Trong mấy tuần vừa qua, tin nhắn gởi về cho mình nhiều nhất là từ các bạn đang đi làm, nhân viên có, người làm quản lý có, và trạng thái khá tương đồng: chán nản, lo lắng, hoang mang, vô định, chưa bắt nhịp lại được với hành trình công việc và sự nghiệp bình thường mới. Và tâm trạng đó dường như là nỗi lòng riêng tư nhưng lại là của tất cả mọi người, thân đã quay lại nhưng tâm thì vẫn loay hoay. Cũng dễ hiểu thôi, ta nói nhiều về sự bất định của tương lai, của thế giới siêu việt giao nhau giữa người và máy. Nhưng sự bất định đó chỉ là trên giấy, là một thứ gì đó mơ hồ, dường như còn xa lắm, và hình như nó ám ảnh người khác nhiều hơn là nhắm thẳng vào ta. Rồi Covid đến…. Và nó quăng sự thật về cái gọi là bất định vào mặt mỗi người, một cách rất cá nhân hoá. Nó là nỗi sợ hãi ép con người vào góc phòng bật khóc. Nó là tiếng còi xe cứu thương to dần đập thình thình lên màng óc. Nó là những câu chuyện giữa lằn ranh của chính ta, của gia đình ta, của những người hàng xóm kế bên ta. Nó là sự hoang tàn của những kiếp người. Nó là nỗi lòng xác xơ của cộng đồng, xã hội. Và trong hoàn cảnh đó, ai mà chẳng bị nó đẩy vô thế “bị ảnh hưởng tâm lý”, trừ phi bạn là người vô cảm. Bằng cách này hay cách khác, bằng câu chuyện này hay sự thật khác, nó ám ảnh tất cả chúng ta. Rồi giờ “mở cửa”, và ta quay lại với cuộc sống và công việc…. “Quay lại” là quay lại làm sao? Ngày giờ vật lý đã định, cái thân rời khỏi nhà đi đến chỗ làm. Lại những cái list công việc lút đầu, lại hội họp, lại chạy số, lại phải đối diện với chính trị công sở, với mâu thuẫn, xung đột nội bộ, với nhiều vấn đề với đối tác, khách hàng, vv. Cái thân lại lao vào guồng. Cơm áo gạo tiền lại trĩu nặng đôi vai. Có lẽ lần này thì nặng hơn, vì mọi sự có vẻ khó hơn, cuộc sống có vẻ phải tính toán chi li hơn, công việc có vẻ phải cày nhiều hơn dù kết quả nhận lại ít hơn, làm có khi chẳng bao giờ thấy xong vì hoàn cảnh và điều kiện thay đổi liên tục. Mọi thứ dường như bày bừa ra không tém ngăn nắp gọn gàng như xưa được. Và trong cái sự thiếu rõ ràng đó, cái tâm nó vẫn đang bơ vơ, loay hoay không biết quay về là phải làm sao. Người mạnh mẽ thì còn tìm cách này cách kia để dọn dẹp lại tâm hồn, trấn an nó, tạm cất nó vào một góc tối nào đó chờ khi rảnh thì deal với nó. Người không mạnh mẽ (chắc phải tới 80%) thì thân tâm tách ra mỗi đứa chạy một hướng, không biết phải làm sao nghĩ, hoảng hốt tìm nhau trên xa lộ mới của sự bất bình thường. Nếu cứ như thế, nếu không có thời gian và sự quan tâm giữa những con người, nếu tình trạng này cứ diễn ra không có bất kỳ sự can thiệp nào của lãnh đạo hay tổ chức, trạng thái “loạn tâm lý” trong đám đông người lao động sẽ là chuyện đương nhiên. Họ rồi sẽ không quản trị được cảm xúc bản thân nên phản ứng bất thường, gây mâu thuẫn nhiều hơn trong nội bộ. Họ rồi sẽ làm việc như cái xác vì linh hồn chạy lạc chưa tìm thấy. Họ rồi sẽ đưa ra những lựa chọn, quyết định thiếu bình tĩnh, kém EI (Emotional Intelligence - trí thông minh cảm xúc). Họ sẽ thường xuyên, một cách vô thức, vận hành trong trạng thái lo âu, sợ hãi, mơ hồ…. Khi tâm không không vững, làm sao công việc vững? Và đó, cũng là lý do vì sao người lắng nghe như tôi nhận quá nhiều tin nhắn từ những người lạ chỉ kết nối qua website hay FB, đặc biệt là nhiều người đã follow nhiều năm nhưng bây giờ, trong hoàn cảnh không biết phải làm sao này mới nhắn, chỉ để được ai đó lắng nghe…. Cho nên, mùa quay lại có lẽ nên là mùa mà mỗi người, mỗi lãnh đạo, mỗi tổ chức nên quan tâm hơn đến phần mềm của đội ngũ, đến sức khoẻ tinh thần, đến cái tâm còn đang lang thang vô định ở ngoài kia. Người khác máy ở chỗ này, chúng ta không lập trình trạng thái được. Cho nên, việc thì vẫn phải làm, KPI thì vẫn phải đạt, nhưng yếu tố tâm lý sẽ là một trong những điều kiện tiên quyết để mọi người thật sự quay trở lại, không chỉ bằng cái thân vật lý, mà cả với cái tâm bình an và sẵn sàng chờ đón những sự khởi đầu. Nếu không được quan tâm, thiếu đi chăm sóc, sức khoẻ tinh thần rồi sẽ trở thành trở ngại hàng đầu cho tập thể và tổ chức trong giai đoạn vừa quay lại đã phải chạy đua này. “Kiệt sức tinh thần” sẽ là vấn đề lớn nhất của mỗi cá nhân, mỗi tổ chức vẫn còn một linh hồn để giữ gìn và bảo vệ. Đây có lẽ cũng là phép thử minh bạch và nghiệt ngã nhất về văn hoá, khi từng thành viên trong đó vẫn đang dạt về phía những miền đau. Do we care - Chúng ta rồi có quan tâm? Do we care enough - chúng ta rồi có quan tâm đủ? Khi những con số vẫn cứ chạy đưa về tận cùng của bảng báo cáo tài chính, con người và những linh hồn sẽ chạy về đâu?

Trong hai sự kiện quốc tế gần đây nhất chia sẻ về CX - Customer Experience - Trải nghiệm khách hàng và mô hình kinh doanh hậu Covid, mình đều nói 1 ý - Covid xong, chúng ta quay trở lại, khách hàng không quay trở lại, bởi vì họ đã tiến hoá. Những gì chúng ta đả từng biết về họ đã có phần lạc hậu. Hành vi thay đổi. Cảm xúc thay đổi. Giá trị mà họ mang ra làm kim chỉ nam sau cơn đại nạn của hành tinh đã thay đổi. Sự lựa chọn đã thay đổi. We don’t know them any more - Chúng ta không cần nhận ra họ nữa. Họ không quay lại, như những con người ta đã từng biết. Họ không quay lại, với những mong muốn ta đã từng quen. Họ không quay lại để tiếp nối câu chuyện đang bỏ dở. No, thay are not back - Không, họ không quay lại. Họ đã là những con người rất khác, rất mới, và dù là brand nào, chúng ta cũng phải làm quen với họ lại từ đầu. Nếu là brand owner - chủ sở hữu thương hiệu mà bạn quay lại như xưa, assume - cho rằng khách hàng của mình vẫn còn như xưa, rồi lại lao vào buôn buôn bán bán theo cái cách như xưa, thì thật sự là hết phim rồi. Vì bạn và brand của mình vừa bị kẹt trong trạng thái bệnh tâm lý hậu Covid. Này cũng giống như mental health issue - vấn đề sức khoẻ tâm lý của brand vậy, không qua nổi cái drama nghiệt ngã mả Covid tạo ra, sợ hãi co rúm lại, không dám làm gì khác, không dám làm gì mới vì chỉ mong án binh bất động cho an toàn, hoặc mong chờ mọi thứ sẽ cứ quay lại như những ngày xưa cũ. Trạng thái tinh thần kẹt ở đó, không nhìn thấy và không công nhận sự thay đổi, một mực nghĩ là mưa sẽ qua trời sẽ tạnh, rồi tự tạo ra cho mình cái bong bóng an toàn - một thế giới hoàn hảo đã từng, rồi tự gạt mình và loanh quanh trong cái bong bóng ấy. Người cũng có vấn đề về sức khoẻ tâm lý sau đại dịch. Brand cũng vậy. Nếu thấy mình có bệnh thì phải tìm cách chữa bệnh thôi. Và sự bắt đầu mà tôi sử dụng cho các công ty của mình luôn luôn là từ người sử dụng cuối cùng, khách hàng. Thời nào, công nghệ nào cũng vậy thôi, cũng phải bắt đầu từ con người. People first, tech after - Bắt đầu từ con người đã, rồi mới xử tới tech, vì tech cuối cùng cũng chỉ là cái tool để phục vụ cho những nhu cầu mới của con người. Nếu con người thay đổi, thì mình đành phải tìm cách làm quen lại, tìm hiểu lại, thả thính lại, chạy theo xây dựng lại quan hệ mới thôi. 3 điều mà mình đã chia sẻ tại các sự kiện này: Customer Archetypes - Làm lại bài tập về tập khách hàng theo hành vi mới hậu Covid, đặc biệt là hành vi số đã tiến hoá hết nhận ra sao Covid Những người ngày xưa là early adopters - người tiêu dùng/khách hàng thuộc dạng nhanh, sớm và nhạy với cái mới nhất, nhạy tech nhất, giỏi tìm deal và giảm giá nhất giờ đã thành dân professional shop tất tần tật cả những ngành hàng mà trước đây hãy còn ngần ngại, kiểu big ticket size - đơn hàng giá cao cũng sẽ bắt đầu thử. Những người convenience seekers - tiện lợi là trên hết ngày xưa chủ yếu offline, chỗ nào tiện nhất thì xẹt vào, là tác nhân khiến các nhãn hàng bán lẻ đua nhau giành vị trí tiện lợi, giờ bắt đầu tái định nghĩa chữ tiện lợi, mang hết trải nghiệm mình muốn ngày xưa, công với những trải nghiệm tiện lới kiểu mới, đổi sang đa kênh, nhất là tập trung vào kênh online và expect - mong muốn những trải nghiệm mới nảy phải xịn mịn, không thua trải nghiệm tiện lợi của ngày xưa mả còn nâng cấp khủng hơn rất nhiều. Tập aspirants - những kẻ hướng về phía tương lai, mua theo thói quen, chủ yếu offline, lựa chọn kỹ càng, không chuộng cái mới mà đợi cái gì mới thành mainstream - lựa chọn của đám đông rồi mới chạm vào, giờ đây cũng thay áo đổi da luôn. Họ đã học được cách tìm hiểu và lựa chọn mới với công nghệ số sau Covid và đang từng bước explore - khám phá sự mới mẻ vui vẻ này một cách đầy thích thú. Họ không rành tếch, nên rất cần hỗ trợ, sự kiên nhẫn hướng dẫn, và sự thông cảm của giới trẻ làm tech và dịch vụ khách hàng. Đừng tưởng thứ gì mấy bạn biết thì người ta đương nhiên phải biết. Don’t assume - đừng cứ cho là đương nhiên họ phải hiểu, không thì dốt quá nha. Người ta trả tiền cho mình đó. Mang trái tim thấu cảm ra mà phục vụ. CJ - Customer Journey - Hành trình khách hàng Khách hàng đã khác, hành vi đã khác, thì không cần phải nói thì hành trình của họ cũng đã thay đổi hết rồi. Cho nên dù là bạn trước đây có làm hay chưa làm gì thì cũng phải ngồi xuống vẽ lại. Đừng có chủ quan và làm biếng. Bài này làm lại là sẽ hiện nguyên hình cả đám thứ mới cần phải làm lại, làm mới, làm thêm để đáp ứng nhu cầu và hành vi mới của những người Thượng đế đã thay lòng đồi dạ :-) Usecase - Bản đồ tương tác mới giữa người dùng và hệ thống Cái này cũng dễ hiểu thôi. Người ta thay lòng đổi dạ rồi, người ta đi đứng va chạm với mình theo kiểu khác cách khác rồi thì đương nhiên cách mình tương tác với người ta cũng phải thay đổi chớ. Theo thứ tự 1, 2, 3 vậy thì tới đây cũng phải vẽ lại cho từng điểm chạm thay đổi hay điểm chạm mới giữa brand với khách hàng. Again, đừng có bỏ qua hay làm biếng chuyện này, nên mang nó ra làm chuyện to bự hết sức quan trọng và cần thiết nếu muốn chữa bệnh tâm lý cho brand. Vậy nha. Vừa giải thích vừa xây cho cái action plan - kế hoạch hành động luôn rồi đó người ơi. Làm liền đi để còn chữa bệnh mental health - sức khoẻ tâm lý kịp thời cho công ty và brand của mình trước khi quá muộn.

Mưa xuống Sao không phải là mưa lên? Lòng nặng trĩu Sao không phải là đời nhẹ tênh? Trung thu Là năm già hay năm trẻ? Trăng tròn Là ta thấy hay nghe? Người nói gì Khi nhắm mắt lặng thinh Ai không nói Dù ngôn từ vẫn rót đầy chén trà trưa năm cũ Ngoài kia Vật đổi sao dời Có phải là nơi nhân gian trú ngụ? Trong này Ngôi nhà lặng im Rất mới và vẫn cũ Có phải là nơi cuối cùng cho họ được trở về? Trần gian Có thể chứa thêm bao đêm hứa ngày thề Trước khi vỡ tan thành vô ước? Cuộc sống này nằm ở phía sau hay phía trước Khi ta đối diện chính mình Khi trăng đầy hay khuyết ở tại tâm Nguyễn Phi Vân 21.09.2021

Tuần vừa rồi là tuần sự kiện nhượng quyền, tham gia làm diễn giả cho 3 sự kiện franchise lớn của Indonesia, Malaysia và Singapore với các chủ đề không hẹn mà gặp của cả ba sự kiện: International expansion post Covid - phát triền quốc tế hậu Covid. Lắng nghe chia sẻ của các diễn giả khác, lần nghe câu hỏi của của các doanh nhân tham sự, mình chỉ có thể đúc kết bằng 1 từ: họpe - hy vọng. Thái độ của tất cả mọi người hoàn toàn giống nhau, “OK hoang tàn thì cũng đã hoang tàn hết cỡ rồi. Giờ chỉ có bước tiếp về phía trước thôi. Let’s do it!” Trên tinh thần đó, mọi người đều nhìn về phía trước, thay đổi và sáng tạo để tồn tại và phát triển. Quan trọng hơn nữa, hy vọng về giao thương và phát triển quốc tế đang mạnh mẽ, với những kế hoạch được tái kích hoạt, với những cách tiếp cận được tái xây dựng, và với nhiều kết nối được hâm nóng lại. Ừ, chuyện gì qua thì đã qua. Chuyện gì xấu nhất có thể xảy ra cho doanh nghiệp thì cũng đã xảy ra. Cũng chẳng cần mặt mày làm gì. Đóng cửa thì đóng cửa. Ngưng kinh doanh thì ngưng. Chuyển hướng thì chuyển. Còn ai trụ được hay nở hoa được trên sa mạc thì cứ nở. Chả sao cả. Một cuộc thanh lọc tự nhiên xảy ra cũng tốt mà. Nó chỉ làm một chuyện cực kỳ đơn giản nhưng hết sức quan trọng: chỉ ra sự thật. Nếu nền tảng yếu thì giờ nó rõ rành rành ra đó không cãi được. Nếu trước giờ chỉ nghĩ tới short-term ngắn hạn thì hụt chân là cái chắc. Nếu quơ quào kiếm tiền cho nhanh mà thiếu đầu tư cho tương lai thì nó đập một cú cho tỉnh ngộ. Nếu chưa kịp cập nhật để hội nhập vào tương lai số thì nó show hậu quả cho coi real time - ngay lập tức. Vậy thôi! Ai nói kiểu gì cũng không bằng tự nhiên nó đánh cho ngã ngựa để mình tỉnh ra. Xong rồi, bớt ego lại, bớt hoang tưởng lại, bớt chung chung lại, bớt cào cấu kiếm tiền overnight lại, nhìn thẳng vào sự thật, chấp nhận sự thật, và thay đổi. Thật ra Covid cuối cùng làm chuyện đó tốt nhất. Nhốt người ta lại, demo cho coi tất tần tật những thứ đã nghe nhưng không hiểu, chưa tin, thiếu quan tâm hay lo bận quá chưa bắt tay vào thực hiện. Mọi người ai cũng trở nên down-to-earth (thiệt tình) hơn. Mọi người phần lớn cũng có vẻ trở nên dễ thông cảm và bao dung hơn. Mọi người linh hoạt hơn trong cách tiếp cận và cộng tác. Ừ, miễn là có cộng tác là đẹp rồi, không tính toán ép xác như xưa nữa, cho có công việc mà làm, cho bộ máy khởi động lại, cho năng lượng tích cực khai thông lại. Qua cơn giông bão, trời lại quang mưa lại tạnh, và mọi người lại chìa một bàn tay ra, mỉm cười và đến với nhau. Cũng có thể một lúc nào đó người ta lại quên đi, lại lao vào, lại cuống cuồng đi về cái kết của cuộc đời. It’s OK - chẳng sao. Chỉ biết rằng lúc này ta cứ ở đây, trong hiện tại, thở sâu và appreciate - biết ơn sự quay trở lại của những ánh mắt cười đầy hy vọng. Cho nên, trong cái lúc năng lượng tích cực đang quay trở lại và năng lượng bao dung đang lắp đầy không khí này, có lẽ lại là lúc thích hợp nhất để nói chuyện tương lai, bàn chuyện hợp tác, cùng nhau nghĩ về một hành trình xa hơn, khác hơn, vững vàng hơn. Có lẽ, hơn lúc nào hết, đây là lúc hẹn nhau, gặp lại nhau, nối lại và tìm ra những cơ duyên mới để cùng phát triển, để cùng vui vẻ, bình an, và thông cảm với nhau hơn trên cùng một hành trình. Cho nên, thôi chuyện cũ bỏ qua. Chưa Tết nhưng đã Tết. Cũng nên nhẹ nhàng bỏ xuống những nút thắt còn lại, lỡ tay thêm vào trong 2 năm gập ghềnh vừa qua. Có khi, cứ mở lòng ra và restart - bắt đầu lại một cách thấu cảm hơn, cho cuộc sống được mỉm cười hàng ngày trước ngõ.

Trong cái ngữ cảnh tìm thấy chính mình đã rất khó từ xưa đến nay, phải vật vã, tiêu tốn nhiều thời gian và năng lượng dũng cảm để đối diện và trò chuyện với bản thân thì thế giới bên ngoài lại đầu tư dữ dội vào game “đánh lạc hướng”, với tần suất ngày càng dày đặc và cường độ ngày càng dữ dội. Từ thế giới ảo của mạng xã hội đang chiếm lĩnh gần 1/3 thời gian cuộc đời của một con người, với fake news - tin giả, tin nhảm nhí, sự đổ bộ của nội dung rác, sự oanh tạc của nội dung kém văn minh, tiêu cực, vv, chúng ta làm gì còn thời gian và tâm sức cho bản thân khi từng cơn ồn ào cứ vỗ như sóng dữ vào mặt mỗi ngày? Người lớn đã vậy. Trẻ con lại càng nguy hiểm hơn, khi chúng hoàn toàn không có chút khả năng tự vệ nào ở môi trường ảo. Rồi giờ ta nói về thế giới ảo sẽ chiếm lĩnh toàn bộ không gian và thời gian thực. Ta muốn dời mọi người lên mây để sống, để tương tác, để làm việc và hỷ nộ ái ô. Sẽ không còn thế giới thật, vì ảo chính là thật, và thật sẽ mất đi một cách tự nhiên, như cái cách mà người ta không còn chạm vào vạt áo của mẹ hay bàn tay co rúm của bà. Cha mẹ sẽ không còn nhìn vào mắt con. Vợ chồng rồi sẽ nhắn nhau trong căn nhà ảo. Giọt nước mắt rồi sẽ lăn trong những đêm lạnh lẽo, khi ta căng mắt trên màn hình tìm một thoáng bâng khuâng? Rồi những kẻ bơ vơ trong tâm hồn, lạc lõng trong cuộc đời, gục đầu trong nỗi cô đơn của hàng vạn người đang nhấp chuột sẽ cam chịu cuộc sống giả trân? Vì ở đó, ít ra có người còn đang online để chúng ta cùng nhau cô độc. Rồi thế giới ngoài kia sẽ hoang tàn như quá khứ và cuối cùng chỉ còn tồn tại đâu đó trong bài học, về một nền văn minh nhân loại đã cằn khô? Rồi sự vô cảm sẽ trở thành dữ liệu thô, cho loài người cơ hội bùng nổ sự ác độc vốn bị giam hãm trong lòng từ thưở khai thiên lập địa? Rồi chìa khoá của kết nối phải là “cà khịa”, là cầm con dao ảo đâm vào vết thương thật, là hạ gục nhau trong sự hả hê? Rồi chửi nhau online nó thành một cái nghề, càng cay độc càng nhiều view nên không có cơ dừng lại? Rồi mặt trời vẫn mọc và lặn nhưng bóng đêm sẽ thống trị thế gian này mãi mãi, khi máu từng dòng đen chảy trong huyết mạch của mỗi con người? Who cares? Rồi có còn ai biết quan tâm đến nỗi đau thật đằng sau những chiếc mặt cười, hay cái chết thật đằng sau những trò chơi ảo? Magic potent - một lọ thuốc thần mua được từ game ảo rồi có chữa lành vết thương ngả nghiêng trong mỗi linh hồn? Rồi ta sẽ là ai trong thế giới mà tình yêu thương phải hy sinh chỉ để sinh tồn, khi mất mát mới là lời cành tỉnh về sự ra đi vĩnh viễn dù thế giới có thật hay là ảo? Loài người đã không tìm thấy mình bao nhiêu ngàn năm qua nên đã tuyên bố give up - bỏ cuộc không đi tìm bản thân mình nữa. Làm người khác cho nhanh, làm kẻ ác cho dễ, làm đứa có đồ chơi để trả thù đời. If you can’t win them, join them - Nếu nhắm không thắng thì thôi ta bỏ cuộc đi theo? Loài người bỏ cuộc, bỏ làm người thật, bỏ hành trình quá khó để tìm về với hạnh phúc giản đơn. Thôi, từ nay ta đổi phe, sống với giấc mơ hoang, mua vũ khí ảo để trở thành ai đó khác. Kẻ muốn mạnh thì đua nhau dựng ảnh hưởng ảo. Kẻ muốn đẹp thì mua bao bì ảo. Kẻ muốn nổi tiếng thì mua sự chú ý ảo bằng cách thoả mãn những góc đêm không dám phơi bày trong sâu thẳm mỗi con người. Rải thuốc độc cho họ ăn để họ ghiền cái cảm giác trở thành kẻ quyền lực tức thời, ngồi đằng sau bàn phím thật để dần thân vào những cuộc chiến tranh chính nghĩa hoàn toàn ảo. Loài người bỏ cuộc, bỏ làm chính mình để lạc tâm lạc não, để một phút giây online nào đó được thoả cơn say máu, hạ đo ván một ai đó, thắng hả hê một ai đó, đập chết một ai đó cho đã cái nư phải ép mình kiềm hãm bóng tối những năm qua. Rồi bên thua cuộc sẽ còn bao nhiêu người, hay ai cũng thắng, hay tất cả đều thua khi thế giới này không còn năng lượng thứ tha? Khi lạc trôi là chính nghĩa, khi độc ác là hơi thở thì nhân loại tiến hoá về nơi mô, về phía địa ngục trần gian thật trong một không gian ảo? Không biết nữa! Khó lắm, càng ngày càng khó, càng ảo càng khó, nên ai còn chút ánh sáng thì phải ra tay tự cứu lấy chính mình, cứu lấy người thân của mình trong cuộc chiến mà phần áp đảo nghiêng về phía họ, phía vô ảnh của bóng tối, phía ánh sáng chỉ còn là một giọt nhỏ trên bản đồ bất động sản ảo chẳng ai mua…. Thế giới bên ngoài tiến lên, thế giới bên trong lùi lại. Are we giving up on ourselves - Ta sẽ bỏ cuộc với chính mình, thôi cuộc đời cứ mặc nó lạc trôi?

Cuối cùng cũng có giải pháp chưa cần 100% 4.0 cho giấc mơ ngôi nhà thông minh có khả năng điều khiển từ loa thông minh hay điện thoại. Việc thế giới còn tồn tại quá nhiều thiết bị và ngôi nhà không thông minh luôn là bài toán khó, không lẽ phải thay hết thiết bị thông minh thì nhà mới thông minh? Hay bỏ qua khách hàng của những ngôi nhà không được thông minh lắm? Đây không phải là phát minh gì ghê gớm, nhưng nó giải được bài toán hiện thực nửa vời cho những ai chưa upgrade hết tất cả thiết bị lên thành "thông minh". Vậy, gọi là sáng tạo, giải quyết những vấn đề bình thường bằng những phát minh bình thường, nhưng mang lại tác động lớn.

Khách mời: Trần Trọng Kiên - Chủ tịch hội đồng tư vấn quốc gia, chủ tịch Thiên Minh Group - Sự hoang tàn của ngành nhìn ra sao trong vòng 50 năm qua? - Vượt khủng hoảng và tồn tại thế nào trong đại dịch? - 4 trụ cột giải toán: sự an toàn, giảm chi phí ngay lập tức (bỏ các dự án không khả thi), đảm bảo dòng tiền, tìm các nguồn doanh thu mới. - 4 trụ cột đầu tư cho tương lai: đào tạo nhân viên, đầu tư chuyển đổi số, tiếp tục tham gia M&A (tái cấu trúc các tài sản), mở rộng ra các thị trường có thể phục hồi sớm hơn như châu Âu, Mỹ, Trung quốc. - Chân dung người du lịch mới nhìn ra sao sau đại dịch? - Du lịch là nhu cầu thiết yếu nên ngành du lịch sẽ quay trở lại rất nhanh vì người ta quên nhanh lắm. - Công nghệ sẽ đóng vai trò thế nào trong sự phục hồi của ngành du lịch, và sản phẩm du lịch có thể nhìn khác đi như thế nào?

Với công nghệ AI - trí tuệ nhân tạo & machine learning - máy học, robot giờ đây có thể cầm cọ như hoạ sỹ. - Vẽ chân dung - Vẽ tranh - Sơn móng - Sơn tường - Vẽ tường Câu hỏi là, nếu robot tiến hoá như thế thì loài người sẽ tiến hoá thế nào?

Trong khoá học Self-Management - Quản trị bản thân, mình có nhắc đến từ “không thoả hiệp” về giá trị cốt lõi của bản thân. Một số bạn nhắc hỏi “không thoả hiệp” có nghĩa là gì. Việt Nam mình trong mấy chục năm, đối với các thế hệ đi trước, từ khoá truyền động lực lớn nhất có lẽ là “survival of the fittest - sự tồn tại của kẻ biết thích nghi”. Trong bất kỳ hoàn cảnh gian nan, khó khăn, bất định nào, kỹ năng sinh tồn cũng là kỹ năng hàng đầu, giữ cho con người trước hết là còn tồn tại trên cuộc đời này đã, trước khi bàn chuyện mơ hoang. Tồn tại là lẽ sống, là nền tảng quan trọng duy nhất cho mọi lựa chọn, là la bàn cho nhiều quyết định. Mà khi đã là tồn tại, thì phải hết sức linh hoạt về mọi mặt, có khi cả về giá trị. Có thực mới vực được đạo. Cho nên nói gì ba chuyện đạo đức, giá trị, nhân sinh quan cao cả thì cũng phải lùa cơm vô miệng. Ai hiểu đạo lý này thì sống theo dấu chỉ của chén cơm. Ai không hiểu, cứ khư khư ôm lấy giá trị thì ngóc đầu lên không nổi. Cho nên, “thích nghi” là thích nghi cả về mặt giá trị trong xã hội không còn chỗ dung thân cho giá trị. Có cơm thì mang ra nói. Có mối thì mang ra so. Có no mới xoa bụng mà nói chuyện đạo lý làm người. Ở đó, con người được hoàn cảnh dạy phải chiến đấu, phải gạt hết mấy đứa xung quanh ra để giành lấy sự sống còn, phải vô cảm đạp lên bất cứ đám đông nào để vươn lên hứng lấy ơn mưa móc, phải lo cho bản thân, lo cho người thân mình trước, kệ thiên hạ hơi sức đâu mà nghĩ tới. Ở đó, thành công không cần bàn cãi là ai hơn ai về sở hữu vật chất “sờ được đếm thấy khoe sướng” kiểu bạc tiền, áo mũ, nhà xe…. Trong hoàn cảnh như vậy, moral compass - la bàn đạo đức, giá trị đương nhiên là đồ hư không xài được, vì la bàn mưu sinh nó chuẩn hơn, khái niệm thành công nó “chạy bằng cơm”, và ý nghĩa cuộc đời là khi mang sở hữu ra cân đo thì mình thuộc tầng lớp “ở trển”, có tiền có quyền, hét hò ra thép. Ở đó, những loại giá trị không qui đổi ra xu được như chính trực, ngay thẳng, chân thật, tử tế, vv tụi nó không có chốn dung thân, vì mang chúng vào người chỉ có khổ thân thôi, không biến thành thóc mà xơi được. Ngược lại, mang những thứ này vào thân thì làm sao đóng phim hành động trong hoàn cảnh la bàn bốn phương đều chỉ về hướng áo cơm. Hoặc giả nếu có thể lấy chúng làm trang sức, khi cần mang vào khoác lên cho nó đúng vai đạo đức sáng ngời, thì người ta flexible - linh hoạt khi mang khi không, khi đạo đức lúc không, có giá trị theo ngữ cảnh, chính trực, chân thật theo sự kiện, có lợi thì đạo đức không có lợi thì đế cần. Lẽ phải thời thế này có thể mua ở cửa hàng tiện lợi mà, cần thì xẹt qua mua, available - có sẵn 24/7. Vậy, gọi là “thoả hiệp”, nghĩa là giá trị nó trôi như lục bình, khi bến này khi bờ kia. Giá trị như cánh chuồn chuồn, mưa nắng tuỳ thời mà nó đậu nó bay. Lẽ phải thuộc về bên thắng cuộc, bên giành được nhiều xu, nhiều đồ chơi quyền lực nhất cho phía của mình. “Không thoả hiệp” là ngược lại, nghĩa là trong bất kỳ hoàn cảnh, môi trường, thời thế nào người ta cũng giữ khư khư lấy giá trị cốt lõi của mình. Đưa tiền muôn bạc vạn cũng không bán một chữ. Quyền lực danh vọng không làm họ lung lay mà ngả theo chiều lẽ phải ngoài cửa hàng tiện lợi. Dù bị đì, bị ép đến đường cùng cũng không len lén thoả hiệp kiểu “thôi kệ bí quá xả lần này rồi lần sau lại tiếp tục chính trực”. Một lần thoả hiệp sẽ có lần 2, lần 3, và nhiều lần nữa trong đời. Thoả hiệp có nghĩa là thoả hiệp. Mà đã thế, ai mày mặt đâu gọi mình là người có giá trị? Tiện thì chính trực không tiện thì thôi à? Có người nhìn thì chân thật không ai thấy thì gian à? Có lợi thì tử tế bất lợi thì lưu manh à? Hay thích thì sòng phẳng không thích thì ngu gì ngay thẳng? Đa số đương nhiên sẽ chọn thuận chiều theo gió, về phía mà con người hàng ngàn năm nay vẫn cứ đua về, ích kỷ và tham lam. Cho nên đa số sẽ thích lẽ phải bán ngoài kênh cửa hàng tiện lợi. Cho nên đa số sẽ show hàng giá trị, đạo đức theo thuyết âm mưu. Cho nên đa số cuối cùng đều hoặc là không có hoặc là “thoả hiệp”. Xã hội như vậy, đám đông như vậy, nên thoả hiệp với giá trị là lẽ thường tình. Ai không thế là chẳng thức thời. Ai không thế thì bị đẩy ra rìa, đứng bên lề mà tự buồn tự trách. Đời say cả một mình ta tỉnh, hay ta mơ hoang về một thế giới lặng im, không gió nên cây chẳng cần ngả theo chiều? Ai cũng muốn người ta đối xử với mình bằng những giá trị “không thoả hiệp”, muốn họ luôn chính trực, chân thật, tử tế blah blah blah, nhưng bản thân liệu có sẵn sàng? Hay “không thoả hiệp” là chuyện của thiên hạ, lẽ đương nhiên, chẳng liên quan gì đến thế giới của ta? Đường một chiều bên họ, nhưng cửa hàng tiện lợi ở bên tớ đây nha. Cần tớ mua, xài một lần rồi bỏ? Nhưng đời làm gì có game nào mà chỉ có lợi cho ta, đẩy hết bất lợi về bên họ? Birds of the same feather - đồng loại thì chúng mới dạt ra bay về một phía cùng nhau. Nồi nào thì úp vung nấy mà thôi. Ta thoả hiệp thì đương nhiên cả đám xung quanh kiếm đâu ra đứa nào “không thoả hiệp”? Dẹp qua một bên không nói chuyện đúng sai, chỉ bàn thế nghiệp. Mình chơi sao sẽ bị kẻ khác chơi lại i sì như vậy. Mình sống sao đời sẽ copy trả lại y chang. Cứ như là cái thế của một chiếc boomerang, quăng ra từ đâu rồi sẽ lại trả về đúng nơi duyên đã khởi.

Mấy hôm nay nhận rất nhiều tin nhắn tâm sự về “tâm trạng” quay lại của các bạn đang đi làm. Thật ra trước đây mình nghĩ rằng mở cửa lại, được vào văn phòng lại mọi người sẽ rất vui vẻ và hăng hái, vì bản thân mình tự cảm thấy như vậy. Nhưng rất ngạc nhiên thấy rất nhiều bạn đang rơi vào trạng thái hoang mang, vô định, mất phương hướng, muốn nghỉ làm không vì lý do logic nào cả mà chủ yếu vì cảm thấy bản thân “không ổn”. Covid có lẽ đã ép mọi người vào thế phải phản tư về cuộc sống, về công việc, về trật tự của những thứ quan trọng hơn trong cuộc đời mình, về mục đích sống, về giá trị, khi chứng kiến sự mong manh của hơi thở, của mạng sống, chứng kiến sự sụp đổ của những điều đã bị loại người taken for granted - xem thường vì tưởng chừng như lúc nào cũng sẵn có, quá đỗi bình dị nên bị bỏ qua trong cuộc đời này. Có lẽ vì thế, nó ép người ta phải nhìn lại, định hướng lại, tái lập và khởi động lại một hành trình mới chứ không còn là tiếp tục hành trình cũ bị gián đoạn. Nhìn từ góc độ cá nhân cũng thế. Nhìn từ góc độ tổ chức cũng thế. Chúng ta không thể nối lại sự gián đoạn, vì chúng ta không bị gián đoạn, mà thật ra là bị xô vào game mới - game “sống thật”. Chúng ta bắt đầu đặt những câu hỏi kiểu “Có đáng không?”, “Để làm gì?”, “Tại sao phải thế?”, “Không lẽ cứ vậy cả đời?”, “Cuộc sống mong manh đến thế sao?”…. Thời còn cuống cuồng lao đi, xông vào, bị cuốn trôi trong con sóng sự nghiệp, công việc, cào cấu vật chất danh vọng, con người không có thời gian để suy nghĩ về những điều quan trọng, giản dị về sự tồn tại của chính mình. Vì thế giới bên ngoài làm marketing hiệu quả quá, nên đôi khi con người bị quận vào một cách tự nhiên hồi nào không biết, rồi hăng hái lao về phía những “phần thưởng”, “đẳng cấp”, “thành tích” chứng minh sự thành công bề ngoài của bản thân. Rồi Covid đến, và vẫn chưa đi. Nó dửng dưng không thèm đềm xỉa gì đến loài người, đến những concept - khái niệm thành công lung linh của thế giới ảo do loài người vẽ ra. Nó ném thẳng đá vào mặt, mang hơi thở ra làm đối trọng với tất cả những thành tích mà loài người trước giờ vẫn mang ra làm marketing. Nó khiến cho con người chao đảo vì hoảng hốt, vì vỡ ra, vì hối hận, vì bắt đầu hoài nghi những gì mình đã biết. Và đó, cũng là lý do vì sao con người rơi vào trạng thái hoang mang, vô định, mất phương hướng ngay khi trời lại với cái gọi là “bình thường mới”. Câu hỏi đặt ra, cơ bản, giản đơn nhưng chưa tìm ra lời giải thì làm sao bình thường? Như thế nào là trở lại? Tiếp tục nghĩa là sao? Tiếp theo rồi sẽ thế nào? Game trong lòng đã khác. Thế giới bên ngoài làm sao giống? Khoảng cách giữa hơi thở và công danh giờ đây cách nhau có đến bao xa? Nụ cười có quan trọng hơn không? Giấc ngủ bình an có phải là nhà? Mở mắt có phải là niềm vui? Nhắm mắt, thở sâu có phải là hạnh phúc? Dừng lại có phải là tiếp tục? Bước đi là ra đi hay sẽ trở về? Lựa chọn là nhẹ tênh hay lại gánh áp lực trên vai bằng ý niệm thành công của nghiệp của nghề? Ly trà chiều lặng im có phải là vô dụng? Thành công có phải đến từ những lời thảo mai chúc tụng, hay chỉ cần câu “ai đó có ổn không”? Hiện diện là lúc này hay bên kia của những chờ mong? Quá khứ, tương lai, đâu là khởi đầu của sống? Nhưng với mình, điều này cực kỳ tích cực, vì có mấy khi ta có đủ thiên thời địa lợi nhân hoà để được nghĩ về mình. Giờ, vũ trụ đã mang cơ hội đó quăng vào nhà, thì mình hãy cứ thuận tự nhiên mà tư duy lại. Đây là cơ hội quý giá để mọi người có không gian và thời gian reset lại, trả lại cho bản thân cơ hội được làm lại, chọn lại, định vị lại, bắt đầu lại nếu hành trình đã qua không phải là lựa chọn của mình. Thế giới bên ngoài, và bài marketing đỉnh cao của nó, đã khiến cho không ít người đang bước đi trên con đường của người khác, sống cuộc đời của ai đó khác, làm những việc mình ghét hay chẳng chút quan tâm. Nếu đó là bạn, thì đây là cơ hội vàng để bắt đầu lại, khi cả thế giới đều phải reset, khi cả nhân loại đều có thoả ước ngầm sẽ mỉm cười với mọi sự tái khởi đầu. Now or never - Bây giờ hoặc là sẽ chẳng bao giờ, khi những ngôi sao đã xếp thẳng hàng, trải thảm đỏ cho hành trình tươi mới đang chờ bạn.

Chỉ ào ạt thôi Dữ dội về phía trước Không một phút ngập ngừng Không một lần ngoảnh mặt Tạm biệt phía sau của những điều huyễn hoặc Tạm biệt đêm trắng Và nửa giấc mơ hoang chưa tỉnh của những phận người Phía trước là nơi nao Ai biết Nhưng chân cứ đi và mắt vẫn mỉm cười Chuyển động Là sự sống Dấn thân Là trái tim còn ươm nóng Bước chân lêu nghêu Thế giới bao la Đất trời lồng lộng Gọi mây là nhà kéo gió làm chăn Đã gọi là đời Bao giờ mới hết khó khăn? Nên nắng vẫn cứ nhảy lò cò Đếm ô quan ngoài ngõ Có sao đâu Làm gì có ai Biết hết và hiểu rõ Về phía trước của một thời kỳ lạ Hay phía sau đợi chờ của một thế kỷ lắm drama Có sao đâu Có hôm nay vì đã có hôm qua Khóc cũng cạn một đời Cười cũng vui một kiếp Có sao đâu Dẫu dừng chân hay bước tiếp Đời đóng cánh cửa này Vũ trụ lại bật tung vài ba nếp bên kia Có sao đâu Một hai sớm vội vàng Vài ba bước chân khuya Trăng phía trước Hết mưa trời lại sáng Nguyễn Phi Vân 24.10.2021

Mấy hôm nay, mình liên tục nhận được email và tin nhắn của các bạn trẻ từ lớp 9 đến tân sinh viên tâm sự chủ yếu về sức khoẻ tinh thần. Có em thì gần nửa năm nay mất ngủ phải đi bệnh viện, uống thuốc liên tục nhưng đến giờ cũng không hết mà năm học thì lại đã bắt đầu. Có em thì vì môi trường gia đình toxic - độc hại quá, nhìn mẹ la mắng, tiêu cực hàng ngày khiến bản thân chán nản, chỉ mong hết dịch được đi học lại để bớt phải chịu ảnh hưởng tiêu cực này từ gia đình. Có em thì vào đại học nhưng cảm thấy hoang mang lo lắng không biết lựa chọn của mình có đúng…. Trích vài đoạn cho mọi người đọc sau đây. “Năm nay con học lớp 11 nhưng mà bây giờ con lại bị mất ngủ ạ. Thật sự là con chả biết làm thế nào vì ngày nào con thức dậy đầu con cũng ê ẩm hết, sau đó thì cứ bị ê một bên đầu hết cả ngày nên con chẳng thể nào học hành nổi ạ! Con bắt đầu bị như này từ năm lớp 10”. “Em đang sống trong một gia đình, phải nói là rất toxic. Cụ thể hơn là mẹ em, luôn la lớn tiếng, chửi rủa, tiêu cực. Nhìn thấy mẹ dạy đứa em học mà trong lòng em rất tức, ấm ức. Chửi rủa, có khi đánh nó. Năng lượng tiêu cực này ảnh hưởng đến em rất nhiều. Có nhiều lúc tâm trạng em rất tốt, rất vui, rất tích cực. Nhưng chỉ cần một lời lớn tiếng, chửi rủa là một mớ hỗn độn những thứ tiêu cực trong đầu em lúc đó. Những lúc như vậy em rất tức, có khi tức đến phát khóc.” “Cô ạ bây giờ con cảm thấy rất hoang mang, con không biết liệu con có đang làm đúng với mong muốn của chính bản thân con không. Lúc đầu con rất háo hức để bước chân vào cánh cửa đại học. Nhưng sao bây giờ con như bị vỡ mộng ra vậy.” "Em chào cô. Em năm nay gần 20 tuổi nhưng phải chịu nhiều tổn thương từ người thân. Em hay bị người thân xúc phạm, dùng những câu từ nặng nề để chỉ trích dù lỗi sai của em rất nhỏ. Em đã góp ý rất chân thành rằng em chỉ muốn được tôn trọng và đối xử bình thường, nhưng người thân của em vẫn coi hành động xúc phạm đó là hợp lí và em nên bị đối xử như vậy vì không làm vừa lòng họ ngay lập tức." Dù là gì, mình thấy thật thương mấy đứa nhỏ vì các em quá cô đơn. Nhìn trên bề mặt, đại dịch ảnh hưởng đến sinh mạng và kinh tế của mọi gia đình, và sự gánh chịu đến kiệt quệ của người lớn. Nhưng vì quá phải lo cho sự sống còn mang tính vật lý và vật chất của gia đình, nhiều khi người lớn quên mất tụi nhỏ, quên rằng còn một thứ quan trọng không kém bữa cơm manh áo, là sức khoẻ tinh thần. Khi đã mang vào người một căn bệnh về mental health - sức khoẻ tinh thần, thì nó sẽ làm cho các em tật nguyền về tư duy và tâm hồn đến nhiều năm sau nữa, có khi đến hết đời dù triệu chứng bề ngoài đôi khi không nhìn thấy rõ. Chuyện này nghiêm trọng là vậy, nhưng các em lại không có người để tâm sự, để được giúp đỡ và hướng dẫn, mà phải đi nhắn tin cho một người lạ như tôi. Người lớn, đặc biệt ở Việt Nam, quen sống mày mặt, quen “so con khoe con” nên chỉ nhìn vào những góc phát triển của con khiến cho mình nở mặt nở mày, kiểu học giỏi, thành tích, đa tài, ngoan ngoãn, vâng lời, vv. Đôi khi phụ huynh ép các con học đủ thứ chỉ để thoả mãn cái ego - sự ngã mạn của chính mình. Đôi khi vì thiếu hiểu biết về tương lai nên ép các em vào cái khuôn “người ta sao mình cũng phải y chang như vậy”, vì một tương lai tươi sáng không rõ ràng nào đó. Đôi khi, lo cho tương lai của con, nhưng bản thân cũng bơi trong cái vũng lầy giáo dục và xã hội hiện tại không thoát ra nổi, nên chẳng biết làm gì khác ngoài việc ép con làm những thứ đứa trẻ nào cũng bị ép làm. Không lẽ, mình cứ ép cho đến khi tụi nhỏ bị bệnh tâm thần hết hay sao? Như vậy, có phải là yêu thương? Giờ, cho phép mình đưa ra 3 lý do vì sao các phụ huynh nên dành thời gian lo cho tâm lý, lo cho tư duy và tâm hồn của các em hơn, thay vì chỉ lo ép các em học đủ thứ, thi đủ thứ, làm theo những thứ người lớn cho là đúng. Ai bắt con học vẹt, học lấy thành tích, học toàn kiến thức lỗi thời và theo cách dạy hiện thời là hại con Tính mình thẳng thắn, đôi khi nói hơi khó nghe, nhưng mình thật sự đau khi nhận được những tâm sự này của các con. Thế kỷ 21 rồi, thế kỷ của những phát minh khoa học kỹ thuật làm lật nhào mọi ngành nghề truyền thống rồi, sao cứ bắt tụi nhỏ học theo cái cách của 100 năm trước? Đi làm quần quật bỏ tiền ra bắt học thì không tiếc, nhưng sao tiếc thời gian quan tâm, cà phê, tâm sự nhỏ to để hiểu được các con? Nếu nói về sự lỗi thời, phải bắt đầu từ phụ huynh. Nếu phụ huynh còn chưa hiểu về công nghệ, chưa hiểu về cách vận hành của tương lai mới, chưa hiểu về tương lai nghề nghiệp, chưa hiểu về những kỹ năng và phẩm chất người cần thiết cho thế kỷ 21 thì ta dạy cho tụi nhỏ cái gì? Ta ép tụi nhỏ làm những thứ mà bản thân ta không hiểu để làm gì thì ta có quá ác hay không? Thương yêu thật sự, là khi phụ huynh tự mình reset - tái tạo chính bản thân mình để hiểu rõ hơn và cùng đồng hành tìm hiểu tương lai đó với con. Đừng tưởng người lớn là hiểu nhiều hơn, biết nhiều hơn, rồi bắt tụi nhỏ làm theo “ý tưởng” của mình. Trong hiện tại này, đứa nhỏ đứa lớn tụi mình đều “ngố” bằng nhau, vì những cuộc cách mạng đang diễn ra làm thay đổi hoàn cảnh kinh tế, xã hội, thế giới. Làm ơn đi mọi người, xin hãy quan tâm tụi nhỏ nhiều hơn như một người bạn đồng hành. Please - xin đừng ép các con! Học theo cách cũ là khiến con lỗi thời, không hội nhập được vào tương lai và thế giới Tôi nói điều này không dưới vài trăm lần tại nhiều kênh, trường học chỉ là 1 kênh, và đối với tôi còn không phải là kênh chính để giúp các con hội nhập. Các con cần được thoải mái tìm hiểu, học từ các khoá học online quốc tế, tham gia các hoạt động sáng tạo, dự án xã hội, dự án startup, hoạt động ngoại khoá ngoài xã hội, làm intern, theo đuổi các sở thích đam mê cá nhân, chơi các môn thể thao nghệ thuật mà các em thích thú, được đi nhiều, gặp gỡ nhiều người, giao lưu với các nền văn hoá khác nhau, vv. Vậy, thế kỷ 21 gọi là học. Nếu sáng tạo, giao tiếp, cộng tác, giải quyết vấn đề là những kỹ năng quan trọng nhất của thế kỷ 21, sẽ giúp cho các em hội nhập tương lai, thì trường học không còn là nơi phụ huynh giao phó các con, đẩy trách nhiệm cho thầy cô trong trường, cho hệ thống giáo dục để rảnh thời gian đi kiếm tiền nữa. Phụ huynh cần đồng hành cùng các con đi tìm, tham gia, thử nghiệm các kênh mới để giúp các con phát huy được tài năng và thế mạnh của mình. Muốn các con nên “người”, phụ huynh phải rất “người” Ủa mình bắt tụi nhỏ phải biết thương yêu, chia sẻ, kiên nhẫn, bền bỉ, bao dung, blah blah blah, rồi mình có được như vậy hay chưa? Hay mình la hét, cáu gắt, nổi cơn không kiểm soát được, thiếu quan tâm, bắt ép tụi nhỏ đủ thứ? Sorry nha. Đừng lý thuyết! Tụi nhỏ nó học từ gia đình, từ người lớn, từ những người thân nhất xung quanh. Mình vẽ cái bản sao con người hoàn hảo, xinh đẹp kia và ép nó vô cái khuôn, đó chỉ là hình mẫu mà bạn muốn trở thành nhưng không có cách nào trở thành, nên bạn ép lên tụi nhỏ? Nếu mình không quản trị bản thân mình được, sao bắt tụi nhỏ phải làm được? Nếu mình không bao dung, không lắng nghe, không quan tâm thì sao phải bắt tụi nhỏ quan tâm? Người lớn là tấm gương cho tụi nhỏ soi vào. Mình hành xử sao, tụi nó enter vào tiềm thức, rồi hành xử y chang như vậy. Cho nên, muốn dạy cho tụi nhỏ, thì lo tu sửa bản thân mình trước đã. Mình tốt, tụi nó sẽ học theo đó mà tốt. Đừng hô khẩu hiệu kiểu Việt Nam. Mình viết những dòng này với cảm xúc rất mạnh mẽ, vì thương các con. Nếu có ngôn từ nào mạo phạm ai, cho mình xin lỗi trước. Nhưng, các con là các con của các bạn, không phải của mình, mà mình quan tâm thế, thì mong là các bạn hiểu cho. Nếu thật sự thương yêu thì dẹp hết cái ego vật vã kia đi, pha ly cà phê ngồi xuống tâm sự chuyện “nỗi lòng” với các con như chúng là người lớn đi, như hai người bạn đi. Lắng nghe không phán xét và cùng các con tìm giải pháp là sự bắt đầu thật sự của những người làm cha mẹ.