Một trong những mentor ảnh hưởng lớn nhất đến tôi trong đời là ông chủ tịch tập đoàn cũ. Một hôm, sau khi bàn chiến lược thị trường quốc tế xong, ngồi cà phê kể chuyện đời, ông bỗng dưng hỏi, Phi có biết lời khuyên giá trị nhất mà mentor của tôi cho tôi là gì không. Wow, mentor của mentor thì là mentor cấp ông nội rồi, đương nhiên phải nghe chứ. Thế là mình gật gù há hốc hăm hở chờ. Ông chủ tịch cười, này so deep nha, vận chút trí não vào. Bài học giá trị nhất tôi được dạy là “Build for what you can’t even imagine now - Hãy xây cho những cơ hội mà đến hôm nay bạn còn chưa tưởng tượng ra.” Ông giải thích, con người sinh ra, tài sản quý giá nhất là khả năng tưởng tượng ra những điều chưa hiện hữu. Người có khả năng tưởng tượng, có khả năng hiện thực hoá những gì tưởng tượng được thì thành người xuất chúng, người giỏi, người thành công. Đơn giản vỉ họ nhìn thấy những gì người khác không nhìn thấy. Họ dám nghĩ những gỉ người khác không dám nghĩ. Họ dám dấn thân nghiên cứu, thử nghiệm những gì người khác cho là viễn vông, điên khùng. Nhưng cũng vì vậy, người có khả năng tưởng tượng rất cô đơn vì ít ai hiểu họ. Lời khuyên này đối với tôi quá lợi hại. Tôi đưa nó vào thử nghiệm, và từ đó về sau, chưa bao giờ cho phép bản thân bị giới hạn bởi bất kỳ hiện thực nào. Tất cả mọi hiện thực đều chỉ là tạm thời. Những gì ta đã làm, đã thấy, nghe, hiểu chỉ là hiện trạng tạm thời. What if? Nếu khác đi, hay hơn thì sao? Nếu thử cách mới thì sao? Nếu làm một thứ chưa ai từng làm thì sao? Nếu kiến tạo một tương lai mới thì sao? Tu duy đó, cũng đưa tôi vào mode cho phép bản thân xây dựng khả năng của mình theo trí tưởng tượng, học nhiều thứ không liên quan, nhất là những ngành chẳng ăn nhập, nhất là những môn nghệ thuật có tính khai phóng giới hạn của bản thân, chỉ để build for what you can’t imagine. Lại cũng quay về bản thân thôi. Tư duy hữu hạn, đóng khung, kiến thức cũ kỹ, giới hạn, thì làm sao tưởng tượng ra một tương lai không giới hạn để mà build. Những thứ bạn đang biết hay săm soi bắt chước, mà còn bắt chước tệ nữa chứ, là do bạn thiếu khả năng tưởng tượng. Build for what you can’t imagine!

Một vấn đề khi xảy ra không được giải quyết mà ngâm nó cả một tháng hay vài tháng thì nó có còn là vấn đề không? Thưa nó không còn là vấn đề. Nó đã được nuôi lớn bằng năng lượng tiêu cực để trở thành quái thú. Tôi thấy bạn trẻ Việt Nam bị lâm vào tình trạng vầy, không phải không có kỹ năng giải quyết vấn đề, mà là thiếu trách nhiệm đối với công việc và thiếu trách nhiệm với bản thân. Các bạn có thói quen tích góp vấn đề để có chuyện nói khi đi họp. Người không có gì để phát biểu trong một cuộc họp ngoài vài ba vấn đề cũ sì là người tự phơi ra mình thiếu khả năng. Lý do tiếp theo các bạn thường đưa ra cho sự thiếu hành động của mình là không có hay không đủ thời gian. Lý do này chứng tỏ các bạn không có kỹ năng quản trị quỹ thời gian. Và việc các bạn trình bày những vấn đề không phải là vấn đề, vơ vét vội trước khi chuẩn bị họp cho có cái để phát biểu chỉ chứng tỏ một điều, bạn không đủ năng lực cho vị trí hiện tại của mình và cũng không tỏ ra có sự cố gắng. Vậy, nghĩa là nên nghỉ đi đừng làm. Người Việt Nam có tính xấu là đổ cảm xúc thật có, giả có vào khi trình bày vấn đề. Khi cảm xúc, ví dụ thường gặp là có vẻ hết sức bức xúc, là cảm xúc thật, điều đó chứng tỏ bạn không có EQ - trí tuệ cảm xúc. Ông bà ta đã có EQ lâu rồi, nên mới dạy giận mất khôn. Khi cảm xúc đổ vào, trí huệ bị che mờ, con người trở thành một con vật bị quản trị và kiểm soát bởi cảm xúc. Bạn chỉ là chiếc xe. Còn ông chủ, người lái xe là cảm xúc. Còn khi cảm xúc đổ vào là diễn thì còn tệ hại hơn. Nó chứng tỏ bạn play politics - chơi trò chính trị để đạt được một mục tiêu không mình bạch. Người như thế không đi đâu được xa, không làm được chuyện lớn, và đương nhiên không đáng tin cậy. Chuyện thứ ba tôi hay nhắc đi nhắc lại khi lắng nghe các bạn trẻ là đừng chỉ nêu vấn đề mà phải có tư duy, trình bày giải pháp, ngay cả khi giải pháp đó có phần phiến diện hay chưa hoàn thiện. Người toàn phát biểu kiểu "tôi rất concern về vấn đề...", mà không đưa ra được giải pháp nào hay cũng không hề có ý định suy nghĩ về giải pháp, chỉ bốc lửa thảy vào người khác là người vừa thiếu năng lực, vô trách nhiệm. Tôi rất ghét họp dài dòng, và ghét nhất là những cuộc túm tụm lại để cãi nhau về những thứ chẳng giúp gì cho ai, không giải quyết được vấn đề gì, và không có action cụ thể sau khi họp. Nghe có vẻ vô lý, nhưng lại là bệnh ung thư cấp tính tại Việt Nam. Số lượng thời gian phí phạm vào những cuộc túm tụm kiểu này cộng lại chắc đã có thể giúp cho quốc gia trở thành cường quốc. Khi bàn về trách nhiệm, việc bạn đến nơi làm việc không giúp gì được cho ai mà chỉ ngồi đó làm xiếc tung hứng vấn đề, bạn là người vô trách nhiệm với tổ chức. Việc bạn làm mất thời gian của chính mình, trôi nổi theo ngày tháng lãnh lương, chẳng học được gì, chẳng tư duy thử nghiệm gì để vỡ ra và lớn lên, bạn vô trách nhiệm với bản thân. Chỉ qua hành vi bô lô ba la về vấn đề và vấn đề không phải là vấn đề, thật ra bạn đang biến mình thành kẻ vạch áo cho người xem lưng bằng một tuyên bố hùng hồn, "tôi vô dụng". Có khi, thay vì chăm chăm so đo, gossip về lương thưởng người nọ kẻ kia, bạn nên soi chính hành vi và những vở diễn xuất sắc của mình. Người giỏi chưa bao giờ là người than phiền và bị dẫn dắt bởi vấn đề. Họ chủ động đi tìm vấn đề để tư duy sáng tạo, hăng hái tìm ra giải pháp, thử nghiệm và liên tục cải tiến. Họ không xây chuồng nuôi quái thú mà tích cực chuyển vấn đề thành cơ hội.

Ngày xưa khi xem phim này - A bug’s Life (Thế giới côn trùng), mình bật cười muốn té xuống đất khi xem đoạn này. Câu thoại quá sức hài hước, quá đời, quá đạo lý và quá đúng. ‘The first rule of leadership, everything is your fault - Nguyên tắc đầu tiên của người làm lãnh đạo: mọi lỗi lầm là lỗi của bạn.’ Đơn giản lắm, đã mang danh đứng đầu, lãnh đạo dù là một tổ chức, một công ty, hay chỉ là một phòng ban, một team, khi tổ chức đó dở, không chuyên nghiệp, không phát triển, không đạt KPI đặt ra, brand không ai biết đến, hay bị khách hàng bỏ, complain, vv thì đừng lo kiếm người đổ thừa, đặc biệt là đừng bao giờ vác mặt ra đổ thừa nhân viên. Người đổ thừa là người trốn tránh trách nhiệm. Người lãnh đạo là người nhận lãnh trách nhiệm. Đổ thừa nhân viên dở là do bản thân lãnh đạo không biết tuyển người, dụng người. Đổ thừa bản thân không biết là do lãnh đạo không có khả năng quản trị. Đổ thừa toàn là tại đứa khác không phải lỗi cúa mình là do lãnh đạo vô năng. Cuối cùng, thuyền đã chìm, thì lãnh đạo nên là người cuối cùng rời khỏi thuyền. Đừng vô trách nhiệm! Còn nếu đã vô trách nhiệm thì không xứng đáng và đừng giành giật quyền làm lãnh đạo. Xấu hổ lắm! The first rule of leadership, everything is your fault. Chỉ khi con người biết tự trách thân, tự nhận lãnh trách nhiệm về mình, tự hiểu bản thân chưa đủ tầm, tự biết cần phải học và phát triển bản thân mỗi ngày, bạn mới thật sự bước một bước đầu tiên trên hành trình học làm lãnh đạo. The first rule of leadership, everything is your fault!

Nếu công tâm nói về thứ tệ nhất làm cho doanh nghiệp không phát triển nổi thì đó là politics - chính trị công sở. Người đi làm có đủ loại, đi làm kiếm tiền không quan tâm thế sự, đi làm để phát triển bản thân, đi làm để chèo kéo quyền lực ảo, đi làm để gây rối vì quá rảnh.... Ở đâu cũng có loại này loại kia. Ở công sở nào cũng có kẻ làm người rảnh. Và muôn đời, politics sẽ luôn là thứ làm cho chuyện không thành có, chuyện nhỏ thành to, chuyện riêng thành công, chuyện lợi ích bản thân thành drama nhân loại. Politics muôn đời sẽ vẫn tồn tại. Bị ảnh hưởng kiểu gì là do người lãnh đạo có tỉnh thức hay không. Nếu lỡ lọt vào mạng nhện, lỡ xà quần với những luồng thông tin vô trung sinh hữu, cảm xúc bị thổi phồng, dẫn dắt, người lãnh đạo thành con cờ, hại mình, hại người ngay, giúp kẻ gian, hại cơ đồ sự nghiệp của chính mình. Hồi xưa làm tập đoàn, tôi đã chứng kiến sếp mình xất bất xang bang vì nghe lời dấm dúi kẻ này người kia, để cho politics dẫn dắt, mất tỉnh táo mà thiệt hại triệu triệu đô, thiếu điều mất công ty. Từ đó, tôi có một nguyên tắc làm việc là No politics - nói không với chính trị công sở. Đứa nào start vụ này, không phân đúng sai, tôi xử trước. Chính những đứa tạo ra chính trị là kẻ phá hoại sự tồn vong và phát triển của doanh nghiệp, chỉ vì họ sợ thay đổi, sợ mất quyền mất lợi, sợ bị vạch trần sự vô dụng của bản thân mình. Và ta, người lãnh đạo, liệu ta có đủ tỉnh táo để không cho phép mình bị xỏ mũi trong bàn game do họ tạo ra? Thay đổi chưa bao giờ là dễ. Tái cấu trúc lại càng khó khăn hơn. 75% thất bại là do lãnh đạo không đủ tỉnh thức, không đủ tầm đủ tâm và quyết liệt bước qua sự sợ hãi tương lai của chính bản thân mình. Vấn đề, chưa bao giờ là họ. Vấn đề, luôn nằm ở ta. Thua, là khi ta đầu hàng với sự sợ hãi cái mới của chính bản thân mình. Thắng, là khi ta vượt lên chính mình, cho phép bản thân không vẩn đục bởi những xàm xí tiểu nhân để bắt đầu một hành trình đầy nắng gió. Dung nạp politics là tự đào mồ chôn lấy chính mình. Chơi politics là kẻ bất tài vô dụng, cuộc đời rồi chỉ lục cục quẩn quanh bên mớ cối xay. Ngoài kia, vũ trụ bao la, thế giới vạn diệu kỳ, sao phải bận tâm với những loanh quanh hạn hẹp? Ai hiểu, vũ trụ sẽ dẫn dắt đến bến bờ mênh mông. Ai không hiểu, đời sẽ đâm về ngõ cụt. Lựa chọn, nên là sau khi tĩnh tâm tự vấn. Ngoài kia, lao xao vốn vẫn vấy mùi tanh.

Một trong những môn học chính khoá của hệ thống trường Đan mạch là “Klassens tid”. Môn này dạy các em giúp đỡ bạn bè và chỉ cạnh tranh với chính mình. Đan mạch là một trong những quốc gia hạnh phúc nhất thế giới theo báo cáo hạnh phúc thế giới của Liên Hiệp Quốc. Và một trong những lý do giúp họ hạnh phúc là đưa môn empathy – thấu cảm vào dạy trong trường học từ những năm 1993. Empathy – thấu cảm giúp xây dựng quan hệ, ngăn ngừa hành vi bắt nạt, và giúp con người thành công trong sự nghiệp & cuộc sống. Empathy là nền tảng phát triển lãnh đạo, doanh nhân & vị trí quản lý trong một tổ chức. Tại Đan mạch, trẻ em 6-16 tuổi được học mỗi tuần 1 tiếng đồng hồ về empathy, và môn này được xem như môn quan trọng, không kém môn toán. Trong tiết học, học sinh và giáo viên cùng thảo luận các vấn đề học sinh gặp phải, dù ở trường hay ở nhà, và cùng tìm giải pháp bằng cách lắng nghe & thông cảm. Nếu không có vấn đề gì để bàn, thì mọi người cùng relax và tận hưởng hygge – một từ không dịch thẳng ra được nhưng có ý nghĩa là “ tạo ra không gian thân mật một cách cố ý”, hay có thể giải thích là mang đến không gian ấm áp, sáng ngời, ở đó bạn bè cảm thấy được welcome, chia sẻ thân mật với nhau. Hygge trở thành một hiện tượng trên thế giới và Amazon hiện bán 900 đầu sách khác nhau về Hygge. Một trong những cách tiếp cận trong công việc tốt nhất của người Đan mạch là team work – làm việc nhóm. Họ không tập trung vào việc trở nên giỏi hơn, thắng, vượt qua mặt người khác, mà tập trung vào giúp đỡ những người không được như mình. Competition – cạnh tranh là với cạnh tranh với bản thân, để ta tốt hơn mỗi ngày, không phải để qua mặt người khác. Vì vậy, trường học tại Đan mạch không phát thưởng, mà chỉ xúc tiến văn hoá tạo động lực để phát triển tốt hơn. Trẻ em Đan mạch được vui chơi thoải mái (free play). Chính free play giúp các em phát triển kỹ năng đàm phán và khả năng thấu cảm. Collaborative learning – học qua cộng tác là cách đưa trẻ em mạnh yếu khác nhau về nhiều khía cạnh cùng tham gia làm việc nhóm trong lớp để các em giúp nhau tiến bộ. One cannot succeed alone and that helping others leads to better results – Một người không thể tự mình thành công được. Giúp đỡ người khác sẽ giúp mang lại kết quả tốt hơn cho tất cả. Những ngày đi học thiết kế trải nghiệm ở quốc gia này học được thế. Việt Nam có biết thấu cảm, giúp đỡ nhau, hay đạp lên nhau mà tiến? Trường Việt Nam có dạy học sinh phát triển khả năng thấu cảm, một môn quan trọng ngang ngửa toán hay không? Người ta tập trung vào tạo động lực phát triển bản thân từ bên trong. Có phải chúng ta chỉ lo chuyện tạo động lực thắng thua bằng điểm số & xếp hạng?

Nếu phải nhặt ra một từ khoá quan trọng làm nền tảng cho doanh nghiệp phát triển vượt bậc và bền vững cho tương lai, tôi chọn từ “innovation - đổi mới sáng tạo”. Thế kỷ toàn cầu hoá, thế kỷ của cách mạng công nghệ 4.0, thế kỷ của thành trì sáng tạo không dung nạp những tư duy cũ, những cách làm cũ, những con người cũ. Tương lai không có chuyên gia. Người càng nhiều kinh nghiệm trong ngành, càng sống trong hào quang quá khứ, càng sống bám vào lối mòn càng trở nên irrelevant - không liên quan tới tương lai. Tương lai, chỉ mở cửa đón chào những người biết mình đã lạc hậu trong sự biến động như vũ bão của thế giới và thế kỷ, nên không sợ thay đổi, tập trung upskill và reskill - nâng cao và tái tạo kiến thức kỹ năng. Ai bổn cũ soạn lại, ai người ta làm sao mình làm vậy, doanh nghiệp nào chỉ đi tìm người trong ngành để chạy theo lối mòn, sẽ kẹt vào quá khứ mà chết lúc nào không biết. Chưa bao giờ có thế kỷ nào khắc nghiệt đến như vậy. Nó đào thải hàng loạt những con người không chịu dừng lại để nhất nút reset - tái khởi động. Nó quăng thẳng sự thật bẽ bàng vào mặt mỗi người rằng mày đã quá lạc hậu rồi. Nó cầm dao chém thẳng vào những doanh nghiệp không nhấn nút refresh - tái tạo bằng tư duy mới, cách tiếp cận tương lai, bằng các dự án tập trung vào sáng tạo và chuyển đổi để giúp mình còn relevant - liên quan đến tương lai. Sống còn, chỉ còn một khoảng thời gian cực ngắn ở phía trước. Nghĩ khác, làm khác, dung nạp văn hóa và con người khác chính là tiêm vaccine chống lạc hậu cho tổ chức của mình. Nhưng con người vốn dĩ sợ thay đổi, sợ cái mới, sợ những điều chưa biết nên đương nhiên 90% sẽ mắc kẹt vào cái bẫy ‘trước giờ vậy đó’, ‘ngành này phải vậy đó’, ‘làm cái này phải theo cách đó’, ‘tui trước giờ làm vậy nên thành công đó’, vv. Ai nói được mấy câu này là quá dũng cảm, vì họ đang khai tử chính bản thân và tổ chức của mình. Thay đổi chưa bao giờ là dễ. Hội nhập tương lai rất khác chưa bao giở là thứ dành cho tất cả mọi người. Mở cửa tương lai, có lẽ thật ra chỉ dành cho 10% những người hiểu chuyện.

Hôm qua, đọc lại cuốn The Four Agreements - Bốn Thoả Ước, sách Best seller trên 5 triệu bản của tác giả Don Miguel Ruiz. Có những điều cơ bản, đơn giản, đời thường mà con người mãi lặn lội đi tìm, nhưng chẳng bao giờ nhận ra, rồi tự dệt đau khổ cho bản thân. Đau khổ, buồn bã, hối tiếc đều là do ta rảnh quá nên tự biên tự diễn đó thôi. Còn khi ta trả mình về với những thoả ước cơ bản này, tôn trọng sự chính trực đối với bản thân mình trước đã, thế giới xung quanh rồi sẽ không tệ như ta tưởng. Tất cả đều bắt đầu từ ta - khi đối diện và chất vấn chính ta. Tóm tắt lại Bốn thoả ước với bản thân cho các bạn tham khảo nhé: 1. Be Impeccable with your Word - Dùng từ chính xác: Khi nói, hãy nói bằng sự chính trực. Chỉ nên nói những điều mình suy nghĩ. Đừng dùng từ ngữ, câu chữ để nói những điều đi ngược lại giá trị bản thân, để bẻ cong sự thật, để đạt mục tiêu cá nhân bằng bấy kỳ giá nào, hay để tám chuyện người khác. Từ ngữ có sức mạnh ghê gớm. Nó có thể giết người. Hãy dùng từ ngữ, câu chữ vì truth and love - sự thật và tình yêu thương. 2. Don’t Take Anything Personally - Đừng nghĩ tất cả đều liên quan đến ta: Chuyện người khác làm chả liên quan gì đến ta. Điều họ nói, chuyện họ làm là sự thể hiện giá trị của họ, thế giới quan của họ, giấc mơ của họ. Khi bạn hiểu ra điều này, bạn sẽ không còn khổ sở hay bị ảnh hưởng bởi những gì người khác nói, làm, thể hiện. Và bạn trở nên tự do. 3. Don’t Make Assumptions - Đừng tự cho là: Không hiểu, không biết thì hỏi. Cần bày tỏ thì nói. Muốn gì thì trình bày. Đừng uốn éo từ ngữ. Đừng bắt người khác tự đoán. Giao tiếp càng rõ ràng, ta càng tránh được mọi hiểu lầm, buồn giận, đau khổ không cần thiết. Cứ đơn giản, rõ ràng, trong sáng là được. Lòng vòng, ám ý, hoa mỹ là có chuyện thôi. Con người khổ nhất là do không làm được thỏa ước này. Suốt ngày toàn gây hiểu lầm hay tự hiểu lầm rồi tự vác cái bao bố đau khổ về tự ôm tự khóc. Bởi vậy tôi hay hỏi, mà hỏi thì hỏi cho tới. Không thì biết đường nào mà hiểu? 4. Always Do Your Best - Luôn làm tốt nhất có thể: Mỗi thời điểm, mỗi lúc your best có thể khác nhau. Khi bệnh khác khi ốm. Năm nay khác năm qua. Vì con người luôn học hỏi và tiến hóa mà. Nhưng trong bất kỳ hoàn cảnh nào, với bất kỳ công việc gì, cũng nên làm tốt nhất có thể với sức lực và nguồn lực của bản thân. Đây là điều kỳ diệu làm thay đổi cuộc đời của một con người. Có khi ta làm hết sức và thất bại, nhưng nỗ lực đó của ta sẽ được rất nhiều người âm thầm ghi nhận. Khi ta đã tận nhân lực, không còn gì để trách cứ, hối tiếc, căm ghét chính bản thân mình nữa. Chỉ có bốn thoả ước đơn giản với chính bản thân ta. Bạn có dám nhìn mình trong gương và hứa với chính mình trong năm 2021? Thế giới thay đổi từ sự vận động của cá nhân là thế.

Mấy hôm nay, tôi bỗng nhiên nhận được rất nhiều tin nhắn inbox tâm sự về chuyện mất phương hướng. Có bạn nói bản thân không biết mình thích gì, hợp với nghề gì, không biết phải làm gì với cuộc đời mình nữa. Làm gì một thời gian cũng thấy chán, làm gì một đoạn là thấy bực bội, không đâu ra đâu. Muốn kiếm tiền thì đành phải đi làm chuyện mình không thích, muốn nghỉ vì việc đang làm không thích nhưng lại phải kiếm cơm để tồn tại trong cuộc đời này. Hôm nay, tôi mượn một khái niệm sống rất đơn giản đã tồn tại bao đời của người Nhật tên là Ikigai để giúp các bạn xem sao. Ikigai dịch nôm na cho dễ hiểu là reason to live – lẽ sống, khái niệm về sống sao cho cuộc đời có ý nghĩa, có mục đích. Để tìm ra lẽ sống hay mục đích sống này cho bản thân, để bản thân không còn mất phương hướng, bạn đừng nghĩ ngợi chi quá cao xa và triết lý. Hỏi mình 4 câu hỏi sau đây. Bạn thử ngồi xuống, một mình, trong tĩnh lặng, hỏi, suy nghĩ thấu đáo, và viết ra câu trả lời cho từng câu hỏi. Sự giao thoa của những câu trả lời đó chính là điều hay nghề nghiệp mà bạn nên theo đuổi. Việc này bạn phải tự làm thôi. Chỉ có bản thân tìm được phương hướng cho bản thân. Người khác chẳng ai hiểu bạn đủ để làm bài này giúp bạn đâu nhé. Đừng trông chờ vào ai khác. Cứ dựa vào bản thân mình trước đã. 4 câu hỏi đây các bạn: 1. What do you love – Bạn yêu thích điều gì? Đừng nghĩ hạn hẹp trong vòng công việc, nghề nghiệp. Bất cứ chuyện gì bạn yêu thích cứ ghi ra hết. Ví dụ có bạn đã từ nói với tôi em không thích học luật chút nào hết. Em chỉ thích đi làm công tác bảo vệ môi trường thôi. Vậy là bạn có ý thích rồi đó. Ai cũng có chuyện mình yêu thích. Có người sẽ là đọc sách, có người sẽ là chơi với trẻ con, có người sẽ là đi đây đi đó, vv. Thích gì cứ ghi ra hết ở đây, khoan suy nghĩ chuyện gì khác. 2. What are you good at – Bạn giỏi mảng gì? Ai cũng giỏi một thứ gì đó, cũng có một điểm mạnh gì đó. Người thì giỏi nghĩ ra ý tưởng mới. Người thì giỏi con số. Người thì giỏi giao tiếp, tạo quan hệ, vv. Bạn đừng nói em không giỏi gì hết nhe. Suy nghĩ đi và tự tin là mình có giỏi ít nhất là một thứ. 3. What does the world need from you – Thế giới cần gì ở bạn? Câu hỏi này là ngụ ý bạn nghĩ mình giúp được gì cho mọi người, cho cộng đồng, cho xã hội, cho đất nước này? Ví dụ bạn thấy thực phẩm bẩn làm tổn hại cuộc sống của con người quá nên bạn nghĩ thế giới cần bạn giúp mang thực phẩm sạch, xanh và tử tế đến cho mọi người. 4. What can you be paid for – Làm gì để được trả lương hay kiếm ra tiền? Đây là tập hợp tất cả những việc bạn có thể làm trong khả năng của mình để kiếm ra tiền nuôi sống bản thân. Nói gì thì nói, cũng phải sống chứ phải không? Ghi hết ra xong. Bạn đi tìm cho mình giao thoa của những câu trả lời trên để có thể làm được điều mình thích, theo thế mạnh của bản thân, theo nhu cầu của xã hội và kiếm ra tiền. Cứ bình tĩnh, từ tốn mà suy nghĩ, viết ra, phản tư, suy đi xét lại về những câu hỏi và câu trả lời trên. Rồi một buổi sáng dễ thương nào đó bạn sẽ vỡ ra, à đây là việc cần làm. Được thì đi đâu đó khỏi nơi bạn thường làm việc hay sinh hoạt, hoà mình vào thiên nhiên, cho phép mình ngắt kết nối với thế giới vài giờ để thở sâu, relax, thả cho suy nghĩ của mình tự do đối thoại với bản thân. Mong các bạn sẽ tìm được cho mình hướng đi mới và làm lành với thế giới này. Hình: Ikigai - Giao thoa giữa điều bạn yêu thích và chuyện bạn giỏi chính là passion – đam mê - Giao thoa giữa điều bạn yêu thích và điều thế giới cần ở bạn chính là mission – sứ mệnh của bạn - Giao thoa giữa điều thế giới cần ở bạn và việc bạn có thể làm để kiếm sống là vocation – nghề nghiệp - Giao thoa giữa thứ bạn giỏi và việc bạn có thể làm để kiếm sống là profession – chuyên môn của bạn - Giao thoa của đam mê, sứ mệnh, nghề nghiệp, và chuyên môn của bạn là Ikigai Source: Diễn đàn kinh tế thế giới

Một lần trước giờ lên máy bay, skype với ông bạn già quen đã mười mấy năm. Năm mấy tuổi, là CEO toàn cầu của một tập đoàn lớn ở Úc, anh là một người tài đức vẹn toàn mà tôi vẫn hằng quý trọng. Các đây 2 năm, vì muốn có một thử thách mới, anh về nhậm chức CEO của tập đoàn đang có tham vọng bành trướng nhanh trên thị trường toàn cầu. Hôm qua hỏi sao rồi, có gì mới không, anh trả lời đã quyết định xin nghỉ việc. Anh nói tiềm năng tập đoàn rất tốt, còn có thể đi xa, nhưng giờ anh đã hiểu tại sao, mấy trăm đời CEO chẳng ai trụ nổi. Tập đoàn này có cái văn hoá tệ lắm, không ai tin ai, không ai khen ai, cũng chẳng ai mở lòng đối xử tốt với ai. Tất cả chỉ vì ông chủ tập đoàn là người thích văn hoá đấu tố, cạnh tranh khốc liệt, thích quản trị bằng nỗi sợ hãi. “Phải rời khỏi nơi đó thôi Phi ạ. Nếu không văn hoá tồi tệ đó nó sẽ ngấm vào da và làm thay đổi chính con người và giá trị của mình.” Các đây 10 năm, tôi đã chứng kiến chuyện văn hoá công ty thay đổi một con người. Hồi đó tôi có cô bạn thân người nước ngoài sang Việt Nam làm việc. Tôi gọi cô là thiên thần vì cô quá “nice”, có khi “nice” đến nỗi tôi không chịu nổi. Sau một thời gian cô đổi việc, về làm giám đốc marketing của một tập đoàn quốc tế lớn ở Việt Nam. Sau gần 2 năm, tôi gọi cô ra cà phê trong một buổi chiều hè Sài gòn trời mưa không thấy lối về. Tôi nói “M. à, vì là bạn nên tôi nói thật điều này nhé. Bạn thay đổi rồi. Thiên thần của năm xưa sao không còn nữa. Tôi thấy bạn bây giờ hơi hung hăng, bossy (ra lệnh), hay nhíu mắt cau mày, và phát biểu nhiều câu nghe như nuốt cơm khô.” Cô nhìn tôi hoảng hốt. Mấy tháng sau cô nghỉ việc. “Sức mạnh văn hoá công ty thật là ghê gớm. Chính văn hoá đấu đá, hung hăng nơi đó đã biến tôi thành một kẻ chẳng là mình.” Nhân nói chuyện này, kể lại câu chuyện tôi khuyên đứa em khoảng 5 năm trước. Cậu đi học Master ở Úc về, sức trẻ đầy tài năng, nên đi làm chẳng bao lâu cậu đã lên chức lãnh đạo marketing vùng, nắm 3 thị trường Đông Nam Á. Ngày xưa chị em tôi đi học vẽ chung mỗi sáng thứ 7, tôi thấy cậu chẳng vẽ vời gì, điện thoại reo liên tục và những cuộc trao đổi nghe chừng căng thẳng lắm. Cậu cứ vội vội vàng vàng như thế, lướt đi trong cuộc đời mà chẳng nhìn thấy một ai. Sau này tôi mới nghe cậu phân trần là văn hoá công ty khốc liệt, và thế là cậu phải đấu đá hàng ngày chỉ để tồn tại trong cái ao tù đó. Một hôm trên đường ra sân bay, tôi ghé văn phòng cậu lấy đồ, thấy cậu đứng dưới sảnh chờ, mắt đăm chiêu và nét buồn đổ dài vào vô tận. Tôi hỏi “Em à, em có biết mấy con chuột khi bị bỏ vào mê cung nó đua nhau chạy làm sao không? Nó tưởng mình ghê gớm lắm, chạy nhanh lắm, lợi hại lắm, và chiến thắng thật lẫy lừng vì nó đã qua mặt cả đám “bại trận” phía sau. Nó hả hê nhưng sao cứ loay hoay trong cái mê cung, còn đám ngồi xem đua chuột và cá độ ở phía trên thì vỗ đùi đen đét và cười sằn sặc. Em tham gia đua chuột từ bao giờ thế?” 3 câu chuyện đời thường để nói văn hoá công ty là thứ có sức mạnh vô cùng ghê gớm. Nó có thể biến cuộc đời này, và những con người trong đó thành những vũng lầy. Họ có thể làm ra rất nhiều tiền, nhưng thứ mà họ thải ra cho xã hội là những con chuột cả đời chỉ biết xếp hàng chờ đến cuộc đua. Nhưng may mà thế giới hãy còn nhiều văn hoá doanh nghiệp thật đáng vinh danh, vì sự tử tế, vì tình thương yêu, vì sự sáng tạo, sự xuất sắc, vì cộng đồng và xã hội…. Vậy mới có bảng vinh danh những doanh nghiệp đáng ngưỡng mộ nhất trên thế giới vì văn hoá phát triển con người và cộng đồng của họ. Trong top 10 doanh nghiệp đáng ngưỡng mộ năm 2019 có Apple, Amazon, Berkshire Hathaway, Walt Disney, Starbucks, Microsoft, Alphabet, Netflix, JPMorgan Chase, FedEx và uy tín họ tạo ra trong ngành để được xếp vào list bao gồm: 1. Ability to attract and retain talented people - Khả năng thu hút & giữ chân nhân tài 2. Quality of management - Chất lượng quản trị 3. Social responsibility to the community and the environment - Trách nhiệm xã hội, cộng đồng & môi trường 4. Innovativeness - Đầu tư đổi mới sáng tạo 5. Quality of products or services - Chất lượng sản phẩm dịch vụ 6. Wise use of corporate assets - Biết cách sử dụng tài sản công ty 7. Financial soundness - Quản trị tốt tài chính 8. Long-term investment value - Giá trị đầu tư dài hạn 9. Effectiveness in doing business globally - Phát triển quốc tế hiệu quả Trước giờ chúng ta bàn ầm ầm về giá trị doanh nghiệp mà họ tạo dựng ra, những con số khổng lồ khiến cho người bình tâm nhất trước vật chất, tiền bạc cũng phải nao lòng. Nhưng ta có bao giờ nói về lý do tại sao họ làm được những điều phi thường như thế? Hãy nhìn vào văn hoá doanh nghiệp luôn cam kết minh bạch, chuẩn hóa, thu hút và phát triển con người của họ đi. Hay ta bận tổ chức đua chuột? Hay chính ta đang đua chuột?

Khi ta lập ra một doanh nghiệp, ta làm chủ. Nhưng làm chủ không đồng nghĩa với làm lãnh đạo. Lãnh đạo cần cái đầu đủ tầm, có kiến thức, kỹ năng, trải nghiệm chuyên nghiệp, có thể nhìn xa trông rộng, kiên định hướng về phía tầm nhìn. Lãnh đạo cần trái tim đủ mênh mang để dung nạp những con người khác nhau, những tính cách và tài năng khác nhau, yêu thương không phân biệt. Lãnh đạo cần sự quyết liệt, một khi đã quyết, đã chọn, đã cam kết sẽ bắt tay vào làm cho đến cùng, không nao núng, không phân tâm, không vừa đi vừa quay đầu. Lãnh đạo biết trọng người tài, lánh xa kẻ tiểu nhân, chơi chiêu, politics để giành giật lợi danh. Giờ, bạn có thể kiểm tra xem mình có làm 4 việc sau đây là thói quen của người làm lãnh đạo hay không. Nếu không, thì chắc đã đến lúc bạn nên bắt đầu luyện tập, nhưng chỉ khi bạn thật sự muốn làm lãnh đạo thôi nhé. 1. Let go of the day-to-day: giao việc vận hành, quản trị hàng ngày lại cho cấp quản lý. Công việc của người lãnh đạo không phải là nhảy chồm chồm vào giải quyết sự vụ, và hưởng nhầm khoái cảm là ta thật giỏi, thật hiệu quả khi ra tay xử xong cả ngàn chuyện linh tinh mỗi ngày. Lãnh đạo người ta tập trung làm gì biết không? Là xây dựng nền tảng vững bền cho doanh nghiệp tiến xa, là nghĩ về tương lai để chuẩn bị nguồn lực từ hiện tại, là đầu tư vào công nghệ, đổi mới sáng tạo để doanh nghiệp hội nhập và phát triển bền vững trong tương lai. Nếu còn lo xông vào trận đánh đằng này đỡ đằng kia, nghe chuyện nhỏ xử chuyện to, nghe đầu này dày đầu kia thì thật ra ta chỉ làm trò chứ đâu có làm lãnh đạo. 2. Connect the dots: có khả năng tìm kiếm, đọc hiểu, phân tích và tìm ra quan hệ giữa dữ liệu và chiến lược, từ dữ liệu thành chiến lược, từ chiến lược thành kiến trúc quản trị bằng dữ liệu. Thế kỷ 21 mà dốt tech, không đọc nổi hay hiểu được insight từ dữ liệu để quản trị và phát triển công ty thì no way có thể trở thành lãnh đạo. Vậy, là làm thầy bói mù xem voi chứ không phải làm lãnh đạo. 3. Prioritize time to think: dành thời gian để tư duy, suy nghĩ. Vẫn là câu nói kinh điển của Abraham Lincoln, “If I had eight hours to chop down a tree, I’d spend six hours sharpening my axe - Nếu có 8 tiếng để chặt 1 cái cây, tôi sẽ dành 6 tiếng để mài rìu.” Người không dành thời gian phản tư, suy nghĩ, tư duy về mục tiêu, đối tượng, cách làm, không dàn quân xếp tướng mà cứ đụng chuyện nhảy vào đánh tán loạn là hữu dũng vô mưu, đánh loạn xạ có khi đâm lộn chính bản thân mình. Không có chiến lược, kế hoạch, mà cứ lo quánh trận không phải là trận, hay trận do chính mình rảnh quá bày ra thì trước sau gì cũng hại mình hại người. Vậy, là làm lính cho doanh nghiệp của mình chứ không phải làm lãnh đạo. 4. Be proactive: luôn chủ động làm việc của tương lai. Nếu cứ lo việc của hôm nay, tuần này, tháng này, lo chữa cháy thay vì dập tắt khả năng sinh ra cháy nổ cho nhiều năm sau, bạn sẽ lăn lăn trong cái vòng lẩn quẩn của sự vụ và sẽ chẳng bao giờ đưa mình về với thế chủ động kiến tạo tương lai. Vậy, thì là làm culi cho chính doanh nghiệp của mình chứ không phải làm lãnh đạo. Làm chủ rất dễ. Chỉ cần đăng ký mở công ty, lớn nhỏ chưa bàn, là có thể làm chủ. Nhưng làm lãnh đạo cần học, cần tôi luyện, cần bền bỉ phát triển bản thân mỗi ngày. Làm chủ chưa chắc là làm lãnh đạo.

Từ khi quay lại Việt Nam, tôi gặp gỡ, hỗ trợ khá nhiều doanh nghiệp vừa & nhỏ, phần lớn trong lĩnh vực B2B, nông nghiệp, bán lẻ, nhượng quyền.... Các bạn tìm đến tôi với đủ thứ câu hỏi, vấn đề về quản trị, từ quản trị tài chính, nhân sự, bán hàng, marketing đến quản trị quan hệ với nhà đầu tư hay đồng sáng lập. Vấn đề các bạn đặt ra thì nhiều lắm, đa dạng đa sắc màu. Có cả những câu hỏi ngô ngây của người thừa tâm huyết, thiếu thực tế. Tôi ít khi trả lời thẳng vào vấn đề các bạn hỏi, vì thật ra những vấn đề như thế chỉ là hệ luỵ của sự thiếu hiểu biết về bức tranh toàn cảnh, thiếu khả năng sắp cờ đánh cờ, thiếu trải nghiệm của một chiến binh chuyên nghiệp. Khuyên gì, rốt cuộc cũng chỉ là ống nước bị bể, bịt đầu này, xì đầu khác. Tất cả câu hỏi, tôi qui về 3 vấn đề khi đưa ra lời khuyên. 1. Focus on what you’re good at - Tập trung vào thế mạnh của bản thân. Bạn giỏi gì? Giỏi gì thì tập trung làm chuyện đó. Còn lại, tìm người đồng hành giỏi hơn mình để collab - cộng tác đúng thế mạnh mà làm. Đừng làm tán loạn phí sức phí nguồn lực và thời gian khi bản thân thiếu kiến thức, kỹ năng về chuyên môn đó. Cũng đừng đi tìm cố vấn, săn nhân sự chuyên nghiệp về chỉ để cố gắng chứng tỏ mình đúng họ sai, cách làm cũ mới là phù hợp nhất. Tôi thấy nhiều chủ doanh nghiệp bị vướng vào hành vi này, và đây cũng là lý do vì sao tôi không nhận bất kỳ dự án tư vấn nào tại Việt Nam. Hổng lo nghe và làm. Toàn là tìm cách chứng minh người ta sai không à. Ủa, vậy đi kiếm đi mời người ta chi trời? Túm lại, phần lớn DNVVN tại Việt Nam mạnh về sản phẩm, thường là nhờ ngành nghề truyền thống hay nghề dạy nghề. Nếu biết đó là điểm mạnh của mình thì nên tập trung làm tốt hơn, sáng tạo hơn, chuẩn hơn theo chuẩn quốc gia và quốc tế. Còn lại, hãy tìm người đồng hành và hãy học cách tin tưởng họ. 2. Rethink your business model - Tái tư duy mô hình kinh doanh: thường thì DNVVN do thiếu trải nghiệm đa ngành hay quốc tế và thiếu kiến thức tech nên khá bị đóng khung về kênh vả cách tiếp cận khách hàng. Việc này dẫn đến tình trạng kinh doanh theo phương thức truyền thống, lối mòn, lạc hậu và có phần bảo thủ. Không cập nhật đủ và kịp nên không có sự chuẩn bị và đầu tư cho tương lai. Không có kiến thức về công nghệ và mô hình mới nên hoàn toàn bị mắc kẹt trong quá khứ. Lẽ ra, đây mới là thứ cần hỏi và được hướng dẫn, vì mô hình kinh doanh mới cần tư duy khác, nhân sự khác, cách vận hành khác, cách tổ chức quản trị khác. Những hiểu biết của quá khứ trở nên irrelevant - không liên quan. Trước hết phải bắt đầu từ mô hình kinh doanh, rồi mới xếp cờ về tổ chức. 3. The biggest problem is you: tôi luôn nhắc lại câu này với các chủ DNVVN, vấn đề lớn nhất của doanh nghiệp bạn chính là bạn. Khi bạn thiếu kiến thức quản trị, điều hành, thiếu khả năng tư duy chiến lược và kiến tạo tương lai, bạn chính là nút thắt cổ chai cho sự phát triển của doanh nghiệp mình. Khi bạn tổ chức, điều hành một cách tiểu thương, làm sao có thể expect chuyện doanh nghiệp của mình chuyên nghiệp? Khi bạn đưa ra quyết định một cách cảm tính, không dựa trên số liệu dữ liệu, hoàn toàn thiếu tính khách quan, làm sao có thể scale up - phát triển doanh nghiệp nhanh chóng và to lớn hơn? Khi người chủ doanh nghiệp không lớn, làm sao doanh nghiệp lớn? Cho nên, the biggest problem is you! Vấn đề lớn nhất của doanh nghiệp bạn chính là bạn. Face it! Đừng tránh né! Chớ đổ thừa! Cũng thôi thôi bỏ qua mớ tự ái hão. Nếu biết là vấn đề, hãy lo đi học. Hãy tìm mentor và mở óc mở não ra mà học. You are the biggest problem! Cho nên, tất cả mọi con đường rồi cũng sẽ về La Mã. Hỏi linh tinh, tán loạn thật ra qui về cũng chỉ mấy vấn đề nền tảng mà thôi. Khi không có và không xây nền tảng tốt thì, xông vào giải quyết sự vụ lòng vòng chẳng giúp gì cho bạn cả.

Chưa bao giờ trong lịch sử mà content được trao quyền về cho người dùng như hiện nay, tạo ra cơ hội xây dựng ảnh hưởng của từng cá nhân đối với cộng đồng và xã hội. Dù ảnh hưởng đó là cho mục đích kinh doanh, thiện nguyện, phát triển bền vững, hay đơn giản vì một thế giới tốt đẹp hơn, không ai có thể phủ nhận khả năng viết và kể chuyện đã lên ngôi, được xem là một trong những kỹ năng quan trọng nhất của thế kỷ 21. Nhân nghe một podcast rất hay về những tính cách tạo nên sự thành công cho người kể chuyện từ cô Kiri Hart, giám đốc sản xuất phim Star Wars, tôi trích lại đoạn chia sẻ cúa cô về chủ đề này cho các bạn nhé. ——— “Theo tôi, sự tò mò là một trong những tính cách quan trọng nhất. Tất cả những người kể chuyện vĩ đại nhất mà tôi từng gặp đều tò mò một cách tự nhiên về con người và thế giới xung quanh. Và họ thể hiện điều đó bằng nhiều cách khác nhau chứ không nhất thiết phải là đặt câu hỏi. Cho nên, sự tò mò là yếu tố nền tảng của người kể chuyện hay và tạo cho họ sức mạnh quan sát, nhìn, cảm mọi thứ xảy ra xung quanh họ. Tính cách lớn thứ 2 cúa người kể chuyện giỏi theo tôi là empathy - khả năng thấu cảm. Họ đặt mình vào vị trí người khác, và do đó dù không trải qua trải nghiệm nào đó nhưng vẫn có thể kể lại câu chuyện một cách chân thật nhất, cuốn hút nhất. Người sở hữu 2 tính cách này, dù chọn cách kể chuyện theo dạng thức hay kênh truyền thông nào cũng đều kể chuyện hay. Cuối cùng, tôi đánh giá cao khát khao học hỏi không ngừng về thế giới, rồi ứng dụng những gì học được vào công việc để tìm kiếm những cách tiếp cận mới. Không chỉ dừng lại ở chuyện quan sát & học hỏi, mà là ứng dụng và sáng tạo trên nền tảng học được để tạo ra câu chuyện liên quan cho khán giả.” ———— Sự tò mò vốn dĩ có sẵn trong từng đứa trẻ. Nó chỉ bị chính trường học và gia đình mài mòn khi ngăn chặn không cho hỏi nhiều, không cho phản biện, không cho nghĩ khác. Nếu sự tò mò là yếu tố nền tảng cho kỹ năng kể chuyện hay, kỹ năng quan trọng của thế kỷ 21, phải chăng ta nên tư duy lại về cách ta tiếp cận giáo dục trong trường học & tại gia đình? Còn nếu nói về khả năng thấu cảm thì chính là phẩm chất quan trọng nhất của con người trong thời đại máy. Kể chuyện hay không kể chuyện, sự vô cảm đã biến ta thành robot. Mà robot thì chỉ có thể chạy data tính ra câu chuyện chứ không hề kể chuyện bằng cảm xúc của người đồng cảm. Cuối cùng, khả năng học cả đời, khả năng giữ cho bản thân luôn tinh khôi để tiếp nhận kiến thức mới, trải nghiệm mới, cảm xúc mới vốn là nền tảng phát triển bản thân cho thế kỷ và tương lai bất định này. Trở thành người kể chuyện hay, vì vậy chẳng khác mấy với hành trình tái khởi động và mở cửa tương lai phía trước.