Tài sản quý giá nhất của mỗi người là thời gian, vì nó là thứ không định danh được giá trị là bao nhiêu. Cũng là một giờ đồng hồ, một người có thể chỉ làm ra 50 ngàn đồng, có người làm ra 1 ngàn đô Mỹ, có người làm ra nghìn tỷ. Có người chỉ mong trả giá nào cũng được, tán gia bại sản cũng được chỉ để được ăn bữa cơm hay trò chuyện vài phút với người mình yêu thương đã ra đi. Có người sẵn sàng đánh đổi hết chỉ để không nằm trên giường bệnh. Cho nên, có khi thời gian không có giá vì dù giàu cỡ nào, tài sản kếch xù ra sao, tiếng tăm lừng lẫy kiểu nào cũng chả có ý nghĩa gì. Thời gian giá rất cao và cũng không có giá. Cho nên, làm ơn phản tư về thời gian bạn đang xài xạc của bản thân và người khác. Làm ơn trở nên kẹo kéo hơn khi ngắt thời gian ra xài. Làm ơn đắn đo suy nghĩ và đừng hoang phí thời gian mà người khác cho mình, vì lỡ may mắn được cho được tặng mà quăng ra xài hoang phí là bạn đã mất đi nhiều thứ theo nhiều nghĩa. Mình thấy người Việt và bạn trẻ Việt không hiểu khái niệm thời gian và xài nó một cách cực kỳ tào lao. Nếu lấy thời gian hoang phí đó nhân ra tiền chắc mọi người sẽ ớn lạnh hơn, vì xã hội này quen qui tất tần tật ra thóc, không mất thóc không biết đau hay sao ấy. Giờ tính thử đi. Giả sử lương bạn là 15 triệu / tháng, tháng làm 26 ngày, mỗi ngày 8 tiếng, nghĩa là 1 tháng lao động 208 tiếng. Với mức lương 15 triệu đồng / tháng thì giá trị mỗi giờ làm việc của bạn là 72 ngàn đồng. Giờ mỗi người tự tính đi. Giả sử bạn lướt FB trung bình 3 tiếng / ngày, chat xàm xí 1 tiếng / ngày, chơi game 2 tiếng / ngày, buồn vẩn vơ 2 tiếng / ngày, vv thì tổng cộng mỗi ngày hay mới tuần bạn đang hoang phí bao nhiêu thời gian? Mỗi người tự tính nha vì mỗi người sẽ xài thời gian khác nhau. Giả sử chỉ mê mạng xã hội thôi và xài trung bình 4 tiếng / ngày, thì một năm 365 ngày bạn phí hết 1.460 tiếng hay tương đương giá trị 105.120.000 đồng. Nếu tính bắt đầu từ 16 tuổi tới 70 tuổi thì bạn hoang phí 78.840 giờ, hay tương đương giá trị thấp nhất là 5.676.480.000 đồng. Tính xa cạ chơi vậy thôi chớ giá trị giờ đồng hồ của ai cũng tăng theo thời gian và công việc của mỗi người, nên tổng giá trị nó còn cao hơn nhiều lần như thế. Đối với người có giá trị thời gian cao hơn, ví dụ như 2 ngàn đô (46 triệu đồng)/ giờ mà tính theo cách này, thì người đó sẽ phí 67.160.000.000 (67 tỷ đồng) / năm. Đối với người có thể làm ra 1 tỷ / giờ thì sao? Giá trị hoang phí sẽ tương đương 1.460 tỷ / năm, và cứ thế nhân lên theo số năm hoang phí. Mà bạn phí thời gian của chính mình không nói, vì đó là cuộc đời bạn, và bạn phí thì bạn tự chịu hậu quả cho cuộc đời mình. Việc bạn phí cả thời gian của người khác mới ghê. Giả sử bạn xin 4 tiếng của một người mentor có giá trị thời gian là 46 triệu / giờ, nghĩa là bạn đang xài 184 triệu của người ta. Có thể vì một lý do nào đó người ta không tính tiền bạn, nhưng trên thực tế người ta đang cho bạn 184 triệu đồng chi phí cơ hội. Nếu không hiểu, bạn sẽ không biết, không quý giá trị này, và phí nó vào những chuyện linh tinh, tào lao, không đáng. Nên mình hay nói với các bạn doanh nghiệp SME hay startup, thứ các bạn có được không phải là người ta đầu tư cho bạn bao nhiêu tiền, mà là người ta dành cho bạn bao nhiêu thời gian để hướng dẫn, cố vấn, mentor, vì cái đó giá trị của nó còn to hơn gấp vạn lần vài ba đồng bạc. Cho nên, làm ơn tính toán lại đi, xem mình đang hoang phí của bản thân và người khác bao nhiêu thời gian, và nếu thiệt tình tính ra cho dễ giật mình thì tổng cộng là những năm qua bạn đã lấy đi của thế giới này bao nhiêu tiền. Đó là chưa kể xài phí xong không biết mang ơn, khiến người ta không cho nữa, thì thiệt hại còn nặng hơn bão cấp 8. Tính toán vậy không phải để mình nói chuyện tiền bạc với nhau, chủ yếu là để so sánh dễ hiểu hơn về giá trị của thời gian và sự tổn thất mà bạn có thể vô tình hay cố ý đang tạo ra chi chính bản thân mình. Cũng chính vì hiểu đúng và hiểu rõ về giá trị thời gian mà người ta sẽ biết tiết kiệm hơn, quản trị tốt hơn, sử dụng thông minh hơn, đắn đo khi nhờ vả ai đó, biết ơn khi ai đó cho mình thời gian, trả lại khi lấy đi thời gian của bản thân hay của ai đó khác…. Khi hiểu về giá trị thời gian, người ta cũng học cách nói không với những điều không mang lại bất kỳ giá trị hay ảnh hưởng tích cực nào cho bản thân và cho xã hội. Khi hiểu về giá trị thời gian, người ta cũng hiểu giá trị đóng góp của người khác cho cộng đồng và trân quý nó hơn. Hiểu, người ta cũng thắt chặt thời gian và dành thứ quý giá đó cho người mình yêu thương chứ không quăng vào những cuộc võ mồm trên mạng. Hiểu, sẽ khiến ta yêu cuộc sống hơn, yêu tính mạng hơn, trân quý từng giàu phút trong hiện tại hơn là chìm trong vũng lầy quá khứ hay hoang mang trong tương lai vô định. Trôi qua nghĩa là đã mất, cứ như vậy, tik tok mất đi từng giây trong cả cuộc đời mình. Bạn giàu lắm khi có thời gian. Bạn nghèo là đúng vì đã xài hoang phí nó. Hết một năm. Lại nhiều người đã mất đi rất nhiều thời gian vô ích. Nhắc nhẹ ở đây để thời gian sẽ bớt bị hoang phí trong năm 2022. Don’t take time for granted - Đừng xem thường, không quan tâm đến thời gian của bản thân và người khác. Điều kỳ diệu trong đời có thể xảy ra trong thời gian bạn đang đánh mất, hoặc sẽ còn đánh mất….

Hôm nay đã là ngày cuối cùng của 2021. Thật không thể ngờ được. Nó cứ như là lẻn vào nhà, trốn đâu đó ở một góc phòng, rồi sáng nay nhào ra hù mình. Vậy là đã hết một năm Covid nữa, một năm của quá nhiều biến động, của mất mát, của đứng hình, của đóng băng không gian và thời gian cho con người nghĩ ngợi lại về mục đích của cuộc sống này. Đối với nhiều người, nó là một năm khủng khiếp, vì tất cả những gì loài người sợ nhất đã bị nó mang ra phơi lù lù ở giữa nhà. Nỗi sợ hãi mà ta nhiều năm rón rén nhốt vào chiếc hộp đen, nhét đại xuống gầm giường hay góc nhà kho tối thui, bỗng bị khui ra, bày ra, dí vào mặt, đòi cho được câu trả lời chứ chẳng chịu buông tha. Chưa bao giờ trong đời mà con người bị ép tới đường cùng như thế, khi mọi thứ vốn dĩ chỉ lờ mờ hay vô danh vô hình trong nhận thức đồng loạt trồi lên bề mặt, khiến ta lao đao khi hiểu ra mình có quá nhiều những vấn đề. Chẳng qua là mình đã ăn gian, lướt lướt, trốn tránh sự thật và né tránh những gì có thể. GIờ, vũ trụ giơ cây đũa thần hô biến cho mọi thứ dừng lại, cho ta hết chỗ trốn, cho con người hết cớ lẩn tránh, cho mọi góc tối lên đèn, cho thứ gắt nhất trong đời đẩy lên cao trào, và loài người cuối cùng đã phải làm điều lẽ ra mình đã phải làm từ rất lâu nay, đối diện với sự thật. Sự thật là, ta trước giờ không dám là chính mình, vì thế giới bên ngoài nó chơi diễn kịch theo những kịch bản có nhiều cú twist rớt tim. Nó hù mình, mày mà phơi bản chất của mày ra, cả đám đông sẽ nhào vô băm mày thành mớ thịt băm vò viên mang đi thả lẩu. Mày mà bày đặt thương người, sống chính trực, làm toàn điều tốt, giá trị, ý nghĩa thì đời sẽ ăn hiếp mày cho đến khi mày trở mặt. Mày càng bày đặt đạo đức sáng ngời sẽ càng xui xẻo, càng bị bức tử trong cái xã hội có biên giới thiện ác mỏng tang này. Mày phải học cách sợ, sợ tất cả, sợ đủ thứ, và nhất là sợ là mình. Cứ làm người mà xã hội và thế giới bên ngoài chuẩn bị vai cho mày đi, đừng bao giờ làm ngược lại, không thì chẳng yên đâu. Và cứ thế, loài người vì sợ hãi mà thủ đúng vai, diễn đúng trò theo kịch bản, chỉ để mua chút yên thân. Sự thật là, ngoài kia xã hội vỡ đê, như cái nhà không có móng, như loài người không có những nguyên tắc và văn hoá làm người. Xã hội gì mà người ta toàn đăng đàn chửi nhau như bán cá online, gia đình giết nhau, bạn bè bắt nạt nhau, đối tác lừa nhau, tham ô trên xác chết, trò ponzi lừa lọc diện rộng mọc ra như nấm sau mưa, cứ thế bào mãi vào lòng tham của xã hội mà bào hoài vẫn có người dính chưởng. Ngay cả những nền tảng đạo đức cơ bản nhất cũng không hiểu, làm người đừng tham lam lấy gì của người khác, phải biết tự trọng, có làm thì mới có ăn, đối xử phải công bằng tôn trọng người khác mà cũng không hiểu thì nói gì đến những mỹ từ to tát. Trong cái thế trận vỡ bờ như thế, điều duy nhất người ta làm, là sống với lũ, là vô cảm và làm ngơ với bất công, là cúi xuống im lặng cho qua, là trở thành một trong số họ dù trong lòng muốn hay không muốn. Sự thật là, gói tất cả những thứ đó vào trong chiếc áo Covid, và người ta gục ngã, không hiểu tại sao bản thân phải tồn tại và chịu áp lực bủa vây nhức thế từ gia đình, xã hội, công việc, tiền bạc, quan hệ, tình cảm, vv. Đã lăn ra diễn không cát sê bao nhiêu năm nay mà cuộc đời vẫn chưa vừa lòng, vẫn ép cho tới tận đường cùng. Đến bao giờ thì mới cho tôi xả vai? Làm gì nữa thì mới cho tôi được quẳng hết áp lực chồng chất trên vai xuống? Bao giờ thì cho tôi được bình yên thức dậy, uống ly cà phê đầy nắng và mỉm cười với những hạt sương còn vấn vương chút gió đầu xuân? Đến bao giờ thì loài người học được cách nhìn thấy nhau, cười chào, và nói những lời chân thật nhất? Mà họ không làm sao tôi dám? Hay thế giới này và tôi không liên quan gì nhau hết? Hay ban ngày tôi cứ là một trong số họ, rồi ban đêm tôi sẽ rút vào chiếc vỏ ốc an toàn để được là tôi? Covid nó làm được một chuyện không tưởng, là đập vỡ cái vỏ ốc mà ta đã ì ạch vác ở trên lưng, lấm lét show hàng, sơn rõ đẹp để bày biện trên sạp hàng thế giới. Nó đập vỡ, ta khoả thân trong mắt mình, rồi hoảng hốt gom góp, nhặt nhạnh những mảnh vỡ dối gian kia. Có người cám ơn 2021 vì trận đập vỡ tan, giúp ta bắt đầu lại từ những nguyên tắc làm người cơ bản nhất. Có người chửi thề, làm trận làm thượng vì điều đó, vì bị xé toạc chiếc bao bì đã dụng công đầu tư sơn phết từ thưở mới ra đời. Cảm xúc dọc ngang. 2021 là cánh cửa mở ra, cũng là cánh cửa đóng vào đối với thế giới khác nhau của nhận thức. Cửa nhà tôi đang mở hay đang đóng? Cửa 2021 của tôi mở ra hay đóng lại? Câu trả lời bí mật nhất hành tinh có lẽ chỉ một mình bạn có thể trả lời cho chính bản thân mình. Dù là gì, 2021 đã tận cùng, và tích tắc giao thời này là lúc mỗi người chúng ta còn có thể đưa ra quyết định cuối cùng tôi sẽ là ai trong 2022. Xin chúc cho mọi người được bình an để phản tư, hiểu rõ bản chất của thế giới, vũ trụ và chuẩn bị cho mình tâm thế người hơn, nhẹ nhàng và bình an hơn trong năm mới.

Đương nhiên cuối năm là mùa của những dự báo, kế hoạch, vẽ sơ đồ tư duy những thứ cá nhân hay tổ chức mong muốn thực hiện trong năm sau. 2021 đã là một năm quá nhiều biến động. Có người nói, thôi không dự báo gì nữa hết, mệt quá, dự dự cho đã rồi kiểu hết biến chủng này đến biến chủng khác nó quậy thì nước cũng thành hồ. Biết vậy, biết thế giới này nó sẽ luôn biến động và sẽ không bao giờ ngừng trong nhiều năm tới, cho nên cứ phải chuẩn bị hú hồn hú tim hoài như bình thường mới, cho đến khi chẳng còn gì làm người ta phải ngạc nhiên và kinh hãi nữa. Vậy, thì có nên dự báo và lên kế hoạch nữa hay không? Vấn đề chưa bao giờ là bỏ cuộc không lên kế hoạch. Vấn đề là vẫn lên kế hoạch, ngắn lại, dựa trên những thông số hiện có để vẫn có cọng dây thừng mà bám theo. Rồi khi tình hình thay đổi tới đâu thì mình lại thiên biến vạn hoá tới đó. Vậy, nghĩa là vừa kiên định tiến về phía mục tiêu nhưng lại vừa linh hoạt uyển chuyển thích nghi với tình thế theo thời cuộc. Có điều, dự báo cuối cùng vẫn cứ là dự báo. kế hoạch cuối cùng cũng chỉ là chữ và số trên những word hay excel, chẳng có ý nghĩa gì. Predicting rain does not count. Building arks does. Dự báo trời mưa không tính. Đóng tàu vượt sóng mới tính. Nếu không có con tàu cứu hộ của Noah thì cơn đại hồng thuỷ có biết trước thì nó cũng tới, có kế hoạch mà hổng làm gì thì nó vẫn quét qua, bỏ lại mọi sự xơ xác ở sau lưng. Cho nên, làm gì làm, dự gì dự, cứ phải lăn ra mà xây chiếc tàu cái đã, nghĩa là phải làm chuyện triển khai cực xịn để biến dự báo thành hành động, chứ không phải làm dự báo cho đẹp rồi ngồi đó chờ cơn gió ngang qua. Có người hỏi, triển khai làm gì với dự báo mới khi chưa biết tình hình sẽ ra sao? Ủa, nếu nói kiểu đó thì mình cứ ngồi không đừng làm gì cho tới già, vì đương nhiên thế sự sẽ cứ up lên down xuống như bitcoin đâu có ai biết trước chuyện gì sẽ xảy ra. Rồi không lẽ trước cái thế quay xà quần như con yoyo đó mình cứ ngồi nhìn theo cho chóng mặt chơi chứ không làm gì cả? Nếu lỡ sinh ra với toà gia tài vạn dặm thì thôi không nói nữa. Còn nếu lỡ sa chân té vào vòng đời nghiệt ngã, có làm thì mới có ăn, chắc cứ phải dấn thân. Đừng chỉ ngồi dự báo trời mưa, và trầm cảm vì dự báo đó. Trời có thể mưa hoặc không. Bão có thể về hoặc không. Thế giới có thể quay cuồng hoặc không. It doesn’t matter - đó không phải là vấn đề. Vấn đề là hành động. Vấn đề là dấn thân. Vấn đề là bắt tay vào triển khai, thực hiện để đối diện được với những gì vừa dự báo. Thế thôi. Predicting rain does not count. Building arks does. Cứ theo qui luật Noah mà xông vào, rồi cơn bão nào cũng chỉ là cơn bão. Ngày cuối năm 2021, vài dòng tâm sự này mong tất cả mọi người gần xa vững tâm, quyết chí, giữ bản lĩnh và tinh thần lạc quan mà bước vào năm 2022 dự báo là cũng sẽ còn mưa. No worries - Có sao đâu. Dự mưa thì ta đi đóng tàu thôi nhé. Nguyễn Phi Vân 30.12.2021

Ừ thì mưa Rồi gió Và cả bão Ừ thì sẽ có lúc khô máu và banh não Đời mà Sẽ có up có down Nhưng Trái đất vẫn quay đều Thời gian vẫn ngơ ngác qua mau Chân trời tít tắp xa Và lòng người vẫn không cách nào đo được Con voi trong phòng Sợ drama sướt mướt Cơn bão trong tách trà Chiếm hết spotlight Chuyện hệ trọng cả đời Là chuyện của hôm nay Ngày mai Ký ức sẽ phì cười khi nhắc lại Zoom vào Chuyện rất nhỏ có thể thành siêu to vĩ đại Kéo ra Tất cả chỉ là hạt bụi mờ trong vũ trụ bao la Có khi gần Nhưng đã chới với xa Nhìn nhau Chưa chắc là đã thấy Sự thật vẫn thế thôi Thế gian chẳng đổi thay là mấy Chọn góc nhìn Và thế giới bên ngoài tương ứng sẽ hiện ra Nên Thế giới của người Thế giới của ta Có thể giống Có thể hoàn toàn khác Tiếng ồn Sẽ có khi là nhạc Hoàng hôn Có khi là kết thúc lúc khởi đầu Cuộc đời Cuối cùng cũng chỉ là trò chơi vung vẩy phép nhiệm màu Bibbidi-Bobbidi-Boo Ta hô biến Thế giới quan của chính mình … thành thế giới Nguyễn Phi Vân 27.12.2021

Hôm qua, trong buổi trà chiều trải lòng cuối năm, mình hỏi tất cả các khách mời về “nỗi niềm” chôn dấu bấy lâu trong startup và đầu tư startup. Shark Hưng lại chạm nhẹ vào “nỗi niềm” của sự chính trực và niềm tin. “Có gì thì nói chứ sao lại im? Sao lẳng lặng cầm tiền nhà đầu tư rồi biến mất? Có khi, sự việc trong mắt nhà đầu tư nó không nghiêm trọng đến thế. Chỉ cần chia sẻ có khi tìm được giải pháp thôi. Buồn lắm vì sự xem nhẹ uy tín và niềm tin này. Có bạn vì xây nhiều startup rồi nên rất kinh nghiệm khi đi gọi vốn, kiếm tiền chỉ để trả nợ cũ. Nếu đó là cách làm, cả đời này các bạn sẽ chẳng bao giờ ngóc đầu lên nổi nữa. Chúng tôi không cần gì quá đáng, chỉ cần các bạn fair play.” Mình thích cách Hưng thẳng thắn đưa ra vấn đề, vì sự chính trực và niềm tin là những thứ đang cực thiếu trong xã hội này. Bản thân mình cũng gặp nhiều ca ngán ngẩm khi chìa tay ra giúp. Mình còn nhớ một bạn làm quỹ đầu tư ở Áo đã từng chia sẻ, hệ sinh thái của họ phát triển mạnh nhờ chữ trust - niềm tin. Khi mọi thành phần trong hệ sinh thái đó tin nhau, họ giúp nhau lớn mạnh. Tiếp lời Shark Hưng, bạn Thành Trung, founder của game blockchain Axie Infinity nghĩ rằng, tất cả phụ thuộc vào việc mỗi người định giá bản thân. Chỉ khi thấy mình không có giá trị bằng số tiền vừa nhận thì người ta mới ôm nó và biến mất. Còn khi hiểu bản thân trị giá cao hơn như thế, và những gì mình sẽ nhận được còn bao la hơn như thế, người ta sẽ hành xử khác đi. Mình thích cách nghĩ này của Trung, rất đáng để phản tư về định giá cúa chính bản thân mình. Chuyện này làm mình nhớ mấy ngày trước tình cờ nghe một người bạn trao đổi trên điện thoại và nó chữ “tạm ứng niềm tin”. Bạn khuyên người kia hãy tạm ứng niềm tin rằng ai đó sẽ làm đúng và làm tốt. Niềm tin, không có nó cũng không biết làm sao mà sống tiếp, nhưng niềm tin là tài sản quý giá, là thứ quá luxury - xa xỉ để có thể chìa ra bất cứ lúc nào. Đối với người tạm ứng và mất đi, nó sẽ là một nỗi đau. Rồi người ta sẽ có thể tạm ứng bao nhiêu lần trong đời? Đối với người được tạm ứng nhưng xem rẻ, nó sẽ là sự mất mát. Thứ bạn mất, chính là uy tín, là cơ hội được đầu tư, cộng tác, hỗ trợ, là những quan hệ có khi mang tính sinh tử sau này. Đời mà, cứ như là chiếc boomerang, có lao đi rồi sẽ có quay về. Người đang bị bạn tước đoạt mớ tạm ứng niềm tin sẽ là người make decision - đưa ra một quyết định sống còn một ngày nào đó trong tương lai của bạn. Đừng tưởng lấy được rồi là xong. Không ai trên đời này có vay mà không trả.

Từ khi thế giới xông vào thời kỳ gọi là cách mạng 4.0, chuyện kiếm người này, like người kia, ping người nọ trở thành dễ như cơm bữa. Nhưng cuộc cách mạng về sự dễ dàng bằng cách mang người ta lên mạng, phơi bày đời ra cho nhau và đẩy còm theo thời gian thực có tạo ra hệ quả về một cuộc cách mạng kết nối hay không? Câu trả lời chắc phải nên bắt đầu bằng câu hỏi “Như thế nào là kết nối?” Vì cả đời ngụ ở trên mây, có lẽ định nghĩa kết nối của đa số ngày nay là có làm gì đó nhau trên mạng, ví dụ như là bấm follow, view một cái livestream, thả một câu còm, hay bấm mặt cười mặt khóc. Khi kết nối có thể tiện lợi và dễ dàng như thế, không cần phải biết nhau, người ta kết nối ngày càng rộng, độ phủ ngày càng cao. Ngày xưa tính bằng trăm trong friend list, ngày nay tính bằng ngàn ngàn. Định nghĩa về kết nối trên bề mặt và đo bằng độ phủ đó làm cho người ta visible - hiện nguyên hình rõ hơn trên mạng, được nhiều người biết đến, có thể trở nên nổi tiếng, và cũng bắt đầu bị chia phe kẻ ghét người thương. Tình cảm bây giờ rẻ lắm cơ, đu theo mood và độ to của miệng mỗi ngày. Dần dà, dù chẳng hiểu gì nhau, người ta phán như đúng rồi về một người mình chưa bao giờ gặp mặt. Dần dà, người ta học cách thao túng đám đông bằng tính giải trí của mình trên mạng. Dần dà, người ta tưởng những kết nối hời hợt đó chính là đồng đội, bạn bè, người thân, đồng môn, tín đồ, vv, cho đến khi họ trở mặt…. Nếu kết nối được tính bằng số lượng người lướt lướt và bấm bấm, tại sao con người lại ngày càng cô đơn, không tìm ra người chia sẻ, không kiếm được ai để kể câu chuyện thật của mình? Tại sao người ta vẫn sợ hãi khóc một mình trong bóng tối? Tại sao trầm cảm lại là căn bệnh thời đại quẩn quanh trong mỗi cuộc đời? “Cô ơi cứu con!”, “Chị ơi cứu em!”, tôi nhận không biết bao nhiêu là tin nhắn hoảng hốt như thế, về những ngổn ngang, ngõ cụt trong quan hệ kết nối với chính gia đình, với chính người thân, với chính bạn bè và xã hội quanh mình của rất nhiều bạn trẻ. Tại sao? Độ phủ về kết nối cuối cùng có làm cho người ta cảm thấy gần hơn, thuộc về, an toàn, ấm áp? Hay nó chỉ là chỉ số thi đua của những linh hồn cô độc, muốn show ai nhiều follow hơn ai để trấn an chính bản thân mình? Độ phủ được sử dụng như liều thuốc an thần rằng ta được quan tâm, rằng ta có yêu thương, rằng ta không một mình. Cho đến khi người ta nhận ra, một mình không phải là một mình, một mình khi là đứng giữa cái chợ xôn xao ở trên kia nhưng kiếm mãi không có lấy một người tâm sự…. Trái ngang thay, kết nối thật, người chia sẻ thật, có khi lại là người có hay không có kết nối điện tử, chẳng bao giờ còm, có vẻ như không thực hiện động tác tương tác nào ở trên kia. Họ chỉ ở đó, dõi theo, và xuất hiện ngay khi nhận được cuộc điện thoại hay một tin nhắn rất cá nhân, rằng người họ quan tâm cần được giúp. Kết nối thật, là ba ngàn năm không thấy like, nhưng thỉnh thoảng nhắn nhẹ “Ổn không?” Kết nối thật, là khi người ta gọi nhau uống ly cà phê, tách trà, chai bia, hỏi chuyện nhau, chẳng vì điều gì khác cả. Kết nối thật không cần khoe trên mạng, không có nhu cầu tag, không ngồi đếm lượt like. Nếu đó là kết nối thật, mỗi chúng ta có hay không, có một hay hai, và tưởng có hay thật sự luôn là có? Câu hỏi nhỏ, nỗi đau to, mong ước xa, kết nối gần. Có khi, kết lại của 2021 là trở về hỏi nhau những điều đơn giản nhất.

Năm Covid nên thật ra khi nhận lời chấm giải khởi nghiệp nông nghiệp năm nay, tinh thần mình không phải là đỉnh nhất. Nhưng quá bất ngờ là sau khi nghe trình bày 9 dự án vào chung kết thì tinh thần mình xịn sò trở lại ngay, vì chất lượng sản phẩm và dự án năm nay không những tốt mà còn rất liên quan đến xu hướng tiêu dùng mới. Các team sáng lập cũng thể hiện tính cộng tác và đa dạng hơn với các nền tảng chuyên môn khác nhau. Và với sức ép của Covid thì hầu như bạn nào cũng đã có mặt và bán hàng tốt trên tất cả các sàn thương mại điện tử. Càng đi càng trở về Con người kỳ lắm, tạo ra cho lắm thứ nhân tạo, xong chỉ mong được trở về với thiên nhiên và tự nhiên. Chế ra một dám chất bảo quản, một bồ hoá chất, xong bỏ chạy mất dép vì chính tác hại của nó. Sáng tạo ra một gia tộc nilon, xong hốt hoảng dọn hoài không hết. Cuối cùng, não gắn chip, tay xách dép chạy lên sao Hoả, nhưng chỉ muốn mua một vé về tuổi thơ để được nghe lại mùi thơm nao nao trong bếp của mẹ, hay nhìn thấy cái lò trấu nổ láp ráp từ bếp của bà. Nhân loại càng tiến xa về khoa học công nghệ thì con người càng khao khát được trở về với cuộc sống mộc mạc, hồn nhiên, tự do kết nối với trời với đất. Nhìn các sản phẩm nguồn gốc thực vật, thuận tự nhiên và thuận theo nắng gió địa phương của các team dự thi, lòng mừng vui vô hạn, vì ít ra những con cyborg của thế kỷ 21 chắc sẽ vẫn nhiều phần trăm người hơn máy, chắc sẽ vẫn bén tình với trái ớt, quả dừa, sợi dứa hay vài ba miếng thịt chay. Càng về càng vươn xa Con vi rút nhỏ xíu nó làm được một chuyện hết sức vĩ đại, đó là mang con người trở về với những chuyện nhỏ xíu nhưng cực kỳ quan trọng: sức khoẻ và tình yêu thương ở ngay cạnh bên ta. Đã từ lâu, loài người mải mê chạy vào não máy tính, chạy lên trên mây, hay di dân ra vũ trụ. Đã lâu, con người đổ xô đi tìm thế giới ảo, lặp hụp trong không gian “được không phải là mình” mà quên đi sự thật về giấc mơ giới hạn của trần gian. Đi càng xa, người ta rồi càng nhận ra rằng, nhà cuối cùng vẫn là nơi đón mình về một cách vô điều kiện nhất. Quê hương mới chính là nơi hay ho kỳ bí nhất trong tâm thế của người lớn trở về sau những chuyến đi xa. Rất nhiều thứ cả đời đổ xô đi tìm thật ra chỉ quanh đây. Và sự thần kỳ của nơi này mới chính là cơ hội đưa con người vươn xa, ra thế giới. Càng khó càng kiên hoạt Buổi chiều sau cuộc thi startup nông nghiệp, mình ngồi nghe 13 câu chuyện vượt bão thời Covid của các bạn startup các mùa trước mà vừa cười vừa khóc. Cười vì cách các bạn kể chuyện thật tình, chân chất nhưng thật vui khi thấy các bạn biết cách xoay chuyển linh hoạt trong khó khăn. Có bạn thì lấy thời gian chết lo xây dựng tiêu chuẩn, nâng cấp nhà xưởng. Có bạn lo R&D, ra sản phẩm mới theo nhu cầu thị trường, hoặc chuyển đổi kênh bán hàng online…. Nói chung là tâm thế thì kiên định sống chết với business của mình, nhưng cách tiếp cận thì linh hoạt, thích nghi theo thời. Và trong cái cảnh thập diện mai phục đó, họ lại chính là những con người xông pha hỗ trợ cộng đồng một cách chia sẻ nhất. Đúng là càng khó càng kiên hoạt! Năm Covid, nói gì nói ai cũng có phần hay nhiều phần chùn chân, mệt mỏi. Nhưng kinh doanh bền vững mãi mãi là con đường không bằng phẳmg chỉ dành cho những ai hiểu về giá trị thật của cuộc sống, con người. Hôm qua, tôi đã được nhìn thấy ánh sáng từ những trái tim quả cảm, đong đầy tình yêu thương. Hôm nay, tôi hiểu ra rằng, ánh sáng đang rực rỡ dần lên từ bản địa.

Hai năm up and down Có người ra đi Có người còn ở lại Có người chỉ vì tồn tại Có người đóng băng thời gian và có người quay về tìm lại chữ tôi Dù là gì Thời gian vẫn cứ trôi Giáng sinh vẫn cứ đến dẫu mấy lần giãn cách Dù giờ này có ra sao Cuộc sống thế nào Dù một hay hai gạch Nghĩ đến nhau chắc cũng đủ vui rồi Dù Noel năm nay Màu nắng có ngây ngây hay tuyết trắng có bồi hồi Còn nhau là hạnh phúc Có chuyện để giận nhau là hiện thực Không phải giấc Nam Kha Đời có bùng dăm ba chuyện drama Tuần vẫn bảy ngày Đêm Giáng Sinh vẫn là hai bốn Ký ức có đau hơn Xã hội có mọc thêm vài ba trái tim lộn xộn Thôi cũng cười xoà Dọn dẹp lại lòng ta Đến đây rồi Sẽ có lúc đi xa Cõi tạm Dừng chân hít thở mùa hiện tại Tương lai cứ dấn thân Quá khứ hãy để thời gian khép lại Ngày nhớ nhau Xa mấy vẫn cứ gần Nguyễn Phi Vân 24.12.2021

Đại dịch chưa qua, nhưng emo của mọi người thì đương nhiên là lắc lư như quả lắc đồng hồ sau 2 năm chơi trò tàu lượn cảm giác mạnh với vũ trụ. Có lẽ cũng vì vậy mà làm việc nhóm trước giờ đã khó giờ lại càng khổ hơn. Thời gian gần đây, tôi nhận ib liên tục của các bạn đang đi làm, trẻ có hơi hơi trẻ có, về các mâu thuẫn, xung đột, vấn đề quay quanh chuyện làm việc nhóm và cộng tác. Trừ phi làm một mình, còn đã làm với người khác đương nhiên sẽ có vấn đề, đơn giản là vì mỗi chúng ta là một bản thể hoàn toàn khác nhau. Chúng ta sinh ra, lớn lên trong những hoàn cảnh và môi trường giáo dục và văn hoá khác nhau. Chúng ta có trải nghiệm cực kỳ khác nhau về cuộc sống và quan hệ. Chúng ta có chuyên môn và trải nghiệm làm việc hoàn toàn khác nhau. Rồi với bấy nhiêu đó sự khác nhau, bạn expect - mong muốn người ta phải nghĩ giống và hành xử giống mình? Ở đâu ra? Xung đột nằm ngay ở đó, ở nền tảng hiểu và quản trị được bản thân, hiểu và quản trị được quan hệ với người khác. Vậy thôi chứ cũng không có gì quá ghê gớm và bác học về kỹ năng làm việc đội nhóm. Cho nên, nhân Giáng sinh và năm mới, xin tặng tất cả các bạn một món quà sẽ giúp các bạn hiểu đúng, hiểu đủ và xử được hết tất cả những khó khăn trong làm việc nhóm của mình trong năm 2022, khoá học Teamwork Effectiveness - Làm việc đội nhóm hiệu quả. Các bạn click vào link khoá học để tham gia nhé, hoàn toàn miễn phí trên blog này. Khoá học trao cho bạn bộ 6 kỹ năng bao gồm: - Xây dựng tập thể "cho mọi người" - Xây dựng môi trường "cho mọi cá tính" - Giải quyết xung đột - Cộng tác - Hướng dẫn, cố vấn - Trao quyền Khoá học này dành cho: - Tất cả những ai đang đi làm, đặc biệt là những người đang là lãnh đạo đội nhóm, phòng ban, tập thể, tổ chức. - Chủ doanh nghiệp, lãnh đạo doanh nghiệp - Học sinh, sinh viên Link khoá học: https://www.nguyenphivan.com/challenge-page/teamwork-effectiveness-lam-viec-doi-nhom-hieu-qua Merry X'mas & Happy New Year, everyone!

Có khi nào bạn cảm thấy mệt mỏi, kiệt sức vì phải tiếp nhận quá nhiều ngôn từ tiêu cực hàng ngày, một cách thập điện mai phục, từ đủ thứ nguồn, mà nhiều nhất là từ mạng xã hội? Không ai phải chịu trách nhiệm về lời nói của mình, nên người ta cứ nói. Nói, mà không mảy may quan tâm lời nói của mình có toxic - có độc hại, làm tổn thương người khác, gieo những hạt giống tiêu cực vào cuộc đời người khác. Thật không may, xã hội này đang như thế. Và nghề xâm hại tâm trí đang cực hot, vì nó dễ gây chú ý. Mà sự chú ý là nhu cầu tối thượng của động vật xã hội. Nó cần được tương tác, cần được chú ý, cần được tám, và cần được lắng nghe. Cho nên, người ta sẽ không dừng lại ở bất kỳ điều gì, để gây sự chú ý. Voilà! Người ta tạo ra một chiếc hook - lưỡi câu. Và bạn, trong khi lướt lướt, quẹt quẹt chợt dừng lại, cắn câu, há mồm ra cho người ta đổ thuốc độc vào người. Rồi lăn ra kiệt sức…. Mỗi ngày, ta mở cửa nhà mình cho người ta đổ rác vào. Đổ hoài, đổ riết, thì nó thành đống rác siêu to bốc mùi trong đó. Vậy, thì tâm trí ta có sạch không? Vậy, thì tâm hồn ta có sạch không? Vậy, thì cuộc đời ta có sạch không? Ngược lại, khi bạn là người đi đổ rác bằng cách sử dụng những ngôn từ tiêu cực quăng vào mặt người ta, bôi lên tường nhà người ta, dán lên tường nhà mình, bạn lấy rác ở đâu ra? Tạo ra rác thì mới có rác để mà đi đổ. Vậy, bạn có phải lả chiếc máy tạo rác? Từ tâm trí của chính mình? Từ những trải nghiệm rác rưởi của chính mình? Từ cái tôi to vật vã của bản thân? Hay từ kho rác mà nhiều người khác đã vô tình hay cố ý đổ vào nhà bạn? Câu hỏi sốc, nhưng đó là sự thật. Và chỉ khi đối diện với sự thật, ta mới có thể học cách gột rửa tâm trí, bảo vệ bản thân và bảo vệ người xung quanh khỏi những hành vi độc hại này. Đây là cách tôi bảo vệ mình. Chia sẻ để mọi người tham khảo. Bắt đầu từ bản thân, thề loại bỏ máy tạo rác Bản thân mình khi sử dụng lời nói độc hại, làm tổn thương người khác, dù vô tình hay cố ý, thì cũng là cái máy tạo rác. Cho nên, ông bà mình dạy quá trời hay, uốn lưỡi 3 lần trước khi nói. Còn tôi thì, học cách quan sát lời nói của mình. Hít thở sâu 3 lần trước khi nói. Tôi thích nhất câu này trong phim hoạt hình Bambi và giữ nó làm vũ khí trong người: “If you can’t say anything nice, don’t say anything at all - Nếu không nói được điều gì tốt đẹp thì tốt nhất là đừng mở miệng.” Tập cái này khó, vì con người ai cũng quen nói trong vô thức, nói đại nói bừa chết đứa nào kệ nó. Con người lại không có thói quen tích cực, chỉ thích bà tám và xầm xì thóc mách đủ loại tin đồn. Đồn riết, fake news thành sự thật, sự độc ác thành chân lý. Cho nên, cứ từ từ quan sát và thay đổi mỗi ngày. Rồi mỗi ngày sẽ tốt dần lên. Rồi một ngày đẹp trời chiếc máy tạo rác của ta biến mất. Sử dụng ngôn từ tích cực nhiều nhất có thể, mọi lúc mọi nơi Không tạo rác là tốt rồi. Nhưng nếu còn có thể tốt hơn nữa thì sao? Nếu có thể tạo ra lời lẽ xinh đẹp, tạo ra năng lượng tích cực, yêu thương thì sao? Đời mình sẽ khác và đời mọi người xung quanh mình rồi cũng khác. Khi ta tạo ra mội trường độc hại, ta bị nhiễm. Khi ta tạo ra mới trường trong trẻo, hạnh phúc, ta đương nhiên sẽ thấm đẫm hạnh phúc, vui tươi. Cho nên, tôi tập cho mình sử dụng ngôn từ tích cực nhiều nhất có thể, mọi lúc mọi nơi, để giữ cho môi trường xung quanh mình luôn tích cực. Khi tạo ra năng lượng tích cực, bạn sẽ nhận lại năng lượng tích cực, và vòng tròn tích cực cứ thế lan ra. Đóng cửa không cho người ta đổ rác vào nhà Ủa người ta đổ rác vô nhà mình, rồi mình im re không nói gì? Mình chấp nhận vô diều kiện và sống ngập ngụa trong đó? Hay mình nổi cơn điên lên bèn quăng lại rác vô mặt nó? Rồi chiến tranh rác rưởi này biết đến khi mô mới thấy tận cùng? Thay vì thế, tôi học cách đóng bớt cửa, đặc biệt mấy cánh cửa nhiều rác, và học cách chọn lựa tiếp cận và tương tác với những nguồn thông tin tích cực cho bản thân. Ví dụ, sẽ chỉ chọn đọc bài của một số nguồn, một số người, chọn đọc để học hỏi kiến thức mới, mở mang tầm nhìn, đầu óc. Bỏ qua những thể loại tin đồn, những ồn ào xôn xao hết sức tào lao. Chọn gặp người chính trực, tử tế, tích cực, thêm bạn, bớt bè. Tích cực thì phản hồi, tiêu cực cho qua. Chọn cộng đồng tích cực để tham gia, hoặc tạo ra cộng đồng tích cực để ảnh hưởng Bản thân thì giữ gìn bằng những cách trên, còn môi trường thì có 2 cách. Một là chọn một số cộng đồng tích cực để tham gia. Chỗ nào tiêu cực bỏ qua. Công đồng nào chuyển từ tích cực sang tiêu cực thì thôi không tham gia nữa. Ngược lại, tôi cũng chủ động tìm cách tạo ra công đồng tích cực quanh mình, bằng cách viết blog, bằng cách tham gia các hoạt động công đồng xã hội có ý nghĩa, tạo ra dự án phi lợi nhuận đóng góp cho đời. Xử lý chất độc hại ngay khi nó ám vào người Làm hết mấy thứ trên, nhưng nói gì nói, tụi xả rác nó đông quá, nhiều khi một mình mình làm hông có lại. Cho nên, đôi khi cũng bị quăng cho một cần xé chất độc vào nhà. Thế là kiệt sức! Những lúc đó, phải quay về lặng im, đóng cửa, ngắt kết nối, trả mình về với trong veo, để gột rửa, để đẩy hết chất độc ra bằng hơi thở. Có khi một ngày hai ngày là hết độc. Có khi nặng, mất cả tháng, cả tuần. Hồi xưa bay nhảy tự do thì bỏ đi Châu Âu chơi cả tháng để dưỡng thương. Giờ Covid thì chỉ biết nhắm mắt, ngậm mồm mà thở. Ghê chưa? Người ta thảy rác vào nhà mình, khiến mình ra nông nỗi. Vậy, mà còn không biết đi bảo vệ bản thân à? Đời này, toxic nó nhiều quá hông biết tránh đâu cho hết, nên cứ phải lên game chống lại nó thôi. Chớ nếu cứ để vậy không làm gì, có ngày rác lút đầu chết vì ngộp thở.

Người vội đi Bỏ quên ký ức Rơi vãi miền xuân thực Tím nửa vạt chiều hoang Rồi sẽ còn ai nhớ về những đêm trắng lang thang Cạn nỗi lòng Chia nhau ly rượu đắng Bên kia sông Mùa về ghé thăm con cò trắng Bâng quơ mái chèo Suy nghĩ vỡ làm đôi Để mây chợt hiểu rằng Cuộc sống thật gần dù chân trời vẫn rất xa xôi Chân bước tới Đường về ngang bến gió Khi nào người đời hiểu ra Trần gian cũng chỉ là quán trọ Hồ điệp giấc này Ai tỉnh ai mơ? Ai ngơ ngác giữa đời Ai chạy về phía cầu vồng để nhặt nửa vầng thơ Lấy Để rồi không thể giữ Người đi Ký ức ở lại giữa đường trần tư lự Vụn vỡ này Ai bỏ Ai gom Nguyễn Phi Vân 14.12.2021

Mình nhận chiếc email dài hoảng loạn của một bạn trẻ đã đi làm, vì phạm phải một sai lầm tình cảm tại công sở, cảm thấy bế tắc, không lối thoát, nghĩ đến cả chuyện tự tử. Thật ra chuyện không phải là quá nghiêm trọng đến như thế. Làm người ai chẳng đôi ba lần phạm lỗi trong đời, và từ nay đến hết đời ai dám nói mình là thánh và sẽ không bao giờ phạm lỗi? Và sai lầm nó cũng không tránh ai, không phân biệt giàu nghèo làm thuê hay làm chủ, gia đình đề huề ra sao, vị thế xã hội danh giá kiểu nào. To err is human - Đã làm người thì đương nhiên có phạm lỗi thôi, dù là trong gia đình, ngoài xã hội, trong sự nghiệp hay cuộc sống. Tôi cũng vậy. Bạn cũng vậy. Chẳng ai thoát khỏi đâu. Có chăng là kẻ thì tỏ ra đạo đức bên ngoài nhưng giấu một bồ đen tối ở bên trong. Người thì ngơ ngác hơn nên vô ý phơi ra cho người đời ném đá. Còn số ít thì nhận ra, có lỗi thôi thì nhận lỗi, kể nó như câu chuyện quá khứ, kết nó như bài học, rồi move on - tiếp tục hành trình sống và dạy bản thân thuộc bài để không uống nước hai lần tại một dòng sông. Hiểu vậy, để biết phạm sai lầm là chuyện của nhân gian, đừng vì thế mà đến nước đòi sống chết. Nhưng nói vậy không phải là cổ vũ cho chuyện chủ động và cố tình phạm lỗi, rồi đổ thừa tại mình làm người. Còn nếu đã phạm lỗi rồi thì ráng giải quyết chuyện lỗi lầm của mình một cách có EI, bình tĩnh, khách quan và hiệu quả. Đây là 3 chia sẻ mình dành cho bạn, và đã giúp bạn bình tĩnh lại, nay viết lại cho những ai đang có hoàn cảnh tương tự để phản tư. Có lỗi phải biết nhận lỗi với bản thân Có lỗi là có lỗi. Chấm hết. Đừng có biện minh uốn éo vì người này vì hoàn cảnh nọ vì tình huống kia. Dù cố ý hay vô tình, dù chủ động hay bị động, trong khoảnh khắc mong manh ta đưa ra quyết định phạm lỗi, ta phạm lỗi. Điều đầu tiên hết một con người chính trực nên làm là nhận lỗi, và quan trọng hơn hết là nhận lỗi với chính bản thân mình. Đừng tìm cách tháo chạy. Đừng tìm cách đổ thừa. Đừng cố níu kéo chút đạo đức giả để che dấu cho sai lầm thật. Khi bản thân chấp nhận bản thân có lỗi thì tâm thế mới đủ đầy để sửa chữa, học tập và lớn lên từ chính lỗi lầm. Trải nghiệm phạm lỗi có thể giúp cho người ta lớn lên, khôn ra, nhưng cũng có thể kéo người ta vào vũng lầy cảm xúc của sợ hãi, thất vọng, hoang mang, trầm cảm. Lựa chọn thật ra là ở bạn. Bạn có thể nhận lỗi, trả học phí rồi đứng dậy đi tiếp, hoặc vì mày mặt, né tránh mà bản thân đẩy bản thân vào đầm lầy càng loay hoay càng lún càng sâu. Tha thứ nhưng không quên bài học Nhận lỗi rồi thì mình tha thứ cho bản thân thôi. Quan trọng nhất là mình dám chân thật và đối diện với cái sự sai quá sai của bản thân mình. Đời này có biết bao nhiêu lần sẽ té xuống đứng lên như thế. Không tha thứ cho bản thân thì không lẽ nằm vạ ở đó luôn cho người đời cứ thế đạp lên? Nỗi sợ hãi bị khui lon sâu bọ trong hộp ra nó sẽ là thứ ám ảnh con người suốt cả cuộc đời, dù chuyện cũ có trôi qua lâu cách mấy. Tha thứ là cách để cho bản thân được sống tiếp một cách nhẹ nhàng, bình thản, hiểu chuyện hơn. Thế thôi! Đừng ngồi đó chờ người ta tha thứ cho mình. Người đời muốn gì làm gì không ai kiểm soát được, nhưng lựa chọn và quyết định của bản thân thì chắc chắn mình lo liệu được. Vì vậy, tha thứ cho bản thân là quan trọng. Nhưng tha thứ xong cũng đừng có vội quên. Mỗi một sai lầm là một lần đời kêu lại gõ đầu dạy cho bài học. Phải cúi đầu chân thành mà học. Học xong thì phải nhớ mà ứng dụng để không phạm sai lầm tương tự lần sau. Tha thứ nhưng không được quên bài học! Đánh giá vấn đề và bình tĩnh giải quyết Còn lại của chuyện sai lầm là cái tác hại của nó đến cuộc sống hiện tại của mình. Khi bạn hoảng hốt, sợ hãi thì có vẻ như cái tác hại đó nó bị phóng đại vài trăm lần, khiến cho người ta nghĩ quẩn. Não người ghê lắm. Khi nhận tín hiệu nguy hiểm, nó bèn thêu dệt chuyện nọ xọ chuyện kia, vẽ vời thành những kịch bản phim drama kiểu bom tấn. Mình tự hù mình rồi mình tự diễn tự kết án bản thân luôn. Rồi lỡ mà nó dò trong cái nhà kho dữ liệu quá khứ thấy những vệt dữ liệu tương tự thì nó càng sướng nữa. Nó bao hết toàn bộ những sự chỉ trích, phán xét, kết tội, tất cả những nỗi đau đớn, dày vò, sợ hãi từ xưa đến giờ ra đánh hội đồng bản thân cùng một lúc. Sai lầm lần này tự nhiên trở thành cái cớ để nó lôi hết chuyện cũ vụ mới ra đập một cú cho chí mạng. Và ta gục ngã…. Giờ thì bạn hiểu là học và rèn luyện EI nó lợi hại kiểu gì. Nó có thể là vũ khí cứu mạng mình khi đụng chuyện. Có EI, mình sẽ nhìn mọi sự việc một cách khách quan hơn, phân tích vấn đề trước sau hơn, hiểu rõ mức độ thực tế và nguyên nhân gốc rễ chứ không chỉ sờ soạng trên bề mặt. Vì vậy, bạn sẽ hiểu đúng về vấn đề và mức độ tai hại của nó, sẽ biết đặt câu hỏi cho bản thân xem tác hại của ghê gớm nhất có thể là gì và giải quyết làm sao cho hợp tình hợp lý. Vậy thôi. Làm gì dữ vậy? Ai cũng mắc sai lầm và ai rồi cũng phải lớn lên. To err is human - Làm người ắt sẽ phạm sai lầm. Hiểu vậy để nhìn nó một cách tích cực hơn, học từ đó và vững vàng bước tiếp.