“HẾT ĐÁT” Ở TUỔI 35. SỰ LÃNG PHÍ ĐIÊN RỒ NHẤT CỦA THỊ TRƯỜNG LAO ĐỘNG VIỆT

Nhiều người nghĩ "35 tuổi hết cửa" chỉ là lời than thở. Không phải. Phó Trưởng ban Quan hệ lao động (Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam), nói rất dứt khoát khi được hỏi tình trạng này có thật không: "Tôi xin khẳng định đây là xu hướng có thật."

Theo khảo sát của Viện Nghiên cứu Công nhân – Công đoàn tại hơn 60 doanh nghiệp trong các khu công nghiệp, khu chế xuất trên cả nước: khoảng 70–80% lao động nữ trên 35 tuổi tự bỏ việc hoặc bị chấm dứt hợp đồng lao động. Xu hướng sa thải lao động từ 35 tuổi trở lên — đa phần là nữ — ngày càng phổ biến. Bảy tới tám trên mười. Không phải thiểu số. Là đa số áp đảo.

Kết quả là gì? Độ tuổi trung bình của công nhân trong các doanh nghiệp Việt Nam chỉ 31,2 tuổi — ngành điện – điện tử chỉ 26,9 tuổi, dệt may – giày da 29,5 tuổi. Và thời gian trung bình một công nhân gắn bó với doanh nghiệp chỉ 6–7 năm.

Bạn có thấy điều bất thường không? Một lực lượng lao động mà tuổi trung bình chưa tới 32, trong một quốc gia mà tuổi nghỉ hưu đang tăng dần lên hơn 60. Nghĩa là có một khoảng trống gần ba mươi năm cuộc đời không ai biết phải làm gì với nó.

Sau khi bị đẩy ra, họ đi đâu?

Theo điều tra của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, sau khi bị sa thải: 43,1% làm công việc tự do; 17,2% buôn bán; 15,3% về nhà làm nội trợ; 13,3% làm ruộng; và hơn 11% bán hàng rong.

Một người phụ nữ 36 tuổi, mười năm kinh nghiệm trong dây chuyền sản xuất điện tử, được đào tạo, có kỷ luật công nghiệp, biết vận hành máy móc — cuối cùng đi bán hàng rong. Đó không phải là thất bại mang tính cá nhân. Đó là chuyện một hệ thống đang ném đi tài sản của chính nó.

Và có một chiêu thức mà báo cáo mô tả rất rõ: doanh nghiệp "tư vấn" cho người lao động rằng nếu làm đến 55–60 tuổi cũng không đủ thời gian đóng bảo hiểm xã hội, nên hãy nhận một khoản trợ cấp thôi việc để làm vốn kinh doanh. Người lao động nghe theo, nhận vài chục triệu, tiêu hết trong thời gian ngắn, rồi mới bắt đầu đi tìm việc — và lúc đó thì đã quá muộn vì "đã lớn tuổi". Về già không có lương hưu.

Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam gọi thẳng tên hiện tượng này: doanh nghiệp không thể "vắt chanh bỏ vỏ", tìm cách lách luật để chấm dứt hợp đồng với người lao động từ 35 tuổi trở lên. Luật Lao động Việt Nam không phân biệt tuổi tác. Khi một người còn trong độ tuổi lao động, doanh nghiệp không được đặt ra điều kiện loại trừ. Cái đang diễn ra không phải "quy luật thị trường" — nó là lách luật, được bình thường hoá đến mức ai cũng coi là hiển nhiên.

Bây giờ hãy đặt tất cả những điều trên cạnh một sự thật khác. Việt Nam đang già hoá nhanh nhất khu vực. Tổng tỷ suất sinh đã rơi xuống 1,91 — dưới mức thay thế. Lực lượng lao động sẽ bắt đầu co lại trong vòng hai thập kỷ tới. Và chúng ta già đi với GDP đầu người khoảng 4.700 USD — thấp hơn rất nhiều so với Nhật Bản hay Hàn Quốc ở thời điểm họ bước vào giai đoạn già hoá.

"Chưa giàu đã già." Ai cũng nghe câu đó rồi. Vậy mà trong chính bối cảnh đó, chúng ta đang chủ động loại bỏ 70–80% lao động nữ ngoài 35 tuổi khỏi khu vực chính thức. Bạn có thấy sự phi lý?

Một quốc gia sắp thiếu người làm việc — đang tự tay ném đi những người còn ba mươi năm khả năng lao động, chỉ vì họ đắt hơn người 22 tuổi vài triệu một tháng. Đây không phải tối ưu chi phí. Đây là ăn vào phần gốc.

Doanh nghiệp thay người 36 tuổi bằng người 22 tuổi vì công đoạn đơn giản, chỉ cần học việc 2–3 tuần. Tiết kiệm được vài triệu mỗi tháng. Nhưng cái mất thì không nằm trên bảng cân đối kế toán: mất kinh nghiệm, mất người kèm cặp lớp sau, mất trí nhớ tổ chức, và mất luôn niềm tin của tất cả những người còn lại — vì ai cũng biết rồi sẽ tới lượt mình.

Và trớ trêu thay, người trẻ cũng đang bị chê

Đây là chi tiết khiến mình phải bật cười cay đắng. Trong khi lao động 35+ bị xem là "quá già", thì nghiên cứu về Gen Z tại Việt Nam cho thấy 74% quản lý xem thế hệ này là "khó", và 40% thừa nhận có thành kiến với ứng viên Gen Z. Gộp hai đầu lại, chúng ta có một kết luận khập khiễng: Quá trẻ thì bị chê là khó bảo. Quá 35 thì bị chê là hết đát. Cánh cửa "vừa đủ" chỉ còn khoảng tám năm.

Tám năm để bạn học nghề, chứng minh năng lực, thăng tiến, tích luỹ, mua nhà, lập gia đình, nuôi con nhỏ và chăm cha mẹ già. Không có nền kinh tế nào vận hành được như thế. Và không có con người nào sống nổi dưới áp lực đó.

Rồi giờ mình nên làm gì?

Tôi không muốn kết thúc bằng sự phẫn nộ. Phẫn nộ không trả được tiền nhà. Đây là những gì tôi nghĩ thật sự giúp được cho người lao động: 

1. Hiểu rõ: bạn không bị đào thải vì tuổi. Bạn bị đào thải vì THAY THẾ ĐƯỢC. Đây là sự thật khó nghe nhưng quan trọng nhất. Người 36 tuổi bị thay bằng người 22 tuổi khi công việc đó chỉ cần 2–3 tuần để học. Nếu công việc của bạn cần ba năm để làm giỏi, không ai thay bạn bằng sinh viên mới ra trường được cả. Câu hỏi sống còn của tuổi 30 không phải "mình còn trẻ không" mà là "mình có khó thay thế không".

2. Bắt đầu chuyển từ "làm được việc" sang "làm được việc mà người khác không làm được" — càng sớm càng tốt. Tuổi 25–32 là cửa sổ vàng. Đây là lúc phải xây thứ gì đó không nằm trong tay chân: chuyên môn sâu, khả năng quản lý, mạng lưới quan hệ, hiểu biết ngành. Nếu tới 35 mà bạn vẫn đang làm đúng công việc như hồi 25, thì rủi ro là có thật — không phải vì bạn già, mà vì bạn đứng yên.

3. Đừng nhận trợ cấp một lần khi chưa có kế hoạch. Điều này rất cụ thể và rất quan trọng, xin đọc kỹ: nếu công ty "tư vấn" bạn nhận một cục tiền rồi nghỉ, hãy dừng lại. Con số vài chục triệu nghe lớn, nhưng nó sẽ hết trong vài tháng — trong khi bảo hiểm xã hội là thứ nuôi bạn hàng chục năm về sau. Hãy hỏi ý kiến công đoàn, hoặc một người hiểu luật, trước khi ký bất cứ thứ gì.

4. Xây "phương án hai" khi bạn còn đang ở phương án một. Thời điểm tốt nhất để học kỹ năng mới, thử một nguồn thu khác, mở rộng quan hệ — là lúc bạn còn công việc ổn định, chứ không phải lúc vừa bị cho nghỉ. Người có lựa chọn luôn thương lượng tốt hơn người không có.

5. Nếu bạn đã ngoài 35 và đang lo — hãy đổi cách kể chuyện về mình. Đừng bán "kinh nghiệm" một cách chung chung, vì thị trường sẽ nghe thành "đắt hơn". Hãy bán những vấn đề bạn đã từng giải quyết. Bạn đã xử lý bao nhiêu khủng hoảng người 25 tuổi chưa từng gặp? Bạn giữ được bao nhiêu mối quan hệ khách hàng? Bạn đào tạo được bao nhiêu người? Kinh nghiệm không tự có giá. Kết quả mới có giá.

6. Và nếu bạn là người tuyển dụng — xin hãy đọc lại phần số liệu. Phần lớn người theo dõi trang này đang dẫn dắt doanh nghiệp. Nên mình nói thẳng: trong một đất nước sắp thiếu lao động, việc loại người 35+ ra khỏi bàn cân là một quyết định bạn sẽ hối tiếc. Không phải vì lý do đạo đức — mà vì lý do kinh doanh. Người bạn từ chối hôm nay, năm năm nữa cả thị trường sẽ tranh nhau. Và đội ngũ của bạn đang quan sát cách bạn đối xử với người lớn tuổi — vì họ biết đó là tương lai của chính họ.

Nhưng cũng phải thừa nhận mặt còn lại.  Có những công việc thật sự đòi hỏi thể lực mà tuổi tác ảnh hưởng — dây chuyền tăng ca liên tục, điều kiện lao động nặng nhọc. Khảo sát cũng ghi nhận nhiều người tự bỏ việc vì áp lực tăng ca, định mức cao, công việc nặng nhọc. Đó là vấn đề thật, không thể phủ nhận.

Nhưng câu trả lời cho điều đó phải là thiết kế lại công việc — chuyển người có kinh nghiệm sang vai trò giám sát, đào tạo, kiểm soát chất lượng — chứ không phải đẩy họ ra đường và để họ đi bán hàng rong. Và cũng cần nói rõ: câu chuyện của một công nhân khu công nghiệp khác với câu chuyện của một nhân sự văn phòng bị chê "sinh năm 1990". Nhưng cả hai đều chung một gốc rễ: chúng ta đang định giá con người bằng năm sinh thay vì bằng giá trị họ tạo ra.

Mình U60 tuổi rồi. Và mình muốn nói điều này với tất cả những ai đang lo lắng:  Mọi thứ giá trị nhất mình làm được — những cuốn sách, những thương hiệu, những chương trình chạm tới hàng trăm nghìn người — đều đến sau tuổi 35. Không phải vì mình đặc biệt. Mà vì đó là quy luật: tuổi 20 để học, tuổi 30 để giỏi, tuổi 40–50 để tạo ra những thứ có tầm ảnh hưởng. 

Một xã hội tin rằng con người "hết hạn sử dụng" ở tuổi 35 là một xã hội đang tự cắt mất phần đẹp nhất của chính mình. Và nếu bạn đang ở tuổi 33, 35, 38 và thấy hoang mang, tôi mong bạn đọc câu này: Bạn không hết đát. Thị trường chỉ đang lười. Lười đào tạo, lười thiết kế lại công việc, lười nghĩ dài hơn một quý tài chính.

Việc của bạn không phải là trẻ lại. Việc của bạn là trở nên đắt giá đến mức không ai dám hỏi bạn sinh năm bao nhiêu.