Rất nhiều bạn trẻ khi gặp tôi không dám tiếp xúc hoặc không biết phải nói gì. Tôi hiểu vì sao và thường hẹn các em inbox chuyện trò. Phần lớn các em chia sẻ là do bản thân thiếu tự tin. Điều này làm cho các em cảm thấy tự ti giữa đám đông và là lực cản lớn nhất đối với các em trong việc thể hiện được khả năng và giá trị của mình. Tóm tắt lại đây những thói quen mà tôi gọi là toxic – độc hại đẩy con người vào chỗ tự ti hay thiếu tự tin nhé. Nếu ai có thói quen này thì bỏ đi để dần tự tin hơn. 1. No comparison – Đừng so sánh: Theodore Roosevelt nói thế này “Comparison is the thief of joy – So sánh là kẻ cắp của niềm vui.” Cứ lo đi so sánh thì ta sẽ luôn luôn thấy mình thua kém, rồi vì vậy mà phiền não chứ có gì đâu. Mà thứ bạn so sánh chưa chắc đã thật. Có khi người ta chỉ post lên facebook vài cái hình trông thật hạnh phúc, nói vài câu nghe thật thành đạt để tự sướng mà thôi. Chưa chắc đã thật đâu mà bạn mang ra so sánh làm gì cho mệt. Nói nghe nè, muốn so thì so với chính mình ấy. Bạn hôm nay biết nhiều hơn hôm qua, làm điều gì đó chưa từng dám làm, giúp một ai đó chưa từng giúp là đã tiến bộ hơn rồi. Đưa ra cho mình ít nhất 1 mục tiêu nhỏ mỗi ngày rồi xông pha vào mà thực hiện. Thế là đủ. So bạn hôm nay với hôm qua, bạn ngày mai với hôm nay, là bạn sẽ thấy mình lớn hơn và sẽ tự tin hơn từng bước nhỏ mỗi ngày. The only person you should aim to be better is your past self – Người bạn cần so sánh để tốt hơn là chính bạn của ngày hôm qua.” 2. Give up what you can’t control – Tập trung vào điều bạn có thể ảnh hưởng: trên đời có rất nhiều thứ ta không control được, ví dụ như sinh ra trong gia đình không khá giả, không đủ tiền mua Iphone, không được học tiếng Anh từ nhỏ, vv. Mấy thứ ta không có cách nào thay đổi hay ảnh hưởng được thì bạn bỏ qua đi, tự trách mình làm gì. Trách cũng chẳng giúp gì cho ai, lại còn làm cho bạn thiếu tự tin hơn. Chi bằng, cứ tập trung vào những điều mình thay đổi được, ví dụ như tự học tiếng Anh. Muốn thì có 1001 cách, không có tiền vẫn làm được đó. 3. No negative self-talk: mỗi ngày chúng ta tự đối thoại với bản thân nhiều lần. Nếu bạn cứ toàn cho rằng mình bất lực, thiếu khả năng, không đủ đẹp trai, tiếng Anh kém, vv thì càng ngày bạn sẽ càng thiếu tự tin. Thay vào đó, hãy sử dụng ngôn ngữ tích cực với bản thân. Cám ơn cuộc sống vì tôi được đến trường và đi học. Bạn đã bao giờ nhìn thấy những em nhỏ đường phố chưa được học ngày nào chưa? Cám ơn vũ trụ vì tôi đọc được một quyển sách hay. Bạn đã thấy ai chưa một lần được cầm một quyển sách mới chưa? Tập trung vào những điều tích cực và có vô số điều tích cực xung quanh bạn đấy thôi. Bạn chỉ cần thay đổi thái độ. Còn lỡ có thất bại, ừa thì thất bại chỉ là một cách để tìm ra thành công thôi mà. Làm gì dữ vậy? Đừng cho phép mình chìm đắm trong nỗi nhục nhã của thất bại. Thật ra chỉ có bạn làm khổ mình thôi. Người ta đâu ai rảnh mà nhớ hoài mấy chuyện đó. Ai cũng lo phấn đấu tốt hơn họ ngày hôm qua rồi. 4. Stop thinking your capability is limited – Đừng nghĩ khả năng mình giới hạn: hồi xưa tôi cũng bị đưa vào cái khung và nghĩ rằng mình chỉ làm được thế thôi. Sau này, khi đầu óc mở mang hơn, tôi tìm học nhiều kỹ năng, tri thức mới và từ từ cảm thấy mình thật ra còn có thể làm được nhiều điều mà bản thân chưa bao giờ mơ đến. Cứ với thái độ này mà tôi bước, mà tôi quảy gánh băng đồng ra thế giới đó thôi. Đừng tự giới hạn mình. Mỗi con người đều có tiềm năng vô hạn. Hãy vui vẻ mà khám phá tiềm năng của mình. Học và trải nghiệm nhiều điều mới, nhiều kỹ năng mới, nhiều chân trời mới nhé. Mỗi một trải nghiệm mới sẽ xây cho bạn một nấc thang tự tin mới đấy. 5. Stop trying to please everybody – Bỏ chuyện cố gắng làm hài lòng tất cả mọi người đi: Không ai trên đời này có thể làm tất cả mọi người hài lòng được hết. Bản thân tôi còn bị chỉ trích nữa kìa. No problemo! Chuyện nhỏ mà. Mình chỉ làm theo giá trị của bản thân, giúp cho một người cũng là giúp. Ai rảnh thì cứ để cho người ta ngồi đó mà chỉ trích. Nói riết rồi cũng phải mệt chứ. Người đời là thế mà. Nên thôi cứ chăm chú mà làm. Ai nói gì là chuyện của người ta nhé. Đừng vì vậy mà thiếu tự tin. 6. Get away from toxic people – Tránh xa những kẻ độc hại: trong các món thì đây là món tôi lưu ý dữ nhất. Người xung quanh ta mà tiêu cực, mà độc hại thì họ chỉ có kéo ta xuống mà thôi. Có nhiều người niềm vui của họ là làm cho kẻ khác hoang mang, đau khổ, thất vọng. Có đó! Nên bạn thử chú ý xem xung quanh mình có những người như vậy hay không, rồi tránh họ ra thật xa đi nhé. Có vậy bạn sẽ tự tin hơn với bản thân mình. Hơn nữa, gần người tích cực, tự tin thì họ sẽ truyền cho bạn năng lượng tích cực để lớn lên mỗi ngày so với hôm qua.

Hôm trước, có một bạn trẻ gặp vấn đề khó khăn về mô hình kinh doanh đến hỏi tôi. Sau khi nghe trình bày, tôi đưa ra nhiều ý kiến gợi mở giúp bạn suy nghĩ về những kênh triển khai mới, sử dụng công nghệ, nhằm tạo ra những kênh doanh thu mới. Tôi nói đến đâu, bạn đều trả lời “không được” đến đó. Cứ như là bạn đến hỏi chỉ để nói với tôi rằng chỉ có 1 cách duy nhất mà bạn đã nghĩ ra rồi, giờ chỉ cần chính phủ hỗ trợ cho bạn free vài thứ là bạn làm thành công. Ủa vậy bạn đến hỏi tôi để làm gì ta? Sau khi nghe bạn không từ đầu đến cuối rồi, tôi cười. Em à, chị có 2 lời khuyên cho em nhé. Thứ nhất, nếu làm kinh doanh mà mọi sự thành bại của mình phụ thuộc vào quyết định của một ai đó, nếu họ trả lời không là mình đóng cửa thì chưa kinh doanh đã thua rồi. Chẳng ai khác trên đời này chịu trách nhiệm về việc kinh doanh của bạn. It’s your business! – Công ty là của bạn. Việc kinh doanh là chuyện của bạn. Thứ hai, đừng hỏi khi không lắng nghe. Bạn đang làm mất thời gian của mình, thời gian của người khác. Hơn nữa, những gì bạn vừa nghe, chưa chắc bạn đã hiểu hết. Không hiểu thì làm sao tiếp tục suy nghĩ để ứng dụng cải tiến hay đổi mới mô hình kinh doanh của mình? Người hướng dẫn người ta có trách nhiệm gợi mở, giúp bạn nghĩ xa hơn, tìm ra giải pháp thiết thực cho doanh nghiệp, cho dự án của mình. Họ không đến để cho bạn diều bạn nghĩ mình cần. Họ đến để cho bạn những chân trời mới mà bạn chưa bao giờ nghĩ đến. Hãy lắng nghe tích cực và suy nghĩ, phản tư. Đừng phản ứng nhất thời. Tư duy đóng thì chẳng có lời khuyên nào giúp gì cho bạn. Stay open-minded! Hãy giữ cho tư duy mình luôn mở. Đi xa được hay không trước hết là nhờ háo hức học hỏi và khiêm tốn lắng nghe.

Ngày nào tôi cũng nhận được những câu chuyện, lời tâm sự của các bạn gởi qua facebook. Chuyện thì đủ thứ, từ chuyện bản thân, gia đình, kinh doanh, startup, đến yêu đương. Có điều, không hiểu sao toàn là chuyện buồn tủi, đau khổ. Không thấy ai kể cho tôi nghe chuyện vui. Hay cuộc đời này đã hết chuyện vui? Hay xã hội này thiếu quá sự cảm thông để các bạn gởi một tin nhắn dài mở đầu bằng câu “Em không nghĩ là cô đọc những dòng này, nhưng….” Đọc xong những tin nhắn này, tôi thường dừng lại suy nghĩ, sao chúng ta “so one-sided – bị đóng khung như con đường một chiều trong suy nghĩ”? Khi hoàn cảnh thông thoáng thì ta chuyển động về phía trước. Khi kẹt xe thì ta đứng đó buồn. Ủa mà tại sao phải là đường một chiều? Sao không là hai? Sao không là đa chiều nhỉ? Khi ta cho phép mình tự do suy nghĩ, khi ta biết rằng một vấn đề luôn có n cách giải quyết. Và cùng một vấn đề, nhiều người khác nhau sẽ đưa ra cách giải quyết khác nhau, tuỳ thuộc vào hoàn cảnh cá nhân của họ tại thời điểm đưa ra lời giải. Vì vậy, bạn có thể hỏi n người cách gỉai quyết cho sự vụ của mình. Tuỳ thuộc vào thông tin bạn cung cấp cho họ mà họ sẽ đưa ra cho bạn những lời khuyên hoàn toàn khác nhau. Cuối cùng, chẳng ai trong số đó hiểu hết nội tình bằng bạn. Cuối cùng, người có thể đưa ra quyết định hay nhất là bạn. Vì chỉ có bạn nắm nhiều thông tin nhất. Cho nên, đề nghị vầy đi nhe: 1. Đừng đi đường một chiều. Cuộc đời vốn đa chiều. Hãy cho mình 1001 option để lựa chọn. 2. Đừng vội gặp chuyện gì cũng phải chạy đi hỏi người khác. Tự suy nghĩ, phản tư trước đã. Cuối cùng bạn chính là người đưa ra giải pháp tốt nhất cho bản thân. 3. Look on the brighter side – Hãy nhìn thấy vùng sáng của vấn đề nữa nhé. Khó khăn cũng chỉ là cơ hội thôi mà. Chuyện gì cũng có cách giải quyết. Có khi nhờ vậy mà ta gặp những cơ duyên mới hay ho. Nên kể chuyện buồn, chuyện khó, và muốn hỏi ý kiến thì trước hết bạn nên tự đưa ra cách giải quyết nữa nhé. Hỏi ý kiến về cách giải quyết của mình sẽ hay và hiệu quả hơn. Cái này trong công việc cũng vậy đấy. Ngày xưa tôi có ông sếp, câu dán trên cửa phòng là “Have you got a solution? – Bạn có giải pháp chưa?” Ai bước vô phòng làm việc của ổng mà chỉ toàn nói vấn đề, kể khó, kể khổ là bị đuồi ra ngoài hết. Cứ đưa ra giải pháp đi rồi tôi sẽ giúp bạn hoàn thiện giải pháp của mình. Cách làm việc của ông là thế. Mà sau này tôi làm việc cũng vậy thôi. Nhân viên mà đến kể về vấn đề thì câu đầu tiên tôi sẽ hỏi là “What’s your solution – Giải pháp của em là gì? Always come with a solution, not a problem – Đừng đi gặp ai với một vấn đề mà đến với một giải pháp cho một vấn đề. Bạn sẽ được trọng dụng hơn đấy!

Mấy hôm nay, nghe và trao đổi với rất nhiều người, cả Việt Nam và nước ngoài, về điều mà doanh nghiệp nước ngoài coi trọng khi đi tìm đối tác tại Việt Nam. Ai cũng nói có một từ “trust – niềm tin”. Niềm tin tại Việt Nam thật ra là một thứ hàng xa xỉ. Tôi nhận tin nhắn của các bạn vào inbox, kể rất nhiều chuyện không thể, sợ hãi, và không dám tin ai, dù là làm ăn kinh doanh hay đơn giản chỉ là kết nối với nhau ngoài xã hội. Và nỗi sợ hãi, ám ảnh bị lợi dụng niềm tin này là có cơ sở, vì đã đậu phải cành mềm, vì “once bitten twice shy – một lần bị thương hai lần sợ”. Nếu ta chẳng tin ai và chẳng ai tin ta, vậy đứng từ góc độ hợp tác với doanh nghiệp nước ngoài tại Việt Nam hay doanh nghiệp Việt nam ra thế giới, ta phải làm sao, nếu giá trị mà họ mong chờ ở một đối tác Việt Nam là trust? Các bạn suy nghĩ nhé. Còn đây là một câu trả lời bình dân mà tôi nghe được từ một anh bạn khiêm tốn dù đã nhiều năm lăn lộn thương trường. “Cứ đàng hoàng, chân thật, làm sao nói thế. Đừng có tào lao, monkey business là được.” Nói nghe đơn giản thế nhưng thật ra không dễ chút nào. Nếu đã quen với cách làm short cut – ăn gian, làm ít hưởng nhiều, tư duy ngắn hạn, làm làm chút lấy tiền rồi bỏ chạy, ích kỷ chỉ nghĩ đến bản thân chứ chẳng nghĩ đến ai thì ai sẽ tin mình? Niềm tin là một thứ hàng xa xỉ mà ta phải làm việc nghiêm túc và cật lực mới mong nhận được. Ngày xưa ông sếp cũ của tôi ở Sydney chỉ dặn có hai câu khi giao cho tôi đi phát triển thị trường thế giới – Partnership based on integrity and trust – Hợp tác dựa trên tính chính trực và niềm tin. Đi đâu tìm đối tác gì, ông cũng dặn phải bắt đầu từ nền tảng giá trị chung này trước. Integrity – tính chính trực tôi đã viết trong status trước đây. Còn trust – bạn có đang xây dựng cho mình? Hay đó là thứ hàng xa xỉ mà cả đời ta chẳng thể nào với tới?

Làm kinh doanh từ Đông sang Tây trước giờ, tôi gặp đủ hạng người. Có người lạnh lùng nhưng hết sức professional - chuyên nghiệp. Có người ào ào, vui vẻ, thân thiện nhưng đến đoạn đàm phán thì so slippery - nói đông nói tây chẳng chốt được chuyện gì. Có người tỏ ra nguy hiểm vì thực chất không có gì để hù thiên hạ. Mỗi người một kiểu. Mỗi người một cách tiếp cận và đều có thể đưa về neutral được cả. Nhưng nản nhất là những kẻ lúc nào cũng kiểu upper hand - chơi tay trên. Người có tư duy và thái độ tay trên này, tôi thường chẳng mất thời gian với họ. Mưu mô đối phó, dàn xếp đưa vô thế này nọ để đạt được mục đích, muốn làm thì vận não một chút cũng xong. Nhưng làm chi cho mệt? Khi họ đã tư duy thế, họ sẽ tiếp tục tìm cách để làm phiền ta hoài kiểu tay trên như thế. Thôi dẹp luôn từ đầu cho xong. Đời còn thiếu gì người fair play để ta giao du, vừa vui vẻ, nhẹ nhàng, vừa được việc. Khi ta phải đấu tranh sinh tồn trong một thời gian dài, từ lịch sử nghèo khó, có khi ta bị nhiễm thói đạp lên người mà sống. Nhưng khi ta phải mở cửa đón khách, kết nối và cộng tác với bạn bè bốn phương, có khi chính cái thói này khiến ta step on your own foot - đạp lên chính mình. Ai trên đời này cũng đủ khôn ngoan khi đã bước ra. Làm sao mà họ không nhận ra cách chơi upper hand của bạn? Nên Việt Nam cần học lại, tư duy lại, cho người, cho mình. Hai cộng bằng cộng. Cộng trừ bằng trừ. Cộng hay trừ trong quan hệ cuối cùng là do ta cả.

Bạn có bao giờ cuống cuồng giữa dòng đời, vác trên vai một bao tải những expectation – đòi hỏi của nhiều người khác? Bạn cố gắng, cố gắng, rồi đâu đó trên con đường gập ghềnh của thế gian này, bạn gục ngã giữa chồng chất những expectation. “Em chỉ muốn tan biến đi, để đừng ai đòi hỏi em điều gì nữa. Em đuối quá rồi chị ạ.” Em nhắn tôi như thế. Tết rồi, mà em nhắn tôi như thế. Thoáng se lạnh sáng nay rồi có mang về cho Tết chút yêu thương? Ta cuống cuồng lao đi. Đời vạn người xô đẩy. Họ muốn. Ta muốn. Họ đòi hỏi. Ta đòi hỏi. Ai cũng expect người xung quanh nghĩ sao đó, làm gì đó theo ý của riêng mình. Cha mẹ muốn con phải làm ra thật nhiều tiền. Sếp muốn nhân viên tháng nào cũng phải vượt doanh số. Nhân viên muốn sếp phải thưởng Tết cho ra hồn. Anh muốn em phải đương nhiên gánh vác chuyện lo cho cha mẹ. Dòng họ một người làm quan muốn cả họ phải được nhờ.... Thế, và ở một đoạn nào đó những chồng chất expectation của cuộc đời này, ta gục ngã. “Em chỉ muốn sống một mình cùng cây cỏ. Không thể sống chung với con người được nữa chị à.” Tôi nhớ như in câu nói này của một bạn trẻ, trong một đoạn tình cờ gặp nhau giữa dòng chảy hỗn loạn của nhịp sống đô thành. Ừ, ta sẽ chẳng làm được gì để người người trong đời bớt đi đòi hỏi. Con người sinh ra vốn đã bị gieo vào sâu thẳm tâm hồn những tầng mong muốn khác nhau. Hạt đòi hỏi càng nhiều, người ta càng bấn loạn, đau khổ vì thất vọng. Còn ta, rước vào mình mọi đòi hỏi của đời, trầm cảm vì chẳng cảm chút yêu thương. Is life simply a big transaction – Cuộc sống này chẳng lẽ chỉ là tập hợp của nhiều giao dịch? Mà nếu có đi chăng nữa thì ta có cần phải dính dáng vào những giao dịch đó? Tâm thế của ai ta không thay đổi được, nhưng tâm thế của bản thân ta thay đổi được mà. Ai đòi hỏi, người đó tự khắc sinh đau khổ. Ta chẳng đòi hỏi gì ở ai nên chẳng thất vọng bao giờ. Ai đòi hỏi gì ở ta, làm được gì cho họ ta cứ làm. Làm vì muốn giúp một người, một gia đình, một cộng đồng theo cái cách của ta. Còn việc có thành không, thành đến mức độ nào, ấy còn xem if the stars align – những ngôi sao trên trời có chịu xếp thẳng hàng để giúp chúng ta. Tận nhân lực, tri thiên mệnh. Tết rồi, mà xuân sáng nay ươm màu vàng nắng. Ta cho đi. Ta yêu thương. Ta quẳng cái bao tải đòi hỏi của ta và của họ. Rồi ta cứ thế đi. Đời nhẹ tênh và xuân vẫn mênh mang.

Bài viết cho báo Tuổi Trẻ 09/02/2018 Vậy là Tết. Giữa những ngổn ngang và hoang mang của người trẻ trong cái thế giới thay đổi nhanh như tàu siêu tốc hyperloop, có ai trong chúng ta chợt nhìn thấy cành hoa xuân rồi dừng lại? Trí tuệ nhân tạo có trộm nhìn thấy giọt nước mắt lặng lẽ của bà, khi cháu dán mắt vào chiếc điện thoại thông minh? Máy in 3D có in được những nghẹn ngào của mẹ, khi con khẽ ôm cánh tay lúc bước vào nhà? Vậy là Tết. Lau cái lư đồng trên bàn thờ, cắt mấy cành hoa sau nhà cắm vào chiếc lọ xinh xinh, nghe tiếng rúc rích cười của nơi ấy gia đình, ta lao đi trong thế giới lạ lẫm này cuối cùng là để làm gì nhỉ? Chẳng biết tự bao giờ, 4.0 đã lấn sồng sộc vào cả những khoảng không vốn rất tĩnh lặng, rất thơ, rất ấm áp của từng người Việt Nam. Hôm trước, sau buổi họp, tôi nói sẽ mang trà ghé qua thăm một anh bạn. Anh ngạc nhiên hỏi “Để làm gì?” Hình như trên thế giới này, con người đã dần dần biến thành cỗ máy. “Đâu để làm gì”, tôi nói. “Chỉ thăm nhau, uống một tách trà. Thế thôi. Cuối cùng, mình sinh ra đâu phải để làm robot.” Anh lặng thinh, bối rối phóng tầm mắt vào xa xăm. Tại Diễn đàn kinh tế thế giới ở Davos năm nay, có một thông điệp mà tôi quan tâm nhất, đó là cách chúng ta cần giáo dục thế hệ tiếp nối trong thế kỷ 4.0. Robot có thể thay thế khoảng 800 triệu việc làm vào năm 2030. Khi trí tuệ nhân tạo lên ngôi, khi máy có thể học và sử dụng thuật toán để đưa ra giải pháp tối ưu hơn, nhanh hơn, thông minh hơn con người, ta khác máy ở chỗ nào? Đây là vấn đề lớn và thử thách hàng đầu đối với ngành giáo dục trên toàn thế giới. Jack Ma phát biểu: “Nếu chúng ta không thay đổi cách giáo dục thế hệ tiếp nối, 30 năm sau loài người sẽ phải đối mặt với những rắc rối to.” Vì những kiến thức đang dạy trong trường học là kiến thức từ 200 năm qua. Cách giáo dục của chúng ta là dạy kiến thức. Mà kiến thức thì kiểu gì cũng không khiến cho con người cạnh tranh lại máy. Phải dừng ngay cách chỉ dạy kiến thức trong trường học. Cần phải dạy cho thế hệ tiếp nối những phẩm chất rất người mà robot chẳng bao giờ có thể chạy theo kịp. Chúng ta cần dạy những kỹ năng để người lại là người. Những thứ mà con người cần học nhất thật ra chẳng ở đâu xa, và tôi nhắc đi nhắc lại hoài trong cuốn Quảy gánh băng đồng ra thế giới. Là giá trị cốt lõi. Là niềm tin. Là cách suy nghĩ độc lập. Là cách làm việc đội nhóm. Là treo trái tim mình lên tay áo để quan tâm người khác. Mà ta có bao giờ quan tâm đến ai chưa nhỉ? Hôm trước, sau một buổi chia sẻ về tình yêu thương, một bạn trẻ nhắn vào inbox của tôi,“Chị ơi, em còn chưa biết làm sao để yêu thương chính mẹ của mình, làm sao em tập yêu thương người khác?”Tôi bàng hoàng. À thì ra tác động của 4.0 là như thế, khi mọi thứ dường như dừng lại ở những thuật toán và những dòng số một một không không dài dài, vô hồn. Phải chăng đã đến lúc ta cần quay về với tình cảm mộc mạc nhất trong đời? Phải chăng thứ ta cần dạy là thể thao, là âm nhạc, là vẽ tranh, để nghệ thuật đưa ta về với cái gốc rất người, đẹp ngỡ ngàng khi giọt nước mắt mỏng manh của con sẽ chạm vào vạt áo bà ba của mẹ? Vậy là Tết. Gia đình ta có còn quây quần, kể cho nhau nghe chuyện dài chuyện ngắn? Xuân có còn thơm mùi thịt kho thơm nức mũi từ bếp nhà của mẹ? Và ta có trở về chỉ để được yêu thương? Ngoài kia, đường còn dài, dài lắm. Robot sẽ cứ sống, sống mãi, và ngày một thông minh. Cành mai nhà mình ngày một già đi, và sẽ có lúc chẳng còn nhìn thấy mẹ. Ta sinh ra trên đời này cuối cùng là để làm gì nhỉ? Ta có đến để yêu thương và ra đi trong những yêu thương? Tết rồi, mùa nở hoa của bao hạt giống yêu thương. Hãy quay về bạn nhé. EQ sẽ giúp bạn thành công. IQ giúp bạn thành công nhanh hơn. Nhưng thế giới này cần cả LQ – Love Quotient - trí tuệ yêu thương để con người sẽ vẫn mãi là người. Nguyễn Phi Vân https://dulich.tuoitre.vn/tet-treo-tim-minh-len-tay-ao-20180209101521463.htm?fbclid=IwAR0iB_61LIr6dyRbsbCNw4gObSfksz9zCvtQJquZyRZ3OKFtjKcGyDuxi2c

Ẻm viết cho tôi một lá thư dài 3 ngàn cây số, chỉ để xin lỗi. Đọc mà phì cười, vì đầu óc chưa hề thoáng nhẹ chút ý nghĩ sẽ giận em. ‘Chị ơi chị giận em hả?’ Câu này chẳng nhớ đã nghe mấy chục ngàn lần. ‘Dạ đâu có. Chị không biết giận.’ Tết rồi. Hay là vồ lấy cái dịp hết sức special này để bày tỏ cái sự không biết giận, để anh em bạn bè gần xa xoá tan gánh nặng giận hờn. Mà lỡ có bực mình lúc nào đó nhất thời, thì thôi cho gởi lời xin lỗi nụ mai vàng trước ngõ. Giận, ấy là khi ta expect - đòi hỏi người khác phải làm theo cái nếp của mình. Giận, ấy là khi ký ức của ta chứa đầy những thước phim tổn thương xám xịt màu quá khứ chẳng may bị ai khơi dậy. Giận, ta đang giận ta hay giận họ? Ta bối rối không biết gởi vào đây hay trút phăng vào kẻ không may đang đứng trước mặt mình? Giận, sao mấy cánh hoa cúc chiều nay chẳng ươm màu vàng nắng? Ơ, đời cúc vẫn thắm xuân mỗi khi mùa về se lạnh. Ơ, sao ta mãi ôm ký ức quặn thắt mà hét vào cái sự bàng hoàng của kẻ chẳng hiểu chút mô tê? Haizz, con người ai sinh ra cũng lặn lội trên hành trình rất của riêng mình. Họ dựa dẫm và quy chiếu trên những thước đo cá nhân rất riêng và rất khác. Thông cảm và tìm hiểu thêm chút nữa, chắc ta sẽ nghiệm ra vì sao ta giận họ và họ lại giận ta. Có bao nhiêu người trong cuộc đời này có hành trình giống nhau đâu? Cũng là một vấn đề, cách kết nối với trải nghiệm quá khứ của ta và của họ để tìm lời giải đáp là hoàn toàn khác. Ủa mà giận để làm chi? Quá khứ đã qua rồi không tính toán. What you are about to do defines who you are – Những việc sắp làm mới là thứ định nghĩa bạn là ai. Cho nên, tôi chẳng giận ai bao giờ, mà chỉ nhìn vào việc họ làm, theo dõi những việc họ sắp làm, để biết tư duy của họ đã đến đâu. Biết, cũng chỉ để giúp nếu cảm thấy đã đến khi cần giúp. Tết rồi, nhắc lại là tôi chẳng giận ai. Và cũng mong rằng nếu có ai giận mình thì đọc bài này mà bỏ hết. Xin lỗi nhé một sáng xuân mong manh lạnh. Xin lỗi nhé nụ mai vàng hờ hững trước sân nhà. Xin lỗi nhé, nếu ai đó cần một lời xin lỗi.

Dì khóc. Nước mắt hoen đỏ cả những ký ức tất tả của dì trong tâm trí tôi. Hồi xưa tôi sợ dì lắm. Người đâu mà khó tính. Ăn chỉ là để phòng bệnh. Thịt thì kho với nghệ, mà nghệ tươi cắt lát lềnh cả nồi thịt kho nhỏ xíu. Những lát nghệ tươi mùi hăng hăng, nhìn thôi đã muốn xỉu nói gì ăn. Canh thì phải là canh khổ qua già, cắn vào 1 miếng là đắng tận đáy lòng. Dì gắp bỏ vào chén, tôi cắm đầu ăn vì sợ bị la. Vừa xong, chưa kịp celebrate gì đã thấy bỏ vào thêm miếng nữa. Nản thiệt chớ! Nên tôi tránh dì hết mức có thể, mọi lúc mọi nơi…. Rồi năm tháng cứ trôi và tôi cũng đã quên, cho đến khi chợt bắt gặp những tất tả của bao người đang cuống cuồng lo đón Tết. Chiều nay, tôi ghé thăm trước khi lại lên đường. Dáng trơ gầy, dì ngồi đó nhìn tôi cười. Mấy năm nay, bệnh Parkinson đã tước đi của dì trí nhớ. Dì tất tả lục tìm, mắt đỏ hoe mà chẳng gọi được tên tôi. Có điều, trong từng giọt lăn dài, tôi biết dì còn nhớ. Còn ai khác. Là đứa sợ nghệ tươi và khổ qua già! Tôi nắm tay dì. Hai dì cháu chẳng nói nổi một câu. Dì cười, nước mắt cứ lăn dài. Tôi cười, cố kìm mà cơn khóc cứ nấc từng đợt một. Chiều nay, nắng chẳng ươm màu nghệ, và lao xao sau nhà chẳng phải từng vạt lá màu khổ qua. Nếu có thể ngồi đây, được ăn với dì một bữa cơm đáng sợ của ngày xưa, chắc là vui lắm…. Thế đó, tất cả sự việc trong đời đều tương đối. Điều kinh khủng nhất hôm nay có thể lại là điều ngọt ngào nhất ngày mai. Điều ta sợ hãi tránh né và bỏ chạy hôm qua có thể lại là thứ hôm nay ta cuống cuồng mơ, dù cuối cùng chỉ là giấc mơ màu vàng nắng. Cho nên, những cung bậc trong cuộc sống hôm nay thật ra chỉ là bản giao hưởng mùa xuân. Nhắm mắt lại, lắng nghe và tận hưởng từng cung trầm cung bổng. Có đau, có tuyệt vọng, có sợ hãi, và có cả những tiếng cười trong trẻo. Cứ tận hưởng đi bạn ạ. Một lúc nào đó, ta sẽ mất. Quy luật của cuộc sống là như vậy. Ở đây, trong phút giây này, tôi chịu ơn vũ trụ vì đã cho tôi đến và nếm trải hương vị của đất trời. Ngọt hay đắng, tất cả đều tương đối.

Bài viết cho báo Tuổi Trẻ Cuối Tuần số xuân, 13/02/2018 TTCT - Từ app, máy in 3D, củ ấu tươi đến toàn cầu hóa là hành trình còn rất xa và còn lắm chông gai. Tuy nhiên, đâu đó trong thời khắc chuyển mùa có sự sẻ chia của những giọt xuân hi vọng... Năm 2017 là năm của những cuộc thi khởi nghiệp. Có khi, trong vòng một tháng tôi được mời làm giám khảo cho 3 cuộc thi startup khác nhau. Các đơn vị tổ chức đều khác nhau, qui mô sự kiện lớn nhỏ khác nhau. Điểm chung duy nhất có lẽ là mấy đội đi thi. Đi thi chắc cũng thành cái nghề. Thi nhiều thì thành chuyên gia thi, và dĩ nhiên là sẽ trình bày xịn hơn mấy đứa lơ ngơ mới chân ướt chân ráo vào nghề. App thập bát chưởng Bữa đó chấm thi từ sáng tới chiều mệt quá, tôi cầm ly cà phê sang trò chuyện với một anh giáo sư người Thuỵ Sỹ lúc nghỉ giữa giờ. Hỏi anh thấy vụ thi cử này ra sao, anh cười cười trả lời “Sáng chiều toàn app!” Số là tất cả các đội đều ứng dụng tư duy đổi mới sáng tạo bằng cách viết ra đủ thứ các kiểu app. Cái gì trước giờ chưa app thì ta app. Có nhiều app trình bày xong, tôi hỏi các bạn đã tìm hiểu nhu cầu người sử dụng chưa, chắc có đến 90% trả lời là chưa. Ừ thì biết là các bạn 4.0, nhưng mấy chấm không thì ta cũng phải bắt đầu từ khách hàng đã chứ. Nếu không biết nhu cầu hiện tại, nhu cầu chưa được thoả mãn, nhu cầu tương lai của khách hàng hay người dùng thì ta biết làm ra sản phẩm thế nào đây? Hay ta cứ làm trước, sai tới đâu sửa tới đó? À thì ra khởi nghiệp thế kỷ cách mạng 4.0 cũng vẫn vướng cái tư duy vừa sai vừa sửa. Chỉ có điều khách hàng họ có đến hàng triệu lựa chọn về dịch vụ, không chỉ từ Việt Nam mà cả từ khu vực và thế giới. Tốt nhất, phù hợp nhu cầu nhất, mới nhất, hay nhất thì người ta sử dụng thôi. Thế giới này đã không còn biên giới, phân biệt làm sao hàng nội hàng ngoại, tính toán làm sao chuyện nước họ nước ta? Mà thôi, app thì cũng đã app rồi. Nên biết rằng cùng một ý tưởng mà bạn đang app đó, thế giới có khi đến hàng vạn người đã nghĩ ra, đã làm, đã thất bại, đã bỏ cuộc hoặc là đang cải tiến. Phải chăng ta cần nghiên cứu thị trường thế giới thêm chút nữa? Phải chăng ta cần nghiên cứu người dùng thêm nhiều nữa? À mà có cần phải cứ app thế không? “Sao Việt Nam chẳng thấy ai đi thi mà có một giải pháp sáng tạo đăng ký bằng sáng chế được nhỉ?” Anh giáo sư quay sang hỏi và tôi ngồi lặng câm chẳng thể trả lời. Đổi mới sáng tạo đâu phải chuyện hô hào rồi xông lên ngày một ngày hai. Đổi mới sáng tạo cần được nuôi dưỡng, cần gieo hạt, tưới nước và xây dựng môi trường từ trong trường học, từ cấp phổ thông mà. Cứ chờ đấy anh giáo sư nhé! Rồi sẽ có một thế hệ thi bằng sáng chế như anh nói sau vài chục cái Tết nữa chăng? Máy in 3D 6 ống Johannes là một chàng sinh viên năm 4, người Đức, sang Venlo, Hà Lan trình bày phát minh của mình tại hội nghị in 3D ngành thực phẩm tháng 7/2017. Vẫn cái rụt rè dễ thương của một chàng sinh viên trẻ, bạn vừa nói vừa in thử bánh sô cô la cho chúng tôi ăn. “Đây là tương lai của ngành thực phẩm mang tính cá nhân hoá cao độ”, bạn khẳng định một cách đầy tự tin, dù tôi cho rằng tương lai này chắc phải đâu đó 10-15 năm nữa. In 3D ngành thực phẩm đã được đưa vào kênh nhà hàng, khách sạn, chuỗi bán lẻ tại nhiều quốc gia phát triển. Tuy nhiên, ứng dụng của công nghệ này vẫn còn nằm trong tay những chuyên gia thực phẩm chuyên nghiệp kiểu đầu bếp nổi tiếng hay chuỗi bán lẻ thực phẩm lớn, muốn cung cấp thêm dịch vụ cá nhân hoá mới lạ cho nhóm khách hàng số đang tăng dần trên thế giới. Nhưng vấn đề không phải là cái máy in. Tôi gặp Johannes sau buổi trình bày và hỏi bạn tại sao lại chọn phát minh này. Bạn cười rất tươi và cho biết nền tảng của phát minh, nền tảng của đổi mới sáng tạo đối với các bạn là nhằm giải quyết các vấn đề lớn trên thế giới. Với phát minh này, người ta có thể giải quyết được vấn đề lãng phí thực phẩm do chuỗi cung ứng gây ra. Nếu ta có giải pháp sản xuất sản phẩm tại thời điểm sử dụng của người dùng, chẳng phải ta đang góp phần giải quyết bài toán 1/3 số lượng thực phẩm bị hư hại và bỏ đi trong quá trình cung ứng? Cũng tại hội nghị này, tôi gặp một nhóm sinh viên năm 2 trường đại học công nghệ Delft của Hà Lan. Nhóm phát minh ra giải pháp ong máy, sử dụng công nghệ drone (thiết bị bay không người lái). Ong thường thì thụ phấn không đều, hoa có hoa không. Ong máy với IoT - mạng lưới vạn vật kết nối thì ong drone sẽ được lập trình để chẳng thể bỏ qua một cơ hội thụ phấn nào. “Có như vậy chúng ta mới có thể tăng sản lượng vụ mùa.” Năm hai thôi mà trình bày quả là chuyên nghiệp. “Còn phát minh tiếp không Johannes?”, tôi hỏi sau hội nghị. “Có chứ! Em đang cải tiến số lượng ống nguyên liệu in từ 3 lên thành 6. Chắc cũng gần ra sản phẩm được rồi. Chị biết rồi đấy, in thực phẩm mà ít nguyên vật liệu, đơn điệu quá thì đâu thể sáng tạo ra những món ăn cầu kỳ theo sở thích nhiều người được chứ.” Củ ấu tươi ơi, sang sông em nhé! Em đứng lên, trình bày về dự án củ ấu tươi tách vỏ, trong cuộc thi khởi nghiệp về nông nghiệp. Em có câu chuyện hay lắm, về kỷ niệm tuổi ấu thơ khi mẹ đi chợ mua củ ấu cho con. Ừa rồi sao nữa? Tôi lục tìm mãi nhưng chẳng có kỷ niệm củ ấu nào trong túi. Còn sản phẩm mang về đến nhà tôi sẽ làm gì với nó bây giờ? Tại đó, trong hoàn cảnh đó, tôi bối rối chẳng biết phải ý kiến thế nào với em cho phải. Nơi đây, trên miền cảm xúc của các em, không có sự hiện diện của 4.0. Chẳng phải là lỗi của em. Cũng chẳng phải là lỗi của cái thế kỷ oan nghiệt này. Công nghệ thì cứ mỗi đêm mỗi khác. Người sợ tụt hậu như tôi chạy theo còn áp lực, huống gì là các em, những cuộc đời quanh quẩn với ruộng đồng? Chuyện này làm tôi nhớ lại tin nhắn của một bạn trẻ gởi cho tôi trên facebook. “Con đang rất lo lắng cho chính mình. Lo lắng ấy nửa thực tế, nửa mơ hồ. Ngày nay, cuộc cách mạng 4.0 diễn ra như cơn sóng. Cơn sóng này nâng cả thế giới và con thấy mình như người ngoài hành tinh, đứng trong cơn sóng nhưng chẳng liên quan gì đến nó. Buồn quá đúng không cô?” Hình như có gì đó sai sai, như bị cúp điện giữa chừng mà ngắt đi kết nối. Khởi nghiệp, khởi nghiệp, ừ thì khởi nghiệp. Nhưng phải chăng còn những việc quan trọng hơn, nhân văn hơn, và thiết thực hơn, như chuyện bắc một chiếc cầu cho lũ trẻ sang sông, về đây kết nối với những điều cơ bản nhất của thế kỷ 4.0 này? Củ ấu tươi ơi, sang sông em nhé! Toàn cầu hoá – liên quan gì? Kinh tế đổi mới sáng tạo phát triển với tốc độ gấp hai lần kinh tế thế giới. Đó là kinh tế của tương lai. Và một hệ sinh thái khởi nghiệp muốn bắt kịp với tốc độ của thế giới cần phải có sự chuẩn bị để chuyển mình từ giai đoạn này sang giai đoạn khác. Những năm qua, Việt Nam ta vẫn nằm ở giai đoạn đầu phát triển, trong thời khắc gọi là Khởi động (Activation). Ở giai đoạn này, người người hô hào và lớp lớp xông pha. Chả mấy kẻ thành công. Hầu hết ngậm đắng nuốt cay về quê đi làm thuê trả nợ. Mà có bao nhiêu năm cho thời gian khởi động? Và ta cần chuẩn bị những gì để qua cái Tết này ta lại chuyển mình? Bài học từ top các hệ sinh thái khởi nghiệp trên thế giới, trong đó có những thành phố xuất thân từ những nền kinh tế chẳng hơn mấy Việt Nam như Lagos – Nigeria, Bangalore - Ấn độ, hay Sri Lanka, cho thấy một số nền tảng cơ bản cần được quan tâm thiết lập, ngoài việc khởi động chuyện thi thố rần rần. Bên cạnh tinh thần khởi nghiệp mà Việt Nam ta đang làm rất tốt, hệ sinh thái cần các yếu tố nền tảng như trình độ tiếng Anh, hệ thống giáo dục đào tạo, mức độ hội nhập văn hoá quốc tế. Bên cạnh đó, mức độ tạo điều kiện dễ dàng trong kinh doanh cho doanh nghiệp (ease of doing business) và chính sách thuế ưu đãi cần được xem xét và cải tiến ngày càng tốt hơn nhằm thu hút doanh nghiệp khởi nghiệp từ các hệ sinh thái khác ngoài Việt Nam. Cần có sự hiện diện và tham gia tích cực của các quỹ đầu tư hạt giống (seed funding) nhằm tạo điều kiện thương mại hoá cao hơn cho doanh nghiệp startup. Nếu nhìn từ góc độ chuẩn bị để có thể triển khai tốt giai đoạn khởi động, Việt Nam vẫn còn rất nhiều thử thách về nhiều mặt để có thể bước sang giai đoạn tiếp theo. Khởi nghiệp khởi động đến khi nào? Thiết nghĩ cần có một chiến lược và kế hoạch rõ ràng hơn về việc phát triển nền tảng hệ sinh thái một cách nghiêm túc, với sự hợp tác của nhiều ban ngành, vì một mục đích chung, thay vì mạnh ai nấy tổ chức những cuộc thi khởi nghiệp. Mặt khác, Việt Nam cần chuẩn bị tinh thần và kế hoạch, tạo tiền đề cho phép mình chuyển sang giai đoạn thứ 2 trong bản đồ phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp – giai đoạn toàn cầu hoá (globalization). Trong giai đoạn này, ngoài việc tiếp tục hoàn thiện và nâng cao các nền tảng đã nhắc đến trong giai đoạn 1, cần chuẩn bị những nền tảng mới bao gồm việc kết nối chia sẻ tri thức thế giới từ cả hai hướng vào và ra, việc kết nối hiệu quả các hệ sinh thái toàn cầu, và việc tạo điều kiện cho các quỹ đầu tư vòng A hay vòng đầu tiên (series A funding) hiện diện và tham gia tích cực vào hệ sinh thái khởi nghiệp tại Việt Nam. Các giai đoạn tiếp theo bao gồm mở rộng (expansion), và hội nhập (integration), là những giai đoạn nên được nghiên cứu và chuẩn bị từ hôm nay, nếu Việt Nam có tham vọng tham gia vào top các hệ sinh thái khởi nghiệp trên thế giới, tạo ra một ngành kinh tế đổi mới sáng tạo có dấu ấn trên bản đồ thế giới. Từ app, củ ấu tươi, đến toàn cầu hoá, hành trình còn rất xa và còn lắm chông gai. Tuy nhiên, đâu đó trong thời khắc chuyển mùa có sự sẻ chia của những giọt xuân hy vọng, về một tầm nhìn, về một chiến lược thống nhất, về những đầu tư quyết liệu vào từng nền tảng cơ bản của một nền kinh tế tri thức, một nền kinh tế mang tên sáng tạo và đổi mới. Nguyễn Phi Vân

Đêm 30 & lòng nặng trĩu…. Nó về Việt Nam, mang mấy gói trà thuộc hạng thập đại danh trà ghé thăm tôi. Năm nào cũng thế. Cứ đến tối 30 là chị em tôi lại gặp nhau. Trong đám em khác cha khác mẹ mà tôi đã nhận trên hành trình Việt Nam, nó là đứa tôi thương nhất. Thao thao bất tuyệt, nó kể về công việc bất động sản mới của nó. Điểm chút tự hào, nó kể về vô số tiền nó kiếm được trong 1 năm qua. Tôi ngồi đó, lặng nhìn nó, và cái cách mà nó vừa nói vừa quẹt điện thoại thông minh. “Em về mà tụi nó nhắn lia lịa nè chị. Em phải trả lời.” “Sao chị im lặng nãy giờ không nói gì hết chị?” “Chị biết phải nói gì giữa em và cái điện thoại? Và những câu chuyện công việc và tiền bạc chả bao giờ làm chị phải chú ý. Em có đang còn thực hiện hành trình đi đến mục đích của cuộc đời mình?” Nó cúi đầu, lặng thinh. “Em về Việt nam lần này, sợ nhất là phải đối diện với chị. Vì em biết chị sẽ la mắng em. Vì em biết em sai. Vì em biết em đã bỏ hết tất cả gía trị mà em đang theo đuổi vì đồng tiền. Nhưng em mong chị hiểu cho, em rất cần tiền. Tiền giúp em bù đắp những gì em không làm được cho gia đình mình. Cuối cùng, ba má em cũng chỉ muốn em có tiền, có danh, có cuộc sống ổn định như bao người khác. Bạn bè em thì đứa nào cũng nhà cũng xe cũng du lịch nước này nước nọ. Em tự cảm thấy mình thua kém chúng nó biết bao.” “Tiền chẳng bao giờ có tội. Nhưng bán mình cho tiền thì tệ lắm em à. Tiền và mục đích cuộc đời không phải là hai kẻ thù đối lập. Đừng bắt chúng làm kẻ thù của nhau. Hãy mang chúng về, trong thế giới trung dung, vẫn kiếm tiền để lo cho mọi người xung quanh, nhưng kiếm tiền bằng lựa chọn theo đuổi mục đích sống của mình. Con người có rất nhiều lựa chọn trong đời. Là em chưa suy nghĩ hết những lựa chọn mà vũ trụ này ban phát. Đừng bao giờ đổ lỗi là ta không còn lựa chọn.” Có hai con người trong nó, một đứa vật chất, và một đứa giá trị. Rồi nó cứ thế bị quăng quật giữa hai thái cực. Khi thì bỏ hết, ghét tiền, hờn dỗi cả thế gian. Khi thì bị áp lực xã hội và gia đình, lao đi mà bất chấp. Sống trong đời là thế. Demand – đòi hỏi của xã hội, của gia đình, của người xung quanh làm cho ta căng lên như quả bóng, cắn răng cắn lợi mà chứng tỏ bản thân, rồi miên man đau vì chính đòi hỏi vô lý này của cuộc đời. Why me? “Cho em một thời gian kiếm tiền, rồi em sẽ quay về nhe chị.” “Chị sợ là em không quay lại được. I am terrified - Chị sợ lắm. Trong môi trường đó, khi mọi người xung quanh đều lao đi vì tiền, khi em không ở bên cạnh những người nói cho em nghe những điều rất thật. Chị sợ là đứa vật chất nó sẽ làm cho chị mất em. Đó là điều tệ hại nhất mà em có thể làm với bản thân, với cuộc đời, và với chị. You’ve left a rat race to join a bigger one. What’s the point? Em bỏ một cuộc đua chuột để lao vào một cuộc khác lớn hơn. Để làm gì em nhỉ?” Nó ngồi im, nước mắt chực chờ. “Em hoang mang lắm. Em mất phương hướng rồi chị ạ.” “It’s OK, em. Trong đời sẽ có lúc chúng ta lạc bước. Không biết mà làm thì vô tội. Biết mà vẫn cứ lao vào thì không chấp nhận được đâu. Hãy cân nhắc những option – lựa chọn của mình. Tiền và mục đích sống chẳng bao giờ đối lập. Có khác chăng là cách ta biết điều khiển đồng tiền ấy phục vụ cho mục đích sống của mình.” Nó về. Đêm 30 đen như mực. Và bóng nó chập choạng trong màn đêm. Năm tới sẽ là năm khó khăn với nó đây. Cuộc chiến với bản thân luôn là cuộc chiến kinh hoàng nhất. Nó hứa sẽ trả lại sự cân bằng cho chính mình. Còn tôi, hứa với bản thân sẽ tham gia cuộc chiến này cùng nó, bước với nó, quan tâm đến nó nhiều hơn, và sẽ cứ la mắng nó mỗi khi sự cân bằng trong nó bị cuộc đời đe doạ. Tôi chẳng có gì cho nó để làm vũ khí trong cuộc chiến đối diện với giá trị của bản thân mình, chỉ có tình yêu thương bạt ngàn của một người chị dành cho đứa em khác mẹ khác cha.

Sáng mùng 2, hai chị em gặp nhau kể chuyện ngày xưa. Hồi đó, trong thời gian đi diễn thuyết ở nhiều nước, tôi nhận thấy cộng đồng kinh doanh và đầu tư ở nước ngoài không mấy ai hiểu gì về Việt Nam. Sao lại thế nhỉ? Mình có làm gì được để giúp xúc tiến cho Việt Nam không nhỉ? Về Việt Nam, tôi tìm anh bạn đang làm trong ngành media và năn nỉ anh làm một chương trình giới thiệu tổng quan thị trường và cơ hội, thử thách của thị trường Việt Nam cho cộng đồng đầu tư quốc tế. Anh cười, nói ừa muốn thì làm đi. Vậy là giao luôn cho tôi tự biên tự diễn. Mà tôi thì chưa một lần làm gì liên quan đến talkshow trên TV. Thật ra lúc đó, tôi sợ hơn là mừng, vì làm chương trình lên sóng quốc tế chớ có phải chuyện đùa. Vậy thôi, rồi anh giới thiệu Nam với tôi để lo chuyện production - sản xuất. Đó là sự khởi đầu của chương trình Insight Vietnam phát sóng trên VTV4 quốc tế năm 2011. Mọi thứ thời đó dành cho chương trình đều hạn chế. Thế là hai chị em make do with what we have - cây nhà lá vườn tự làm tự dựng. Tôi viết kịch bản, mời khách, host chương trình. Nam lo dàn dựng, quay phim, hậu kỳ. Nói dàn dựng chứ có gì đâu để mà dàn dựng. Nó tự thiết kế, in tấm PP trải lên cái bàn cũ kỹ, in màu cái logo chương trình cũng tự thiết kế dán lên miếng xốp rồi treo ở đằng sau. Vậy thôi là hai chị em làm tới cả năm trời, hai mươi mấy số phát mỗi 2 tuần. Mỗi lần quay xong, hai chị em lại lui cui tự cắt tự xén, tự làm hậu kỳ, tự làm phụ đề. Trưa ăn mì gói, uống trà đá là dựng thôi. Đã có một thời như thế! Chẳng lung linh gì hết nhưng mà vui phải biết. Phát sóng xong, nhận không biết bao nhiêu là thư cám ơn từ khắp nơi trên thế giới. Có người qua Việt Nam hẹn gặp và trở thành bạn bè. Có người xâu chuỗi chương trình làm tài liệu phát trong phòng họp ở nước ngoài cho team của họ hiểu về Việt Nam. Làm, chẳng vì tiền bạc gì, chỉ vì muốn giới thiệu Việt Nam đến với bạn bè thế giới. Nên các bạn ạ, trong cuộc sống cần có động lực để làm những điều điên rồ giúp người khác như thế. Đừng màu mè, cũng đừng tính toán. Tính làm sao để có những người bạn tốt? Tính làm sao để có đứa em khác cha khác mẹ mà cà phê sáng mùng 2? Tính làm sao những cái ôm ấm áp từ những người nếu không qua chương trình thì chẳng hề quen biết?