gì cũng phải lên kế hoạch chi tiết có người thì biến hoá theo hoàn cảnh xung quanh. Có người thiên hướng là creator - phát minh sáng tạo ra ý tưởng mới. Có người là advancer - lắng nghe và triển khai được những ý tưởng này. Có người là refiners - đi vào chi tiết và phân tích một cách hệ thống. Có người lại là executors - chỉ tập trung vào việc triển khai thành hiện thực. Có người thì flexors - là người có khả năng tập hợp tất cả những khả năng trên all-in-one. Cũng vì vậy, trong cùng một tổ chức, sẽ có người tập trung vào mục tiêu còn có người chỉ có thể tập trung vào từng công việc cụ thể. Vai trò của họ vì vậy phải rất khác nhau. Đừng mong chờ tất cả phải giống mình. Không bao giờ có ai hay bắt ai phải giống mình. Tất cả chúng ta đều được cấu tạo rất khác nhau và vì vậy sẽ mạnh yếu khác nhau và nên đảm nhiệm những công việc khác nhau. Nhiệm vụ của bạn là quản trị tốt chính bản thân mình, và hiểu để có thể cộng tác cùng người khác. Đây là một nguyên lý cực kỳ quan trọng về hiểu mình hiểu người mà tất cả những ai muốn thành công đều cần phải nắm rõ. Phần lớn con người sinh ra đều chỉ biết tập trung vào bản thân và bắt người khác phải canh theo mình mà sống. Sai! Đời này không ai giống ai cả, và không ai được sinh ra để làm bản sao của ai cả. Tất cả đều là những bản thể độc lập và cần có hành trình riêng của mình. Hiểu được điều này sẽ giúp bạn phát triển bản thân tốt hơn, và biết cách lèo lái quan hệ của mình với tất cả mọi người theo hướng tích cực, thay vì để cho bản thân bị lún vào những drama quan hệ không cần thiết.

Tất cả những gì chúng ta thấy bề ngoài đều là bề ngoài. Con người là một bản thể phức tạp, có khả năng làm đạo diễn xuất sắc cho vở kịch sân khấu đời mình. Cho nên, phần lớn những gì chúng ta nhìn thấy có thể là dàn dựng, có thể diễn sâu, có thể là ngây thơ vô tình diễn thật, nhưng cũng có thể là niềm tin đặt nhầm vào một chiếc mặt nạ nào đấy của nhân gian. Có khi, mặt nạ sinh ra từ sự lưu manh muốn lừa tình. Có khi. Mặt nạ chỉ đơn giản là một cách để adapt với sự phức tạp của thế giới ngoài kia. Có khi, mặt nạ là để bảo vệ bản thân. Cũng có khi, mặt nạ là niềm tin là lẽ thường tình, khi con người được dạy phải biến hoá linh hoạt để mà tồn tại trong thế giới đảo điên. Thời của guru Chưa bao giờ mà ta lại thấy nghề làm thầy nó nở rộ như thời này. Có đủ loại thầy, đủ kiểu dạy, đủ thứ khoá học, và người ta dạy tất cả những kỹ năng để chạm vào khao khát của con người, khao khát làm giàu, khao khát nổi tiếng, khao khát hạnh phúc, khao khát không làm gì nhưng được tất cả. Thầy, có khi họ chẳng làm nổi thứ họ dạy, nhưng họ cực giỏi về thao túng tâm lý, biến những con người đang lạc lối kia thành giáo dân trong giáo phái do họ tự lập ra. Quan trọng là, ai phải bán tài sản đóng hết bao nhiêu tiền không biết, chỉ có họ là kẻ thu tiền, rất nhiều tiền, nhờ vào học phí. Và tất cả những ai đang chới với, đang muốn đổi đời nhanh nhất và dễ nhất, đương nhiên sụp vào cái bẫy đó. Lừa 4.0 Thời này, có quá nhiều kiểu lừa, đặc biệt nở rộ sau Covid khi tình hình kinh tế và xã hội càng trở nên phức tạp và càng có nhiều người lâm vào tình cảnh túng thiếu, trắng tay. Lừa thì muôn hình vạn trạng, nhưng nguyên lý chỉ có 1, đánh vào lòng tham và sự lười biếng của con người. Tất cả các kiểu lừa đều qui về một nguyên lý: đóng tiền vô và không cần làm gì, hoặc làm rất ít, hoặc chỉ cần lôi kéo người khác vào kiểu đa cấp là sẽ hưởng lợi, hưởng lãi suất khủng. Xong, thì cho nếm trải vài lần chạm tay vào sự thật để tin tưởng mà xuống tiền nhiều hơn, lùa gà lùa gà, xong biến mất. Sự thật này nhìn qua là hiểu, vì nó cực kỳ đơn giàn. Trên đời này làm gì có thứ gì không làm mà tiền sinh sôi như vi rút thế kia? Vì tham, lý trí bị che mờ. Vì không hiểu đủ, nên phải đóng tiền học cho ra chữ “tỉnh”. Có điều, tỉnh ra thì đã bị lừa rồi, kiểu “vậy mà cũng bị lừa cho được”. Cuối cùng, những kẻ hiểu biết hơn, lưu manh hơn, lợi dụng sự thiếu hiểu biết, lợi dụng lòng tham, thao túng tâm lý để lừa tình lừa tiền từ những người không nhìn ra sự thật. Vì vậy, chắc con người cũng cần phải học kỹ năng nhìn ra sự thật, dạy lại cho người thân, cho thế hệ tiếp nối về kỹ năng nhìn ra sự thật giúp họ tránh xa những chiếc mạng nhện khổng lồ này. Đơn giản nhất là tự hỏi tự trả lời những câu hỏi sau đây: Thứ người ta vừa chia sẻ có phải dựa trên nền tảng không làm gì, làm biếng cũng có tiền, việc nhẹ lương cao, đường tắt để làm giàu không? Nếu có, thì đó là biểu hiện không bình thường, là biểu hiện đèn đỏ. Đời này không có những kiểu cơ hội tào lao như thế. Ai cũng phải tận lực làm việc, học hành, rèn luyện, lên bờ xuống ruộng mới đạt được thành công, tự cổ chí kim đều như thế. Người chia sẻ những giấc mơ triệu phú tỷ phú kia họ là ai mà rảnh tới nỗi đi dạy hết lớp này tới lớp kia? Mà đã tỷ phú rồi thì đâu thiếu tiền sao phải thu học phí? Nếu chia sẻ vì cái tâm thì sao không miễn phí đi mà lấy tiền ghê thế? Thông tin từ ai, từ tổ chức nào cũng chỉ là thông tin. Nếu bạn có tư duy phản biện, bạn sẽ đi xác định nguồn thông tin. Muốn xác định nguồn thông tin có đáng tin không thì cần phải kiểm tra độ tin cậy của nguồn phát ra thông tin đó. Thời này muốn check ai đâu có khó, online hay offline gì muốn tìm hiểu là có cách thôi. Nhưng nếu chưa xác định được độ tin cậy và sự thật về những gì họ nói họ đã làm thì khoan hãy kết nạp vào cái giáo phái kia. Khi nguồn gốc thông tin hay những gì người ta nổ là thiếu rõ ràng, không check được thực hư, không tìm được đủ bằng chứng thì phải hiểu đó là đèn đỏ. Họ có kêu mình lôi kéo hết bạn bè dòng họ, người thân vào “đầu tư” gì đó hay không? Vậy, nghĩa là họ đang kinh doanh trên lòng tin của người khác vào chính bạn. Đây cũng là đèn đỏ. Cách nhanh nhất để lừa không chỉ một người mà là một cộng đồng là nhận dạng người có uy tín, có số lượng quan hệ nhiều, rồi lôi kéo họ đi lừa network của chính mình. Họ đánh một mẻ được cả đám, còn bạn thì mất cả chì lẫn chài. Họ có đẩy bạn và dạy bạn cách thao túng tâm lý người khác không, chốt deal khi người ta yếu đuối nhất, lạc lối nhất, hừng hực theo đám đông nhất, vì tham mà sợ mất đi cơ hội nhất, vv? Khi bạn chốt deal, bán thứ gì đó cho ai đó bằng cách đẩy họ vào trạng thái hay tình huống vulnerable - dễ bị tổn thương nhất, đưa ra quyết định mù quáng vì áp lực đám đông, vì sự trời dậy của tham sân si, vì bạn không còn là mình và thiếu tình táo, thì đó là lợi dụng và thao túng tâm lý một cách cố tình. Người nào mà chơi kiểu này thì đủ hiểu rồi, hay ho gì, đèn đỏ rừng rực vậy không lẽ bạn không thấy? Họ có tăng dần mức độ “cam kết” không? Hồi đầu thì vài trăm vài triệu, rồi lên tiền chục triệu trăm triệu tiền tỷ? Kiểu bỏ con tép bắt con tôm thì có gì lạ đâu, nhử nhử để lùa gà bắt cá thôi mà. Khi thấy mức độ “đầu tư” bị dụ theo kiểu tăng dần tăng dần thì bật đèn đỏ đi thôi, còn chờ gì nữa? Nói chung, trên đời này nếu đã muốn lừa thì có quá nhiều cách để lừa. Nguyên lý chỉ vài chiêu vậy thôi, cứ đánh vào tham sân si là xong hết. Con người, vì vậy bị lừa là do bản thân lừa bản thân, biết sự thật nhưng vẫn chọn tin vào những giấc mơ không tưởng. Thứ gì trên đời mà không phải là tự thân vận động, có làm thì mới có ăn? Còn để nhìn thấy sự thật thì cũng chẳng khó khăn chi, rèn luyện tư duy phản biện là xong hết. Đó là lý do vì sao tư duy phản biện luôn nằm trong tốp các kỹ năng quan trọng nhất mọi thời đại. Khi ngoài kia lừa đảo quá, khi ngoài kia fake news dữ quá, khi ngoài kia tiếng ồn kinh quá, chỉ có bạn và kỹ năng nhìn ra sự thật mới cứu được bạn mà thôi. Không đổ thừa được ai đâu. Trách nhiệm là ở ta thôi, vì ta đã để cho tạp niệm che mờ khả năng nhìn ra sự thật của chính mình.

Ai cũng biết muốn phát triển, muốn thành công thì phải có tư duy mở. Nhưng làm sao biết tư duy của mình đã mở chưa, hay mở hé hé, hay loading bao nhiêu phần trăm, vì đâu có ai tư duy mở mà bung bét hết đâu. Ai cũng có thể bị thành kiến định kiến này nọ trong cuộc sống và hành trình lớn lên của mình nó vận vào mà. Cho nên tốt nhất là mình nhận dạng xem người có tư duy đóng có biểu hiện gì để mình tránh, rồi mình rèn luyện cho tư duy mình nó mở ra từ từ, xoá bỏ thành kiến định kiến và ego từ từ. Người có tư duy đóng không thích người khác phản biện ý kiến của mình: Biết tại sao không? Vì con người ai cũng mày mặt, nghĩ mình đúng, mình hay mình giỏi chớ không bao giờ cho là người khác có thể đúng và mình có thể sai. Biết sao không? Sai bét! Ai cũng có thể đúng và có thể sai. Khi bạn tiếp nhận thông tin không đúng, đủ, chính xác, là “sự thật” sự thật chứ không phải sự thật của bạn thì đầu vào của mọi suy nghĩ suy diễn nó đã sai mất rồi. Sai ngay đoạn đó thì làm sao ra kết qủa đúng cho được? Thành ra, ai khư khư giữ lấy ý kiến của mình, luôn cho là mình đúng, không thích hay sợ người khác có ý kiến hay phản biện ý kiến của mình là người cố chấp, ego, không đủ mở để tiếp nhận sự thật. Vậy, nghĩa là có tư duy đóng. Người có tư duy đóng thường đưa ra nhận định chứ không đặt câu hỏi: Bởi vì nghĩ mình đúng cho nên toàn là phán không à. Bạn nghĩ lại đi, đã bao nhiêu lần bạn nghe và bản thân cũng “tôi cho là”, “theo tôi”, phán như đúng rồi trong khi chưa hiểu hết sự tình hay sự thật? Chuyện nhà người ta mà phán như đúng rồi? Ôi, hình như cả xã hội này đang xuất chiêu này hơi nhiều. Chưa hỏi câu nào, chưa tìm hiểu cho hết mọi góc nhìn của một sự việc mà đã phán là thua. Kiểu đó lại cho là mình thành quan toà của thế giới rồi. Người như vậy sẽ không bao giờ biết hết sự thật, vì đối với họ sự thật là thứ họ “assume - giả định” theo suy nghĩ và trải nghiệm cá nhân. Vậy thì mở cái gì mà mở? Người có tư duy đóng tập trung vào chuyện người ta phải hiểu mình chứ không bao giờ chịu đi tìm để hiểu người khác: Vì suốt ngày chỉ tập trung vào bản thân, vào cảm xúc và sự “mặt mày” của mình nên họ toàn đổ trời trách người sao không ai chịu hiểu mình. Họ play victim - đóng vai nạn nhân là chính. Mọi sự không thuận lợi, khó khăn, thất bại trong đời này chỉ toàn là tại người khác thôi. Tại sao mình tốt vậy giỏi vậy hay ho vậy mà chẳng ai chịu hiểu cho để cớ sự nó ra thế này? Ủa, đường một chiều kiểu này bạn đi một mình đi. Bạn sống trong xã hội nhiều người, mỗi người một chiều mà. Chỉ có đường hai chiều và đường đa chiều thôi chớ làm gì có đường một chiều, trừ phi bạn sống 1 mình như Robinson Crusoe trên hoang đảo. “Tôi có thể sai, nhưng đây là ý kiến của tôi”: người hay rào đón kiểu này không chấp nhận mình sai đâu, mà chỉ cố ý muốn buông ra cái ý của mình thôi và cái ý đó của tôi là không có cửa thay đổi đâu. Mấy người tiếp nhận hay không thì nó cũng là như vậy đấy. Khi dẫn dắt bằng cách này, họ chỉ cần nói ra ý kiến của mình thôi, ai nghe không nghe mặc kệ, và bạn cũng chẳng quan tâm là mình có đúng hay không, vì đương nhiên ý tôi là phải đúng. Người có tư duy đóng hay chiến diễn đàn không cho ai khác nói: Nghe quen hông? Trong đời tôi gặp loại người này hơi nhiều. Có nhiêu giành nói hết, nói lấn nói lướt, nói bịt cửa của tất cả những người khác, không thèm nghe hay quan trọng ý kiến của ai khác. Me me me, mọi người phải chú ý tôi. Vũ trụ xoay xung quanh tôi. Mắc mệt hà! Chơi vậy cửa đâu cho người xung quanh người ta giao tiếp và đóng góp bạn? Người có tư duy đóng không bao giờ cho phép hai luồng suy nghĩ tồn tại cùng một lúc trong đầu họ: Này là kiểu my way or the highway - hoặc là theo tao hoặc là biến, vì không bao giờ có cách nào hay hơn, đúng hơn, tốt hơn cách của tui hết. Người đã đóng khung tất cả mọi khái niệm thì không có cách nào tiếp nhận thêm bất kỳ một luồng suy nghĩ nào khác, nói chi tới chuyện cho phép nó lưu hành trong não mình. Bởi vậy, họ có thể thành công đến một mức độ nào đó nhờ những biến số tốt, nhưng sẽ chẳng bao giờ giữ được vị thế theo thời gian. Người có tư duy đóng không biết khiêm tốn: Đã nghĩ là tui đúng tui hay rồi thì nói gì chuyện khiêm tốn? Cái ego của họ to vật vã lắm. Đụng vô là họ xù lông lên, gào to hơn, mặt nặng mày nhẹ với mình liền. Họ không cho phép ai khác trong bàn hay trong phòng giỏi hơn mình. Tự cao tự đại kiểu đó, không biết trời cao đất rộng thì có dư địa đâu mà tiếp thu cái mới, mà học, mà phát triển bản thân, mà nâng tầm này nọ. Rồi, nhiêu đó triệu chứng chắc là đủ để mỗi người chúng ta soi rọi lại bản thân mình. Chắc chắn ai cũng có phạm một ít chỗ này chỗ kia. Có điều, nhận ra thì còn có cơ hội mà cải tiến. Chớ sống trong cái giếng của mình hoài thì làm gì biết ngoải kia nó rộng lớn ra sao. Thôi, tui cũng đi phản tư đây. Các bạn coi sao nha.