Khi bước vào và bước qua một cơn khủng hoảng kiểu Covid, là khi người làm lãnh đạo đặt câu hỏi who stays – ai sẽ là người nên ở lại nếu hoàn cảnh bắt buộc có người phải ra đi. Câu hỏi này đặc biệt quan trọng khi nó được đặt ra trong nhóm đội ngũ cốt lõi chịu trách nhiệm vực dậy tổ chức hậu khủng hoảng. Với tôi, tố chất thể hiện rõ nhất và chân thực nhất chân dung người ở lại là phẩm chất entrepreneurship & initiative-taking – khả năng doanh chủ và tạo ra phát kiến mới. Người làm thuê như làm chủ là người biết thích nghi, linh hoạt thay đổi và tìm mọi cách để giúp tổ chức, doanh nghiệp sống còn, tồn tại, tái tạo bằng một hành trình mới. Họ suy nghĩ về top line – doanh thu, bottom line – lãi lỗ, và hiểu các quyết định quản trị cần phải đưa ra để giữ cho tổ chức sống còn và phát triển. Rất ít người đi làm thuê hiểu được điều này, vì họ thiếu khả năng doanh chủ. Người hiểu và hành động như người làm chủ, dù đang làm thuê, vì vậy là chân dung nhân sự quý. Người làm thuê như làm chủ là người có tư duy business-mindedness – tư duy làm kinh doanh nên họ hết sức sáng tạo trong cách tiếp cận tạo ra doanh thu, bằng các phát kiến tạo mới, hiệu chỉnh thị trường, mô hình kinh doanh, kênh bán hàng, sản phẩm/dịch vụ, vv. Bên cạnh đó, họ cũng sở hữu bộ kỹ năng cực quý, resource management – khả năng quản trị nguồn lực. Thông thường, người làm thuê chỉ biết yêu cầu, đòi hỏi nguồn lực để thực hiện một kế hoạch nào đó. Nhưng cũng thông thường theo quan sát của tôi, đòi nhưng không biết tận dụng, 99% là hoang phí nguồn lực, đơn giản vì đang xài đồ người khác. Nếu cũng với nguồn lực đó, nhưng là sở hữu của bản thân, có lẽ họ sẽ sử dụng rất khác, sẽ tiết kiệm hơn rất nhiều, sẽ tính toán cực kỹ. Vì vậy, chân dung nhân sự hậu khủng hoảng của tôi, chính là người biết quản trị và sử dụng nguồn lực hiệu quả nhất. Trong bộ kỹ năng quản trị nguồn lực có 4 nguồn lực chính mà người làm quản trị luôn lưu ý bao gồm: 1. Management of financial resources – quản trị nguồn lực tài chính: đây là khả năng đưa ra quyết định xài tiền như thế nào để đạt được mục tiêu, và sử dụng đồng tiền đó một cách có trách nhiệm, có tính toán, hợp lý và hiệu quả nhất. 2. Management of material resources – quản trị tài nguyên: biết cần bao nhiêu và sử dụng đúng mức các tài nguyên cần thiết như máy móc, cơ sở vật chất, nguyên vật liệu, vv thế nào hiệu quả và tiết kiệm nhất cho một kế hoạch, dự án. 3. Management of personnel resources – quản trị nguồn lực nhân sự: đây là khả năng tạo động lực, phát triển, và hướng dẫn nhân sự làm việc hiệu quả, luôn sử dụng đúng người đúng việc. 4. Time management – quản trị quỹ thời gian: là khả năng quản trị quỹ thời gian của chính bản thân và của các nhân sự khác để đạt hiệu quả tốt nhất trong công việc. Cách ly rồi sẽ qua. Covid rồi cũng sẽ qua. Nhưng mỗi người chúng ta đã chuẩn bị gì cho bản thân ngày trở lại? Entrepreneurship & initiative-taking - Kỹ năng doanh chủ là một trong 15 kỹ năng hội nhập tương lai cần thiết nhất trong bối cảnh hậu Covid. Where are you?

* Đọc kỹ điều khoản điều kiện trước khi chọn Tôi bắt đầu làm việc online cách đây 10 năm khi team phải di chuyển liên tục giữa các quốc gia, rất ít khi được ngồi chung một phòng để họp. Mỗi thị trường lại ở một trạng thái khác nhau. Mỗi quốc gia lại có một loạt các dự án khác nhau. Và các dự án nền tảng để hỗ trợ đối tác lại có mục tiêu rất khác nhau. Do đó, cũng đã từ rất lâu, tôi không còn làm việc trong một tổ chức truyền thống, top-down ra lệnh từ trên xuống dưới, mỗi phòng ban làm việc riêng lẻ theo phân công chuyên môn nữa. Dù có phân vai rõ ràng ai lo marketing, sales, cung ứng, vận hành, vv, nhưng tổ chức lại theo team dự án. Mỗi dự án cần nhân sự phòng ban nào tham gia cho hiệu quả thì đưa người đó vào. Nguồn lực rất linh hoạt. Mỗi dự án do một người giám đốc dự án khác nhau chịu trách nhiệm, cũng không phân biệt phải là sếp hay là lính. Team dự án chịu trách nhiệm kết quả dự án, rất rõ ràng minh bạch, không đổ thừa lung tung. Đây là sự chuyển đổi mà McKinsey gọi là chuyển đổi từ tổ chức “Machines - máy móc” sang tổ chức dạng “organism - cơ thể sống”. Ví dụ rất cụ thể, chưa chắc phòng marketing đưa ra ý tưởng marketing tốt nhất. Có khi, ý tưởng winning trong team dự án marketing nào đó lại đến từ người làm vận hành nhờ tiếp xúc trực tiếp với khách hàng nhiều hơn. Đây là cách tổ chức và vận hành cực hay, thích nghi nhanh, linh hoạt, và cực kỳ hiệu quả, nhưng đổi lại, nó cũng yêu cầu rất cao về chất lượng nhân sự. Tổ chức sống này cần người có kỹ năng quản trị bản thân tốt, có chuyên môn vững vàng, thái độ tích cực, có tư duy mở và khả năng sáng tạo, cộng tác cao, tập trung vào performance – hiệu quả, và khả năng giải quyết vấn đề siêu đẳng. Người đã quen ngồi chờ cầm tay chỉ việc, nhận lệnh, co ro chờ không tự thân vận động thì hoàn toàn không thể hội nhập vào môi trường tổ chức sống này. Do đó, mỗi người chúng ta có 2 lựa chọn, hoặc là bạn đi tìm cái máy để xin việc, rồi làm việc như robot. Hai là bạn chủ động phát triển bản thân để có thể tha hồ tung hoành trong một cơ thể sống. Chọn, và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình. Đừng phàn nàn cái máy sao không cho tôi cơ hội. Đừng phàn nàn cơ thể sống sao yêu cầu kỹ năng nhiều quá, trách nhiệm cao quá. Bạn có quyền lựa chọn môi trường, nhưng đừng quên đọc những dòng terms and conditions - điều khoản và điều kiện đính kèm với từng lựa chọn.

Hay còn gọi là nhận thức về cách mình suy nghĩ, thinking about thinking – suy nghĩ về cách bản thân tư duy, nhận thức về nhận thức của mình, hay HOTS – High-order thinking skills – các kỹ năng tư duy phát triển theo tầng. Nếu thiếu đi hiểu biết và kỹ năng này, thì khó mà có thể học được critical thinking – tư duy phản biện. Do đó, để có thể rèn luyện tư duy phản biện, trước hết, bạn cần dành thời gian quay lại với bản thân, tìm hiểu và nhận thức cách bản thân mình tư duy, suy nghĩ xem có vấn đề gì không, và rèn luyện các tầng kỹ năng HOTS này nhé. Từ dưới lên trên, bắt đầu bằng Remember – Nhớ: khả năng nhớ lại các khái niệm và dữ liệu cơ bản Understand – Hiểu: giải thích được ý tưởng hay khái niệm Apply – Áp dụng: sử dụng được thông tin vào các tình huống mới Analyze – Phân tích: Xây dựng được kết nối giữa các ý tưởng, khái niệm với nhau Evaluate – Đánh giá: đưa ra được các luận cứ cho quyết định của mình Create – Tạo ra được các ý tưởng hay tác phẩm mới của riêng mình Nếu nhìn vào hệ thống giáo dục Việt Nam, chỉ bằng cách dạy cho học thuộc lòng và hiểu thì chúng ta đang không xây dựng cho các em tư duy phản biện, và còn ở rất xa so với khả năng độc lập suy nghĩ và sáng tạo. Chính vì vậy, ngay cả người lớn tại Việt Nam cũng rất nhiều người thiếu tư duy phản biện vì chưa được rèn luyện bao giờ đến tầng cao hơn của Apply – áp dụng cái đã học vào tình huống mới, hay Analyze, nói chi đến Create. Ai nói sao nghe vậy. Ai bảo sao làm vậy thì analyze – xây dựng kết nối giữa các ý tưởng mới chỗ nào. Và cùng vì vậy, Việt Nam thiếu sáng tạo. Giờ, bạn nên ngồi lại suy nghĩ về cái sự suy nghĩ của mình, xem mình đang ở đâu, và cần rèn luyện các tầng trên thế nào, để phát triển kỹ năng tư duy cho bản thân. Và đối với con cái thì nên cho các em được học kỹ năng sáng tạo - create từ nhỏ để các em được rèn luyện thành thói quen khi giải quyết vấn đề.

Em hỏi tôi 'Giáo trình hiện nay lỗi thời. Sinh viên ra trường không có việc làm. Tình hình kinh tế khó khăn. Xã hội toàn những chuyện xì căng đan về đạo đức. Vậy phải làm sao?' Trong cuộc đời này, sẽ luôn tồn tại những điều làm chúng ta bận tâm, lo lắng, nhưng chẳng bao giờ có thể làm gì ảnh hưởng được, chẳng hạn như kẹt xe, đào đường, hay xã hội toàn những xì căng đan về đạo đức. Nếu cứ tập trung hết năng lượng của mình vào những điều bạn không thể ảnh hưởng, rồi bạn sẽ thất chí, kiệt quệ, chán nản, vòng tròn ảnh hưởng của bạn sẽ ngày càng nhỏ dần, nhỏ dần, và rồi cuộc đời bạn sẽ như cây lục bình kia vật vờ trôi nổi. Ngược lại, nếu có thể tập trung năng lượng vào những điều có thể làm được, ví dụ như phát triển bản thân, trở thành nhân viên xuất sắc, rèn luyện lòng bao dung, hay tinh thần chia sẻ, giúp đỡ cộng đồng chẳng hạn, vòng tròn ảnh hưởng của bạn sẽ ngày càng mở ra, mở ra. Một ngày nào đó bạn sẽ hết sức ngạc nhiên vì mình có thể làm được nhiều điều mang lại ảnh hưởng tích cực cho thế giới quanh mình như vậy. Lựa chọn là do bạn. Vòng tròn ảnh hưởng của bạn đang to lên hay đang nhỏ dần đi?

Tư duy phản biện vẫn là kỹ năng thiếu nhất, và lại là kỹ năng cần thiết nhất cho người đi làm. Nhưng tư duy phản biện cũng là thứ khó học và khó dạy nhất, đòi hỏi cá nhân phải luyện tập qua từng giai đoạn khác nhau. Hôm nay chia sẻ một cái bản đồ luyện tập 4 giai đoạn để mọi người thử nha. Giai đoạn 1 - Execute - triển khai Đây là giai đoạn cần thiết cho người trước giờ ít vận não để suy nghĩ, hay người mới đi làm, chưa nhận thức gì về tư duy phản biện. Ở giai đoạn này, chỉ cần theo dõi cách nhận yêu cầu & triển khai. Nghe có vẻ rất đơn giản nhưng kỳ thực nó thể hiện việc có ứng dụng tư duy phản biện qua cách người triển khai đưa ra lý lẽ, quyết định, và giải quyết vấn đề. Để xem người ở giai đoạn 1 có sẵn sàng qua level 2 chưa thì có thể yêu cầu trả lời 3 câu hỏi sau đây: 1. Họ có hoàn thành toàn bộ yêu cầu đưa ra? 2. Họ có hoàn thành đúng thời hạn? 3. Họ có hoàn thành công việc đúng tiêu chuẩn chất lượng được yêu cầu? Hỏi 3 câu này mà đánh giá thấy chưa hoàn thành, chưa hoàn thành đủ hay làm chưa tới là biết người này tư duy phản biện còn rất kém, cần phải rèn luyện thêm, vì nghe yêu cầu hiểu để triển khai thôi mà còn chưa nghĩ được cho tới, nói chi là yêu cầu suy nghĩ gì cao hơn. Giai đoạn 2: Synthesize – tổng hợp Đây là giai đoạn bạn bạn phải vật lộn với 1 mớ thông tin khác nhau và phải suy nghĩ để quyết định thông tin nào là quan trọng. Ví dụ, sau khi họp thì ghi chú và biết những vấn đề cốt lõi của buổi họp đó là gì. Tổng hợp là kỹ năng phát triển khi rèn luyện. Để giúp ai đó rèn luyện tốt, thường thì yêu cầu họ phải tóm tắt và đưa ra key takeaways – những vấn đề chính rút ra được sau 1 cuộc họp hay brainstorm chẳng hạn. Những câu hỏi để check xem một người có khả năng tổng hợp thông tin hay đã đạt giai đoạn 2 chưa có thể là: 1. Họ có nhận thức được tất cả những điểm quan trọng? 2. Họ có bỏ đi những thứ râu ria hoàn toàn không liên quan? 3. Họ có phân định được đâu là quan trọng nhất, quan trọng hơn theo thứ tự ưu tiên? 4. Họ có khả năng trình bày các vấn đề quan trọng một cách rõ ràng và mạch lạc? Giai đoạn 3: Recommend – Đề xuất Đây là giai đoạn mà người đi làm cần phải hiểu bản thân cần làm gì theo mức độ quan trọng, và liên tục đưa ra đề xuất với sếp là mình cần phải làm gì, dù đề xuất đó có thể chưa hoàn toàn đúng theo định hướng 100%. Nhưng đến level 3 thì bạn không nhận lệnh nữa mà biết cần phải làm gì và bắt đầu chủ động đưa ra các đề xuất khác nhau. Đề xuất cũng có lý lẽ và nền tảng đằng sau chứ không chỉ là một ý kiến vô cớ tình cờ nghĩ ra mà không dựa trên một thông tin hay dữ liệu nào. Nhũng câu hỏi có thể hỏi để check xem một người tốt nghiệp level 3 xong có thể là: 1. Họ có luôn chủ động đề xuất giải pháp hay chỉ biết dựa dẫm vào người khác đưa ra ý kiến? 2. Họ có hiểu khi người khác phản biện về đề xuất của họ? 3. Họ có nghĩ ra nhiều giải pháp khác nhau đối với đề xuất của mình? 4. Đề xuất của họ có dựa trên lý lẽ thuyết phục? Giai đoạn 4: Generate – Kiến tạo Đây là giai đoạn mà ai đó đã bắt đầu có tư duy phản biện, và có thể tạo ra một cái gì đó mới từ con số 0. Ví dụ, họ nhận thông tin là cần cải tiến chương trình huấn luyện cho nhân viên mới và ngay lập tức họ có thể bắt tay vào xây dựng dự án mới ngay mà không cần phải bị giao hay hoang mang không biết làm sao. Người có tư duy phản biện ở level này có khả năng nắm bắt và hiện thực hoá một tầm nhìn của ai đó mà không cần quá nhiều thông tin. Để biết ai đó có đạt level này chưa, có thể hỏi những câu hỏi như sau: 1. Họ có đưa ra các đề nghị kiến nghị một cách khoa học? 2. Họ có chuyển đổi được tầm nhìn của người khác thành kế hoạch để hiện thực hoá tầm nhìn đó? 3. Họ có biết cách trả lời câu hỏi chưa có câu trả lời? Rồi giờ bạn xem mình đang ở đâu và cần rèn luyện thế nào tiếp theo đi nhé. Nếu bạn vượt qua 4 giai đoạn này thì bạn đã tốt nghiệp và có ứng dụng tư duy phản biện trong công việc. Đây là kỹ năng quan trọng nhất của thế kỷ 21, nhưng lại là kỹ năng thiếu nhất tại Việt Nam. Nếu không học và rèn luyện thì khó mà hội nhập.

Cũng không biết đã bao nhiêu lần trong đời tôi bị đóng vai người giải hoà trong công việc. Thời làm tập đoàn thì có hẳn cả chức danh, Special Projects – Dự án đặc biệt, kiểu cứ cái gì stuck – kẹt lại, giải không nổi thì giao qua. Nghe rất là ghê gớm phải không? Kỳ thực, tôi chỉ làm có một chuyện mà rất nhiều người làm không được, đó là lắng nghe từ góc nhìn của người khác. Con người sinh ra, lớn lên, đi học, đi làm, đều kinh qua những môi trường rất khác nhau, đều trải nghiệm cuộc sống rất khác nhau, đều thu nhận và hiểu kiến thức rất khác nhau. Cho nên, background – bối cảnh và góc nhìn của tất cả chúng ta đương nhiên quá khác nhau. Nhưng chỗ này mới quan trọng nè, ai cũng ego cao. Ai cũng luôn cho là mình đúng. Ngay cả khi lý lẽ nằm phía bên kia thì họ cũng sai, vì họ đã làm cho ta bực mình, tổn thương, giận dữ. Cuối cùng, ai cũng sai hết vì người ta không hiểu nổi mình. Ủa, vậy có phải mình cũng sai vì mình không hiểu người ta? Ta nghĩ họ sai. Họ nghĩ ta sai. Tất cả đều sai, khi tất cả đều cho là mình đúng. Giờ bạn nghĩ đi, nếu xét sự đúng sai, hợp lý vô lý trong sự hữu hạn của cái bong bóng đời của bạn. Vấn đề dĩ nhiên nó quá to, như con voi nhét vô phòng, và cách giải quyết vấn đề đương nhiên vòng vo theo sự hiểu biết và trải nghiệm hữu hạn của cái bong bóng ấy. Nếu bạn mang hai cái, bong bóng đời của bạn và của người ta nhập lại, không gian bỗng nhiên thoáng đãng hơn. Vấn đề bỗng nhỏ hơn một chút, và cách giải quyết vấn đề dựa trên hiểu biết và trải nghiệm của 2 người, dĩ nhiên sẽ hay và hiệu quả hơn. Nếu không phải là 2 mà là 3, 5, 10 cái bong bóng đời nhập lại thì sao? Collaboration – cộng tác chính là ở đó. Vấn đề đặt trong không gian càng lớn, nó càng trở nên nhỏ bé, và cách giải quyết lại càng đơn giản, hay, và hiệu quả hơn. Vậy, sao ta cứ phải khư khư ôm lấy vấn đề, và trách người đời vô tâm, vô lý? Everyone’s wrong when everyone’s right – Ai cũng sai khi ai cũng cho là mình đúng. Mà sao phải phân đen xẻ trắng là ai đúng ai sai? Sao không phải là nhìn vấn đề từ một không gian thoáng đãng hơn? Sao không phải là góp hiểu biết và trải nghiệm chung vào để vấn đề không còn là vấn đề đối với ai nữa hết? Hay làm vậy dễ quá hông vui? Nên cứ phải đánh cho mọi thứ nó rối loạn lên, cho cảm xúc thổi phồng giận dữ tổn thương lên, cho hết nhìn được mặt nhau thì mới giống phim tâm lý tình cảm xã hội mang ra rạp cho người đời dòm ngó? Nếu đó là sở thích thì cứ tận hưởng nỗi đau một mình, không cần chia sẻ nhé. Còn nếu muốn cuộc sống dễ dàng hơn thì có khi ta cần phải học những góc nhìn rất mới, dựa trên dữ liệu từ nhiều thế giới nhập vào nhau.

Có hai cách để nhìn một vấn đề: possible hay impossible - có thể hay không thể. Người tiếp cận từ góc độ possible cho rằng, chuyện gì cũng có thể xảy ra, chuyện gì cũng có thể giải quyết, vấn đề nào cũng tìm được giải pháp. Họ bắt đầu từ có thể, và làm nên những điều kỳ diệu mà chẳng ai có thể tưởng tượng ra. Đó, là người của thế kỷ 21. Công cụ của họ là phương pháp giải quyết vấn đề một cách sáng tạo. Cảm hứng của họ là tiềm năng vô tận của những điều có thể. Tâm thế của họ là không bằng lòng bị đóng khung trong tư duy, bị giam cầm trong tư tưởng, bị thôi miên vì giấc mơ người khác, đeo miếng da bịt mắt ngựa mà cứ tưởng lộng vàng. Where there is a will, there is a way - Khi quyết tâm, sẽ có một con đường. Người như thế, nothing is impossible - không gì là không thể. Bắt đầu từ tư duy tích cực đó, chưa ra trận đã thắng 50%. A war is won in the mind - Cuộc chiến thắng từ trong tư tưởng. Bằng cách này hay cách khác, bằng nhiều cách +1, thua keo này bày keo nọ, thất bại chỉ là thông tin để tìm đến thành công. Cuối cùng, có bao nhiêu cách để giải quyết một vấn đề? Câu trả lời là endless - vô số kể. Chỉ là ta chưa đủ nghiêm túc, dành thời gian một mình suy nghĩ, phản tư và cân nhắc mà thôi. Một số bạn, ib cho tôi, xin lời khuyên giải quyết hoàn cảnh hay vấn đề của mình. Khi có thời gian, tôi cũng nhiệt tình trả lời và sẵn lòng giúp đỡ. Có điều, khi đưa ra những option - lựa chọn giải pháp, các bạn hay 'nhưng mà...'. Nhưng mà là bạn đang cố gắng tìm mọi lý do, khó khăn, thử thách để trả lời rằng 'it's impossible'. Chưa brainstorm - não công để tìm giải pháp, tâm thế của bạn đã là impossible rồi, thì hỏi chi, tìm giải pháp gì, nói qua hỏi lại mất thời gian vô ích. Chẳng có việc gì trên đời này mà suông sẻ, dễ dàng, mượt mà không gợn sóng. For every problem there is a solution. For every solution, there are obstacles. Vấn đề nào cũng có giải pháp tương ứng. Giải pháp nào cũng có khó khăn trở ngại tương ứng. Cuối cùng, vấn đề của bạn là, bạn có đủ can đảm để đối diện với obstacles? Là bạn thôi. You are your worst enemy - Kẻ thù lớn nhất của ta là chính ta. Chả có khó khăn gì ghê gớm lắm đâu. 'Nhưng mà' lớn nhất chính là ta đó. 'Nếu em muốn, em sẽ tìm ra giải pháp.' Tôi chỉ có thể dán một câu như thế lên từng cuộc đối thoại kiểu 'nhưng mà'. In the end, vấn đề thật sự là gì, vấn đề có giải quyết được hay không, vấn đề của vấn đề nằm ở đâu, câu trả lời bạn tự mình đã biết. Bạn chỉ có mỗi việc phải làm, là chọn cho mình thái độ possible hay impossible. Nhưng mà?

Đương nhiên là AI - Trí tuệ nhân tạo và automation - tự động hoá sẽ dần dần thay thế sức người. Chuyện gì máy làm tốt hơn, thì nên để nó làm, và cũng nên chuẩn bị cho mình what's next - tiếp theo là chuẩn bị ra sao. Theo báo cáo về nguồn nhân sự đến năm 2030 của McKinsey Global, sự dịch chuyển về nhóm kỹ năng sẽ như sau: - Nhóm lao động tay chân - Physical & manual skills: giảm dần từ 33% thời gian sử dụng năm 2002 xuống còn 26% đến năm 2030. - Nhóm tư duy đơn giản - Basic cognitive skills: kiểu input data, thực hiện các giao dịch đơn giản như cashier - thu ngân, dịch vcụ khách hàng sẽ giảm trầm trọng vì mấy chuyện này máy làm tốt hơn người, giảm tổng cộng là 14% thời gian sử dụng. - Nhóm tư duy phức tạp - Higher cognitive skills: vì thế kỷ 21 là thế kỷ giải quyết những vấn đề phức tạp, kỹ năng cần thiết để làm được những chuyện này kiểu như phân tích dữ liệu, tư duy phản biện, khả năng triển khai và trình bày, vv, là vô cùng cần thiết. Nhóm kỹ năng này tăng 9%. - Nhóm kỹ năng xã hội và trí tuệ cảm xúc - Social & emotional skills hay còn gọi là kỹ năng mềm, chưa bao giờ lên ngôi đến như thế trong thời của máy: con người đòi hỏi phải cảm nhiều hơn, các kỹ năng như giao tiếp, đàm phán, thấu cảm, khả năng học hỏi cả đời, khả năng linh hoạt theo môi trường, khả năng quản trị nhóm trở nên cực kỳ quan trọng, tăng 26% - Nhóm kỹ năng công nghệ - Technological skills: cuối cùng thì, trong cái thế kỷ của máy, dĩ nhiên ta không thể không biết về công nghệ, sử dụng được công nghệ để vận hành cuộc đời và sự nghiệp của mình. Do đó, con người đòi hỏi phải trang bị cho mình các kỹ năng IT cơ bản, kỹ năng phân tích dữ liệu, kỹ năng nghiên cứu và thực hiện được prototype những ý tưởng của mình. Các ngành như phát triển phần mềm, cơ khí, tự động hoá và nghiên cứu khoa học là những ngành của tương lai. Nhóm kỹ năng này, tăng trưởng vượt bậc, 60%. Đây là bản đồ định hướng học kỹ năng gì cho tương lai. Các bạn tham khảo nhé.

Một sự việc, khi bị thổi vào đó những xúc cảm vị kỷ, có thể trở thành hoạ hay phúc, chuyện lung linh hay xấu xí cho những kẻ liên quan. Con người chúng ta, sinh ra đương nhiên là ích kỷ. Ai cũng muốn được để ý nhất, được quý mến thương yêu nhất, được lo lắng cất nhắc, dành cho nhiều quyền lợi nhất.... Và ta tìm mọi cách, mọi cách, để quơ quào mấy thứ nhất đó về mình. Khi mơ hồ đánh hơi mùi đe doạ, mối nguy bị ảnh hưởng hay chiếm đoạt vị thế độc tôn, ta quên ăn mất ngủ. Mỗi bước đi, hàng vạn mũi kim châm toạc vào da thịt. Bao ghét ghen nhỏ mọn, ghanh tức, tỵ hiềm, chúng thò từng bàn tay gầy guộc, gân guốc, trơ trẽn dầy vò tâm trí ta. Và ta, không thể chịu nổi, không thể nào chịu nổi. Một sự việc, bản chất vốn trong trắng, có khi bị ta thổi vào đó, những lời nói, thái độ, cảm xúc vị kỷ để hoạ người, phúc mình. Thứ bệnh này, người đời không ai không mắc phải. Khác chăng, là khi ta ngộ ra cái gọi là khẩu nghiệp, và tự thân rèn luyện, để thói quen tỵ hiềm dần dần, từ từ giảm xuống. Là người làm quản trị, không sáng suốt rất dễ bị thứ tỵ hiềm này đeo theo dẫn dắt, kiểu lính tui nói thế thì ắt là đứa khác phải sai. Chưa chắc à! Lính bạn, họ cũng là người, cũng lẩn quẩn trôi nổi trong cái vòng nhỏ nhen, vị kỷ. Họ khích, ta nổi cơn thịnh nộ. Chuyện đơn sơ như hạt cát hiền lành, bỗng nổ tung thành trận quyết chiến sống còn giữa hai thế lực tốt xấu để giành giật phút giây khải hoàn công lý. Khổ ghê! Người đời lao ra, đập đầu chan chát vào những trận chiến vô trung sinh hữu. Và kẻ mồi lửa tỵ hiềm, hắn đứng bên đường lắc lư cười, ừng ực thứ mặc cảm hả hê. Nếu biết mình đang là kẻ mồi chiến, nghĩ lại đi, khẩu nghiệp sinh ác nghiệp. Tình thật thì những kiểu nói ba ra bốn, một phần tư góc nhìn là có thể nhận ra. Còn ai, đang ngây thơ xông ra đánh trận vô trung - hổng có mảy may lý do gì phải đâm đầu vô đánh, thì lui về học nhận biết và nhận thức triggers - mấy cái ngòi nổ của mình đi. Bởi, nhiều khi cả đời, ta đi đánh trận thuê cho mớ cảm xúc nhỏ nhen, vị kỷ mà người đời lê theo trên hành trình quơ quào vô định.

Rất nhiều bạn trẻ tôi gặp tại Việt Nam tự giới hạn khả năng của bản thân vì tư duy nguồn lực hạn chế. Khi bắt đầu bất cứ điều gì trong đời, dù là công việc, sự nghiệp, hay chạm vào giấc mơ, vv, ta có 2 cách tư duy. Một là nhìn vào nguồn lực hạn chế hiện tại, và chỉ làm những gì có thể trong nguồn lực đó, dù trong rất nhiều trường hợp, làm cũng như không làm, không đạt mục tiêu gì, chả mang lại ảnh hưởng hay kết quả gì. Làm vậy gọi là làm cho có, làm để người khác tưởng mình bận rộn, làm để lừa gạt bản thân. Cách thứ hai, ít người sử dụng hơn, vì mắc phải suy nghĩ, nhưng là cách đã giúp tôi thành công trên trường quốc tế, là cách tiếp cận vô giới hạn. Tôi luôn bắt đầu bằng why - how - what, tại sao làm, để đạt mục tiêu gì, để đạt mục tiêu đó cần làm thế nào, và từ đó suy ra cần làm gì. Cuối cùng hết, sau khi đã tư duy và vẽ 3 vòng tròn vàng why - how - what, mới tới đoạn cần nguồn lực gì để làm được việc vừa mới đặt ra. Nghĩa là việc đạt được mục tiêu là đương nhiên, còn việc phải suy nghĩ sáng tạo để có nguồn lực nhằm đạt được mục tiêu là hành trình hay ho nhất để thử thách bản thân. Nếu người ta giao việc, giao nguồn lực tương ứng hết rồi, bạn chỉ cần cúi đầu làm, thì bạn chỉ là con bot, không cần suy nghĩ, không cần sáng tạo, vậy không phải là con người. Người thành đạt là người như thế. Không có giới hạn nào ngăn cản họ. Và trong đời, người ta chỉ hơn nhau ở đó. Nguồn lực có thì tốt. Thiếu thì đi tìm cho đủ. Không có thì nghĩ đủ mọi cách để làm cho có. Nothing can stop them - không gì có thể ngăn cản họ. Nothing is impossible - không gì là không thể chính là như thế. Là tư duy vô giới hạn. Là cách tiếp cận rất nền tảng why - how - what - what. Chữ what cuối cùng là nguồn lực, và nguồn lực là thứ có thể có, có thể không, tùy vào trí tưởng tượng và óc sáng tạo của chính ta. Nhờ cách tiếp cận này mà một người Việt Nam sống trong môi trường bị giới hạn như tôi leo lên đến chức Tổng giám đốc phát triển toàn cầu của một tập đoàn ở Úc. Nếu chỉ dừng lại ở, tôi không có cái này cái nọ cái kia, có lẽ giờ này còn ngồi đếm ngày lãnh lương như nhiều người khác. Cũng vì vậy, tôi không làm việc được với người đặt đầu bài từ nguồn lực. Nếu mình không có abcd suy ra mình không làm gì cả hay toàn làm những điều vô nghĩa thì nghỉ về quê trồng rau đi. Đi làm để làm gì? Sức mạnh của con người là sức mạnh tư duy, sáng tạo. Nếu chỉ input sao output vậy thì kém hơn cả robot, AI. AI nó còn tự học được bằng machine-learning - máy học chứ không thụ động chờ input như người. Tất cả bắt đầu từ tư duy hết. Tư duy nguồn lực giới hạn thì cả đời này mọi thứ đều giới hạn. Tư duy nguồn lực vô giới hạn thì cả đời chẳng có gì là giới hạn. Được hay không được, tất cả qui về bản thân ta. Đừng ngồi đó khóc than, sao mọi thứ đều giới hạn.

Người đời họ sẽ chẳng bao giờ ngừng nói, ngừng phán xét, ngừng đánh giá, ngừng chửi rủa và ăn hiếp người khác bằng đủ mọi cách rất sáng tạo. Rồi hông lẽ vì vậy mà mình cứ vật vã lăn ra nghe lời ong tiếng ve, lăn ra diễn để mơn trớn cái máy phát tiểng ồn của họ? Rảnh ghê! Và ngặt một nỗi, là làm gì cũng không chặn được cơn sóng ò è đó. How do you seal yourself from the endless waves of noise? Làm sao để bình yên, để cách ly bản thân khỏi những đợt sóng ồn ào đó? Người quá coi trọng những gì người khác nói, phán xét, đánh giá là người insecured - không tự tin. Vì thiếu tự tin vào bản thân nên không dám lắng nghe bản thân, không dám tin vào chính kiến của mình mà sống bấp bênh theo miệng lưỡi thế gian. Họ nói gì không biết, mình sợ, và vì không có chính kiến, vì mình là một và họ là số đông nên đương nhiên họ đúng. Cứ như thế ta trôi trong đời, dập dềnh theo tiếng ồn, miên man trong sợ hãi. Như vậy có gọi là đang sống? Hay thật ra ta đang nhốt mình, trốn tránh thực tại ở ngoài kia? Để vượt lên trên từng con sóng ồn ào, không có cách nào khác là ignore - kệ nó. Kệ, là trạng thái ta bình yên với chính ta, nhìn đời và mỉm cười, mặc họ lu xu bu, ta biết mình đang đi đâu và cứ thế thản nhiên mà bước. Cảnh giới đó chỉ có thể đạt được khi ta rất ổn, rất thoải mái là mình, và hiểu rất rõ mục đích sống của bản thân. Ở đó, tiếng ồn chỉ là tiếng ồn mà ta có thể cancel, không còn là trận đánh hỗn loạn tự nhiên rơi ầm vào ngày nắng đẹp. Ở đó, ta thong dong bên đời dù drama ì xèo ở kế bên. Vẫn là một câu thôi, là ta trở về tìm lại chính mình, lắng nghe chính mình, và đối diện được với bản thân mình trước. Nói với mình còn nói không được thì nói gì với ai? Tin vào mình còn không dám tin thì đời này tin tưởng được ai? Sống với bản thân còn không chịu nổi thì tìm đâu ra người chung sống? Chatterbox, ngoài kia những chiếc máy phát tiếng ồn nhiều lắm. Cách duy nhất để không bị ảnh hưởng, là sự bình an trong trẻo & lặng im trong chính bản thân ta.

Người ta nói vậy, rồi mình phản biện lại, đưa ra ý kiến trái chiều thì có gây bất hoà, gây mâu thuẫn hay không? Có bạn hỏi tôi thế. Khoan khoan. Ý kiến trái chiều chưa chắc là phản biện. Nếu chỉ bất đồng, đưa ra tranh luận trái chiều vì không thích người khác, vì emo, vì ghen ghét hay ego cá nhân, vì thiếu hiểu biết, vv thì không gọi là phản biện. Vậy gọi là rảnh quá kiếm chuyện. Chưa nói thứ người ta nói có thật, có căn cứ hay không. Ngẫm lại mình trước đã. Phản biện không đơn giản là nói ngược lại một cách bá đạo, vô căn cứ. Tư duy phản biện là cả một quá trình xử lý thông tin từ đầu vào đến đầu ra theo các bước như sau: 1. Acquiring knowledge or information – Thu thập kiến thức hoặc thông tin 2. Comprehending or understanding what you read and hear – Hiểu những gì mình đọc hoặc nghe 3. Applying what you understand to given situations – Áp dụng những gì mình hiểu vào các trường hợp cụ thể 4. Analysing the information that you understand – Phân tích thông tin mà bạn hiểu 5. Synthesing and creatively using what you understand and have analysed – Tổng hợp & sử dụng một cách sáng tạo những gì mình hiểu và đã phân tích 6. Critically evaluating what you understand and have analysed or created – Đánh giá, phê bình những gì mình hiểu và đã phân tích hay tạo ra. Bao nhiêu đó thứ, chỉ để verify - xác minh thông tin đưa ra, hiểu đúng hiểu đủ, nhìn nó từ góc độ đa chiều để từ đó đưa ra chính kiến của bản thân mình. Tất cả, là giúp cho bản thân chứ mục đích không phải là để mang ra cãi vã. Còn khi cần tranh luận thì phân tích logic và đưa ra nhận định một cách vững chắc nhưng ôn hoà. Vậy nha các bạn trẻ, không có phát ngôn gây bất hoà, mâu thuẫn gì ở đây hết. Sử dụng tư duy phản biện là quá trình gợn đục khơi trong, tự tìm ra góc nhìn cho chính mình thay vì hùa theo đám đông. Người có tư duy phản biện nói một câu là biết là người có tìm hiểu, có nghiên cứu phân tích, có chính kiến, căn cơ và được đánh giá cao. Người không có tư duy phản biện ăn nói như cột bánh tét không chặt, lơ mơ, lỏng lẻo, vô căn vô cứ, nghe không nuốt được. Vậy, thì sao đi làm, hợp tác cộng tác gì? Vậy, thì sao xây dựng sự nghiệp? Phản biện vì thế là quay về với bản thân, tìm hiểu cho bản thân, đưa ra phân tích và đánh giá cho bản thân. Đừng có suốt ngày mang kiếm ra đường chém người ta. Ở nhà lo mài cho bén tư duy của mình trước đã.