Em nhắn, "Em có tất cả. Ai cũng công nhận em thành công mọi bề. Mọi người quanh em rất happy về em. Chỉ riêng em là không hạnh phúc." Những câu chuyện như thế này, tôi mục kích rất nhiều trên hành trình cuộc sống. Cuối cùng, ta sống cuộc đời của ta hay cuộc đời của mọi người? Xã hội đặt ra những cái khung, như thế nào là hay ho, như thế nào là giỏi giang, như thế nào là thành công, đạo đức.... Con người vừa sinh ra, đã bị chụp vào những cái lồng sắt tiền định, rồi cứ vậy mà hót. Hót hay, thi thoảng được ca ngợi, vỗ tay. Không thì, bị chì chiết, ném đá, bỏ ủ rũ một mình trong cái lồng định mệnh. Vậy, là ta phải hót, đúng cái bài mà họ áp lên ta. Ta không được là mình. Ta không được quyền hạnh phúc. Ta sinh ra chỉ để diễn sao cho tròn vai, cho thi vị, cho người xung quanh hả hê và hạnh phúc thay ta. Vì sao ư? Vì họ cũng không hạnh phúc, vì họ cũng bất lực, nên vay mượn thành tích của ta để deposit vào tài khoản hạnh phúc cá nhân mình. Nghe sai sai nhưng lại là sự thật rất ngỡ ngàng. Xã hội cần cái vẻ bề ngoài. Cứ phải hoành tráng, lung linh, toả sáng. Bề trong thì, super messy - rối tung rối mùi và tối u u như cái xà lim. Hỏi sao em không hạnh phúc? Nhưng hạnh phúc cần lòng dũng cảm, cần sự đối diện không thoả hiệp với những dục vọng đời thường. Hạnh phúc cần tinh thần thoải mái với sự chẳng giống ai của chính bản thân mình, cần show ra, không né tránh, không che dấu, không sợ sệt về cái sự wabi-sabi không hoàn hảo của bản thân. Bạn là thánh à mà lúc nào cũng phải tỏ ra là mình hoàn hảo? Trong đời, tôi mắc không biết bao nhiêu là sai lầm. Tới giờ, già hơn và dù có khôn hơn, thì vẫn cứ make mistake như thường. Ai nói mình biết hết, giỏi hết, nói gì làm gì cũng đúng? Loài siêu việt đó chắc là cyborg, nửa người nửa máy sẽ roam the earth - xâm chiếm hành tinh con người trong một tương lai có thể diễn ra. Hay bạn convert liền - đổi qua cái lồng làm cyborg luôn đi, cho nó mang tính tiên phong, cho người đời ca ngợi. Em không hạnh phúc, vì em sống một cuộc đời đã bị ai đó lập trình. Học trường đó. Làm job đó. Lấy người đó. Sống cuộc đời đó. Lập trình đúng, vì lập trình chẳng bao giờ cân nhắc cảm xúc của bất kỳ ai khác. Lập trình lỗi, vì họ hạnh phúc nhưng em không hạnh phúc. Sai, liệu có đủ can đảm để sửa sai? Không hạnh phúc, liệu có đủ quyết tâm gạt bỏ? Thảm không, nếu mấy chục năm bôn ba trong đời chẳng một lần được sống là mình, ngắm hoa dại ven đường mà hạnh phúc cứ lâng lâng?

Mùng 4 là hết Tết rồi phải không ta? Và có lẽ đã đến lúc phải bắt tay vào chuẩn bị cho một năm khó đoán. Bữa mùng 1, anh bạn gọi điện chúc Tết, hỏi mình nghĩ sao về 2021, mình trả lời là sẽ khó khăn hơn cả 2020. Dù đã có vaccine đợt 1, nhưng toàn bộ việc giao thương, đi lại quốc tế sẽ vẫn trong tình trạng bất động. Kế hoạch dự phòng của mình, dự đến 2024-2025 mới tung tăng trở lại. Nhiều doanh nghiệp, cá nhân năm trước còn quỹ dự phòng năm nay sẽ cạn. Việc thay đổi ngành nghề, sản phẩm dịch vụ, mô hình kinh doanh, đối tượng tiêu dùng mục tiêu sẽ vẫn là bài toán quyết định sự sống còn. Những ngành sẽ tiếp tục phát triển vẫn tập trung vào phục vụ nhu cầu thiết yếu, y tế, sức khỏe vật lý, sức khoẻ tinh thần (mental health), chăm sóc cá nhân, e-commerce, social commerce, công nghệ kết nối, công nghệ hỗ trợ chuyển đổi số, công nghệ hỗ trợ đưa tất tần tật các ngành lên đám mây.... Bây giờ đã là quá muộn để tìm hiểu về tech. Lẽ ra là đã phải học từ hồi Covid xuất hiện, và giờ lẽ ra là đã phải ứng dụng được rồi. Nếu giờ này mà vẫn còn ú ớ chưa hiểu tech là sao và ứng dụng vào công việc hay doanh nghiệp thế nào, thì 2021 sẽ là một hành trình khá gập ghềnh cả nhà ạ. Ai chưa biết phải làm sao thì tìm cuốn Nym - Tôi của tương lai đọc liền đi nha. Tui dự đoán tương lai sẽ ra như này dù có hay không có Cô Vy, nên viết sẵn 1 cuốn sách giáo khoa đời nhất, đầy đủ khái niệm cơ bản về tech nhất có thể cho các bạn từ cuối 2019. Đọc sách để thay đổi vận mệnh tương lai thôi mà. Sao cứ chờ năn nỉ? Nếu hỏi còn kịp không thì bao giờ cũng kịp và bao giờ cũng không cách nào mà kịp. Là tâm thế của bạn thôi. Cứ nghĩ mãi, làm mãi những thứ mốc meo kia thì đớ có phải bàn. Không xếp hàng cũng tới lượt check in vào nhà tưởng niệm. Doanh nghiệp cũng vậy. Cá nhân cũng vậy. Thời thế mà, nó ép ta phải vậy. Thời thế bất thường đòi hỏi những phương pháp phi thường. Nếu năm nay kiến thức, kỹ năng của bạn không có gì khác năm qua, nếu năm nay doanh nghiệp của bạn không có dự án, kế hoạch, thay đổi gì khác đi so với năm qua thì, sayonara! Mình giã từ nhau nhé.

Dĩ nhiên trong đời, ai trong chúng ta cũng một lần hay nhiều lần bị stuck - mắc kẹt. Làm làm mà không vui cũng stuck. Sống mà không hiểu vì sao mình sống cũng stuck. Làm hoài một công ty, tập đoàn, thấy mình mòn vẹt ra nhưng không dám bỏ ngang vì chi phí cơ hội quá cao cũng stuck. Làm việc với partner mà hai đứa nói hông đứa nào nghe cũng stuck. Làm ra nhiều tiền nhưng thấy cuộc đời vô nghĩa cũng stuck. Bao nhiêu con người trên thế giới thì có bấy nhiêu kiểu stuck rất ư là cá nhân hoá. Mà sao phải stuck ta? Cái cảm giác bị cột như dây lạt buộc vào bánh tét ấy nó toxic - độc hại ghê. Nó kéo người ta xuống, ấn những hơi thở trong veo còn lại trong đời vào trong đám bùn lầy nhầy nhụa. Và ta buông xuôi.... Ủa, mà sao phải stuck? What if - nếu bạn có nhiều lựa chọn khác thì sao? What if - giả sử ta có nhiều mạng như chơi game thì ta sẽ làm bao nhiêu thứ khác nhau mà ta hằng mong mỏi? Nếu ta cứ làm thứ ta đang làm thì 5 năm sau đời sẽ ra sao? Nếu việc ta đang làm tự nhiên có con AI nó nhảy vô cướp mất thì kế hoạch của ta sẽ thay đổi thế nào? Nếu đời như là mơ và ta được làm thứ ta quá sức muốn làm từ đó đến giờ thì nó sẽ là gì? Nếu bịt mắt cả thế gian và không sợ người nào cười ta nữa thì ta sẽ chọn làm gì? Ừa bạn thử nghĩ đi ha. Có khi giao lộ của tất cả những câu trả lời chính là con đường dẫn ta ra khỏi cái đầm lầy. Nhưng có khi ta sợ, sợ vượt ra khỏi vùng an toàn, sợ quãng đường unknown - bất định đang bày ra phía trước, sợ thay đổi, sợ không adapt nổi để hóa thân vào hoàn cảnh mới, sợ quá nửa trăng già để tìm lại trăng xanh.... Sợ đủ thứ! What if - nếu ta chỉ prototyping - làm mẫu thử cho một cuộc đời mới thì sao? Nếu ta được trải nghiệm thử chút cảm giác của mạng đời ta mong muốn thay vì ngồi đó sợ? Someone out there is living your future - Luôn có ai đó ở ngoài kia đang sống trong tương lai của bạn. Điều mình mong muốn, ví dụ như thích làm blogger chẳng hạn, dĩ nhiên có ai đó đang làm. What if - nếu ta thử nói chuyện với mạng đời tương lai của ta thì sao? Nếu ta đến một hội thảo của dân blogger để tìm hiểu thì sao? Có khi, chút thử vị ban đầu sẽ cho ta một cảm giác rồi rất khác. Có khi, giấc mơ không đẹp như cầu vồng lung linh muôn sắc vạn màu. Có khi, ta vẫn có thể sống nhiều mạng đời và nhiều giấc mơ cùng lúc. Tôi thật ra đang sống một giấc đời như thế, làm nhiều điều mình thích và cần làm cùng một lúc. Chỉ thiếu thời gian thôi chứ không còn chỗ cho cái stuck nó len vào. Và tôi luôn prototype thử những thứ mình muốn làm. Xong, có khi thích làm tới. Có khi thấy hông vui nữa bỏ qua. Cho nên, không có gì phải stuck và ngồi đó buồn hiu cả. Cứ phải sử dụng tư duy thiết kế để tìm ra vấn đề, tìm ra nhiều giải pháp, rồi fast prototyping - làm mẫu thử và test thật nhanh để biết phải hiệu chỉnh ra sao. Đời bạn mà bạn còn không chủ động thì thôi, chớ ngồi đó chờ đám mây trắng nhỏ vài giọt buồn thương bên cửa sổ. Sến quá đi! Rồi, thử đi nha. Someone out there is living your future.

Hồi xưa đi làm tập đoàn, có chuyện này mà mấy sếp kể lại hoài, nói Phi không bình thường. Trước khi bắt đầu công việc chính thức làm giám đốc marketing quốc tế tại Sydney, tôi còn 1 tuần lo việc riêng rồi mới vô nhận việc ngày đầu. Nhưng tính tôi, không làm gì thì thôi. Đã nhận sẽ luôn nghĩ về công việc đó, luôn tìm cách làm cho nó hay ho nhất, vượt xa mong đợi nhất, thành công nhất. Vậy là, chưa tới ngày đi làm nhưng đã gởi ý tưởng, đề nghị, bắt đầu làm survey nghiên cứu chuẩn bị cho kế hoạch rồi. Anh sếp ngạc nhiên, kể hết cho cả công ty, và sau này có dịp đều mang ra nhắc. Tôi không chấp nhận trở lực, khó khăn, thử thách. Và tin rằng luôn có nhiều cách để vượt qua mọi giới hạn hiện có. Và luôn quậy tưng mọi thứ, tìm ra mọi cách để dự án mà mình chịu trách nhiệm trở thành một dấu ấn cá nhân trong cuộc đời mình. Và đơn giản chỉ vậy thôi. Đó là chìa khoá giúp tôi vươn lên trong một tập đoàn, tại một nước không phải là bổn xứ. Giờ, làm việc với nhiều bạn trẻ Việt Nam, sao cứ như là giữ con mọn. Làm cái này không được. Làm cái nọ khó quá. Em chỉ làm chiến lược thôi không làm chuyện cỏn con. Cái gì cũng thấy khó. Thứ gì cũng thấy giới hạn thì đời này chẳng làm chuyện gì cho nó tới nơi. Nếu ngồi đó chờ người ta sắp bài ngay ngắn cho mình chia thì dẹp đi đừng có chơi bài. Làm thuê hay làm chủ, làm chuyện gì cũng có khó khăn và giới hạn. Người giỏi và người dở chỉ cách nhau gang tấc ở đó thôi. Người giỏi thì sáng tạo không ngừng. Sao cũng có cách. Sao cũng giải quyết. Sao cũng làm cho ra trò và toả sáng. Người õng ẹo thì càm ràm liếc ngoáy, yêu thương chăm sóc hò hét các kiểu vẫn chớp chớp mi không thoải mái chẳng bằng lòng. Vậy thôi về nghỉ khoẻ đi. Làm chi cho người ta thêm mệt? Quá nhiều người trong chúng ta mãi đi kiếm tìm công thức. Tôi hay nói, công thức nắm trong tay một vốc cũng chả làm ra thứ trò trống gì. Khi đầu đã nghĩ không được, tâm đã vắng nhà rồi, thì có đưa một đống tài sản vẫn không tìm ra lời giải. Khi nhìn chỉ thấy toàn giới hạn, thì có cho vay cả bầu trời vẫn phàn nàn rằng chưa đủ. Còn khi say mê tạo ra những diệu kỳ trong bất cứ việc gì, thì đưa cái hũ nửa lít cũng ngỡ là vũ trụ vô biên. Cho nên, tất cả cuối cùng quay trở về tâm thế mà thôi. Thấy khó quá thì đừng đòi hỏi và cũng chẳng nên làm. Mà đã không làm thì cũng đừng tính toán thiệt hơn. Còn làm, thì hãy dọn cho mình tâm thế nothing is impossible – không gì là không thể. Nếu đã không gì là không thể, thì làm gì còn giới hạn, thì sức sáng tạo vô song sẽ tự nhiên kéo về gõ cửa trái tim. Năm mới rồi, nghĩ về tâm thế đi thôi. Xin đừng chỉ nhắn gọi hỏi nhau về công thức.

Hồi xưa, hay bị quở là có năng lượng áp đảo người khác. Hổng làm gì, và cũng cười cười thường thôi, mà sao hay làm một cơ số người khớp, có khi run đến nỗi ú ớ, có khi diễn hơi lố vì bận đóng vai tớ chẳng phải là mình. Tính hay phản tư, nên bà Phi bèn tự hỏi và check với bạn bè, coi mình có phốt gì về giao tiếp hay không. Có khi nào mặt mày đanh đá, khó chịu gì đó nên làm người ta khớp? Sau này mới vỡ ra, qua nhiều lời chia sẻ, nguồn cơn là do "You look right through them - Bà Phi nhìn xuyên suốt tâm can nhà người." Đó, thật ra chả là chuyện gì ghê gớm, diệu kỳ. Bà Phi nhìn người bằng tim, không bằng mắt. Bà Phi đớ có quan tâm tới những thứ trang sức vật chất, danh vọng, tăm tiếng của kẻ nào. Bà nhìn xuyên qua những lớp vỏ củ hành xanh đỏ hoa lá cành, và bà "thấy". Khi ta "thấy", họ loã lồ với bản chất vốn có của chính mình. Thứ ta thấy, có thể là một bức tranh huy hoàng thời Phục Hưng, hay một quái tác vần vũ bóng tối Đầu thời Trung cổ. Bà Phi không quan tâm. Bà Phi không quan tâm mình nhìn thấy gì, vì mỗi tác phẩm của tạo hoá đều đến thế giới này với một sứ mệnh khác nhau. Có kẻ đến để trả thù. Có người để yêu thương. Có đứa chỉ để dạo chơi hay trôi nổi. Chả sao. Mỗi sinh linh đều có hành trình và câu chuyện đời của nó. Bà Phi không quánh giá một ai. Bà chỉ thấy, im lặng cười, lòng chẳng hề lăn tăn tạp niệm. Có lẽ vậy, nên người đời khớp? Tất cả chúng ta đều có thể giở trò múa may, uốn éo trước những ai nhìn bằng mắt. Nhìn, không có nghĩa là sẽ thấy. Nhìn, có khi chỉ để kiếm cho ra điều ta ao ước ở kẻ đối diện mà thôi. Nhưng, tất cả chúng ta lại sợ hãi tột độ khi có ai đó "thấy" mình, sự thật sau cùng khiến vũ trụ vỡ oà hay cúp đuôi tiu nghỉu. Và thế đó bà Phi đã tìm ra lời giải cho nỗi băn khoăn nhiều tuổi. Thì ra, chỉ vì bà Phi nhà quê, quên đeo kính nên lơ ngơ chẳng biết nhìn người. Ai trên đời lại thiếu não đến nỗi đi nhìn người bằng tim cơ chứ?

Hồi xưa, học MBA bên Úc, học về chiến lược, về quản trị, học về kỹ năng lãnh đạo, học về sự khác biệt giữa chức danh và lãnh đạo, học về cái gọi là CSR - Corporate Social Responsibility - Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, vv. Tất cả lý thuyết rất phương Tây đó, tôi đều lĩnh hội, đều ứng dụng, đều mang ra chia sẻ được. Đồng nghiệp quốc tế, gọi tôi là banana - yellow on the outside, white on the inside - quả chuối - vỏ vàng, ruột trắng. Sở dĩ gọi vậy, là vì mặt mũi ngoại hình là dân mũi tẹt da vàng không lẫn vào đâu được, nhưng làm việc thì hoàn toàn Tây hoá, trắng bệt. Tôi tự hào lắm, vì nghĩ mình quá kool. Cho đến khi tôi nhận ra, còn có một triết lý quản trị rất thuận tự nhiên, hay ho hơn, là lý thuyết âm dương, Đông Tây mềm mại, khi là đá và cũng có khi là nước. Sức mạnh của một người lãnh đạo, không nằm ở học vị, thành tích, chức danh, hay kỹ năng kỹ xảo học được đâu đó trong lớp ngoài trại. Nó đến, từ sự thông thái. Chữ wise - thông thái từ điển Cambridge định nghĩa như sau: Wise: having or showing the ability to make good judgements, based on a deep understanding and experience of life - có hoặc cho thấy khả năng đưa ra các phán đoán đúng, dựa trên khả năng thấu hiểu sâu và trải nghiệm cuộc sống. Hiểu sâu đòi hỏi phải tự nghiên cứu, tìm hiểu thêm từ nhiều nguồn khác nhau, đòi hỏi thử nghiệm, ứng dụng, đúc kết kinh nghiệm, thẩm thấu nguyên lý và có khả năng sáng tạo mới từ nguyên lý. Còn trải nghiệm cuộc sống thì không thể học ở trường trại nào khác ngoài chính hành trình dấn thân, tự thân vỡ ra, ngộ ra, té xuống, đứng lên, và trở nên khiêm cung hơn mỗi ngày một chút. Người lãnh đạo thực thụ không có công thức, không có bộ chiêu trò, không cặp kè cuốn cẩm nang, không sử dụng template, và chẳng bao giờ bắt chước. Họ hiểu sâu nguyên lý vận hành, và vì thế mỗi quyết định đưa ra là một sản phẩm của khả năng sáng tạo vô giới hạn. Người lãnh đạo thực thụ là hiện thân của giá trị, và quyết định họ đưa ra dựa trên nền tảng đạo lý của giá trị. Đúng sai trong mắt người đời, thiệt hơn trong mọi tính toán so đo, với họ chẳng liên quan. Lãnh đạo thực thụ họ hiểu rằng, lý thuyết là thứ con người sáng tạo ra, có thể đúng, có thể sai, có khi phù hợp có lúc không, có thể hiện hữu nhưng cũng có khi cần kiến tạo. Nếu đỉnh cao của kiếm pháp không còn là cây kiếm trong tay hay cây kiếm trong tim, nếu đỉnh cao của kiếm pháp là không còn cây kiếm, thì đỉnh cao của lãnh đạo có thể là gì? Không Đông chẳng Tây? Không đá không nước? Vô thuyết vô thuật? Là tất cả nhưng chẳng là gì? Là trí huệ vô bờ và trái tim không bến? Và dường như tất cả những loại lý thuyết, bí kíp loài người chạm vào thật ra chỉ là điểm khởi đầu, là dữ liệu thô đầu vào để thử nghiệm mà thôi. Do you have a deep understanding and experience of life? Are you a leader?

Rất nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ than với tôi là không tuyển được người tài. Nhưng như nào là người tài nhỉ? Có chuyên gia nào về talent còm vô đây chia sẻ giùm đi nè. Còn tui, với hiểu biết có hạn và một số năm lao tâm vì 2 chữ "con người' thì kinh nghiệm nhà quê vầy. Tại mỗi trạm dừng chuẩn bị cho một hành trình mới cao hơn, xa hơn, thử thách hơn, mục tiêu sẽ khác nhau, kết quả mong đợi sẽ khác nhau, chiến lược sẽ khác nhau, và vì vậy nguồn lực cần thiết để triển khai thành công chiến lược đó phải khác luôn. Mà nói đến nguồn lực, thì đương nhiên có đụng chạm vào nguồn nhân lực. Vậy là, ở mỗi giai đoạn phát triển khác nhau của doanh nghiệp, ta cần những người "fit - phù hợp" cho giai đoạn phát triển đó để hiện thực hoá mục tiêu ta đặt ra. Vậy thì, sẽ có người "phù hợp" và có người "không còn phù hợp". "Người phù hợp" có khi là người cũ, nhưng có khả năng đi tiếp một đoạn nữa với bạn. Cũng có "người phù hợp" vì họ nỗ lực học hỏi, phát triển bản thân liên tục và vì thế vẫn giữ cho mình relevant - còn liên quan trong bối cảnh mới. "Người phù hợp" có thể là người mới, sở hữu những kinh nghiệm, kiến thức, kỹ năng mà doanh nghiệp cần trong giai đoạn phát triển mới. Let's face it - mình thực tế chút đi. Hổng có chuyện doanh nghiệp cứ bao nhiêu đó người làm hoài mà phát triển. Cũng hông có chuyện nhân viên cứ bổn cũ soạn lại, không học hỏi phát triển gì mà tồn tại hoài trong một tổ chức đang phát triển. Nên chữ người tài chắc mang tính tương đối. Tài quá, vượt xa sự cần thiết của doanh nghiệp trong giai đoạn này cũng không xài nổi. Tài của nơi này chưa chắc đã phù hợp với môi trường khác. Tài của giai đoạn này chưa chắc đã là tài của giai đoạn khác. Cuối cùng, nói được làm được trong ngữ cảnh đương đại là tài. Hay thôi bỏ chữ tài đi, gọi là phù hợp. Cuối cùng, không có gì trên đời là trường tồn, kể cả tài hay hợp. Hợp tan, tan hợp, âu cũng là nguyên lý vận hành của vũ trụ xưa nay.

Tất cả chúng ta đều đổ nhau đi học kỹ năng, kiến thức để quản trị người khác, để quản trị tổ chức, doanh nghiệp, vv. Học quản trị người khác thì tốt thôi, nhưng để có thể quản trị ai đó khác, kỹ năng đầu tiên cần nhuần nhuyễn là quản trị chính bản thân mình. Đầu tiên hết, bạn đừng nên chủ quan là mình hiểu mình, biết hết, biết nhiều, cái gì cũng biết. Bạn cần khách quan audit - kiểm toán lại bản thân xem mình mạnh gì, yếu gì, có gì, thiếu gì. Hiểu đúng về bản thân là bước quan trọng trong quá trình phát triển bản thân. Bài này, bạn tự làm, đồng thời nhờ người thân xung quanh như sếp trực tiếp, đồng nghiệp, bạn bè, thầy cô, mentor giúp mình. Khi giữ thế khách quan và chủ động tìm hiểu, ta sẽ nhận được dữ liệu đúng từ nhiều nguồn. Bạn có thể sẽ rất ngạc nhiên khi thấy thứ mình nghĩ không giống điều người ta thấy. Nếu ai đó nhận xét điều gì làm bạn ngạc nhiên, ví dụ nói bạn là người aggressive - có tính hung hăng, hãy hỏi họ tại sao họ lại nghĩ như thế, ví dụ cụ thể sự việc gì làm cho người khác nghĩ là bạn hung hăng. Chúng ta trôi qua trong đời, bận rộn, lười biếng, hướng ra ngoài và tâm lơ ngơ giữa xã hội ồn ào. Cứ mãi đi ra, đi ra, không trở về với bản thân mình, nên chẳng bao giờ tìm thấy bản thân. Ta, không ở ngoài kia. Ta ngự trong sự tĩnh lặng khi đối diện với bản thân mình đó. Thời gian cho bản thân còn không có, làm sao hiểu và quản trị được chính mình? Không quản trị được mình thì học gì và quản trị được ai? Bắt người khác phải thế này thế kia, mình làm được không? Muốn họ làm việc chi tiết, mình có chi tiết không? Muốn họ nói ra phải giữ lấy lời, mình có lật kèo không? Nổi cơn, emo lung tung, sao bắt người khác phải bình tĩnh lắng nghe mình? Cho nên, bạn muốn quản trị người khác thế nào, bạn nên master bản thân trước đã. Ngày xưa đi học đại học ở Úc, ngày tốt nghiệp thầy giáo hỏi, các em đã học được gì, ai cũng nói học được bằng MBA, học phát triển doanh nghiệp, học quản trị công ty, vv. Riêng tôi trả lời, I've learned how to master myself - Tôi học được cách quản trị chính bản thân mình. Mình làm được rồi hãy nói người ta. Quản trị bản thân đã rồi quản trị người khác. Khi đã hiểu mình mạnh gì, yếu gì, có gì, thiếu gì, lúc đó mới gạch đầu dòng ra bản thân cần học gì và phát triển thế nào. Có người cần kỹ năng mềm. Có người cần kiến thức mới. Nhưng rất nhiều người cần học quản trị cảm xúc. Trong rất nhiều trường hợp, ta phản ứng theo cảm xúc bị chi phối tức thì mà biểu hiện sai, hành động sai, đưa ra quyết định sai. Cảm xúc nhất thời đó, có thể là phản ứng tự vệ của tiềm thức, dựa trên các sự kiện, nỗi đau, nút thắt quá khứ tạo nên. Vậy, nên mới nói, chính ta tạo ra problem - vấn đề cho ta, rồi lại lục đục đi giải quyết mớ bòng bong vấn đề do chính mình tạo ra, xong tự nhiên thấy mình sao quá bận rộn, mệt mỏi, bất lực với thế giới đầy vấn đề này. Ủa, nếu dừng lại, đừng tự tạo ra vấn đề nữa được hôn? Đời rồi sẽ vô cùng nhàn hạ. Bạn thấy đó, khoan đi học quản trị người khác. Quay về học quản trị bản thân mình trước đã. Làm được, là 95% vấn đề quanh đời bạn tự nhiên biến mất hết rồi, khỏi phải ra tay giải quyết. Giờ, ta đầu tư làm biến mất 95% vấn đề, hay đâm đầu đi học cách giải quyết 5% vấn đề? Thứ hai rồi, tự suy nghĩ đi nghen.

Không biết nữa. Không biết vì mình không bình thường hay vì người trẻ Việt Nam bất thường, nhưng tôi thấy các bạn không khác gì robot. Kêu gì làm đó, bảo sao nghe vậy, ít suy nghĩ, thiếu sáng tạo, và đặc biệt là không adapt - thích nghi nhanh được khi môi trường thay đổi. Tôi hay bị vầy, "chị kêu em làm vậy mà". Ơ, nhưng mà khi "chị kêu em làm vậy mà", input data - dữ liệu đầu vào chúng ta có ở thời điểm đó hoàn toàn khác. Mấy tuần sau, có quá nhiều thay đổi, có điều chỉnh yếu tố cũ, có sự xuất hiện của yếu tố mới, giải pháp đương nhiên phải khác đi. Sao lại cứ cắm đầu làm y chang như cũ? Vậy, gọi là thiếu linh hoạt, thiếu xoay chuyển, thiếu vận não. OK, cho là bạn không đủ trình để đưa ra giải pháp mới, thì cũng cần phải nhận biết là vấn đề cần được tư duy lại. Mình không tư duy nổi thì nhờ team, nhờ sếp cùng tư duy. Ai lại bỏ qua những dữ liệu mới phát sinh, giữ cách tiếp cận và giải quyết y sì như cũ? Vậy, là tư duy đóng khung, cổ hũ, ao tù. Mà bạn nghĩ đi đã có bao lần bạn cắm đầu làm y sì như thế dù thời thế ngoài kia đã đổi? Giờ làm ơn nha, hỏi mình những câu sau trước khi ra tay giải quyết chuyện gì: 1. Giải pháp này vừa quyết định hay đã quyết định từ trước nhưng hôm nay mới thực thi? 2. Nếu đã quyết định từ trước nhưng hôm nay mới thực thi thì trong khoảng thời gian vừa qua có yếu tố tác động nào mới xuất hiện không? 3. Nếu có thì những yếu tố mới ảnh hưởng thế nào đến vấn đề và giải pháp? 4. Vậy, giải pháp nên thay đổi ra sao để respond to - thích ứng với hoàn cảnh mới? 5. Bản thân mình có tự tin và biết cách đưa ra giải pháp mới không? Nếu có, ai sẽ là người ta cần thảo luận để cùng tạo ra nhiều ý tưởng hay trước khi gút chọn giải pháp? 6. Nếu không, mình nên báo cáo và tìm sự giúp đỡ từ đâu để tìm ra giải pháp mới? Nothing is set in stone when it comes to problem solving. Giải pháp chưa bao giờ chỉ có thể là một và là như thế. Giải pháp thay đổi theo hoàn cảnh, theo biến số của dữ liệu, theo cảm xúc chung tại thời điểm thực hiện. Người linh hoạt là người nhận biết, nhận ra sự ảnh hưởng của môi trường xung quanh đến từng quyết định của cá nhân, tổ chức của mình. Người linh hoạt, là người đủ thông thái để là mình, giữ vẹn nguyên giá trị, nhưng sử dụng vô số phương biến hoá để giải quyết cái có vẻ như là cùng một vấn đề tại nhiều thời điểm khác nhau.

Communication starts with the receiver, not you - Giao tiếp bắt đầu từ người nhận, không phải bạn, người vận chuyển thông điệp. Không biết đã bao lần, tôi hỏi sau khi nhận email, tin nhắn, "em viết vậy nghĩa là sao?" Cũng không biết đã bao lần, tôi nhận thông tin dài dòng sọc, đọc không nổi, bèn trả lời bằng câu hỏi "Em viết vậy nghĩa là chị phải làm gì?" Có lúc, tôi được cc trong một mớ loằng ngoằng email hay group chat qua lại, phát ngán, nên la lên, muốn gì thì nói 1 chuyện thôi, ngắn gọn, nói rõ cần làm gì, và chỉ gởi giùm thông tin relevant - liên quan đến chủ đề đó. Làm ơn đừng phức tạp hoá cuộc đời bằng những mớ bòng bong. Mà kỳ thiệt! Xã hội này bắt đầu bằng những kiểu nói vu vơ mơ hồ, phức tạp để khỏi ai phải bị buộc vào bất kỳ một hành động cụ thể chi. Nên đám trẻ nhà mình đứa nào cũng nói năng, viết lách rất macro - vĩ mô, big picture - bức tranh to bự quá nhiều chi tiết phức tạp vô song, những kiểu diễn giải đì đùng nhưng nghe xong hông hiểu phải "làm như lào". Riết thành bệnh. Cứ mở lời, đặt bút là dài dòng, uốn éo, quăng hoả mù vào mặt thiên hạ, rồi vỗ đùi tự sướng vì chả đứa nào nó hiểu. Người ta không hiểu, nghĩa là ta nguy hiểm, nghĩa là người ta cần mình để dẫn dắt, giải thích, hướng dẫn chứ gì? Tào lao! Mất thời gian, phí nhân lực. Thôi đi nghe! Rảnh quá thì lo mà đi học, đi tập sự thêm. Giao tiếp bắt đầu từ việc quan tâm, thấu cảm người nhận trước khi muốn nhắn gởi đề nghị, yêu cầu, hướng dẫn gì. Điều đầu tiên và quan trọng nhất trong giao tiếp là người ta hiểu đúng, hiểu rõ, làm được điều bạn mong muốn họ làm. Đơn giản là như vậy. Cho nên, môn giao tiếp nó cách xa môn quăng hỏa mù dữ lắm. Đừng có cố! Giờ viết sẵn cho các bạn vài câu hỏi bạn cần hỏi mình trước khi gởi email hay tin nhắn cho ai. Chịu khó đi. Khi nó thành thói quen, bạn sẽ viết tốt hơn, rõ hơn, dơn giản nhưng impactful - tạo ảnh hưởng hơn theo thời gian bạn nhé. Mọi sự đều có điểm khởi đầu. Chịu khó, thì sẽ được. 1. Họ có hiểu những gì bạn đang viết/trình bày không? Cho nên, viết xong, ráng mà đọc lại 2, 3 lần trước khi gởi đi. Hỏi mình, nếu là người khác, chưa có thông tin gì về vấn đề mình sắp trình bày, viết vậy đọc xong người ta có hiểu không? Đừng nhanh nhẩu đoản. Đừng viết cho xong. Viết là để cho người khác hiểu. Bỏ chút tâm vào! 2. Hỏi mình, có cách nào trình bày đơn giản hơn, tránh hiểu sai hiểu lầm, tránh lang man mơ hồ không? Khi bản thân đặt câu hỏi này cho bản thân, bạn sẽ đọc với tâm thế khác, tâm thế của người nhận. Khi làm được chuyện này, bạn sẽ tự mình chỉnh sửa thay đổi để thông điệp rõ ý, dễ hiểu hơn. 3. Call to action - yêu cầu và mục đích chính mình muốn người ta làm khi đọc xong là gì? Nó có rõ ràng dễ hiểu không? Nó có nằm ở vị trí đương nhiên người ta phải đọc không, ví dụ ngay đầu hay ngay trước khi kết thúc? 4. Dữ liệu tham khảo gởi kèm có liên quan không? Cái gì không liên quan, dễ gây rắc rổi hoang mang không biết phải làm gì với nó thì làm ơn bỏ ra. Đời đã phức tạp rồi, thời gian đã hữu hạn rồi, đừng đánh đố nhau. Cần mới gởi, không liên quan đừng đưa cả mớ hỗn độn cho người khác. Mà đời này, có các kiểu drive, nên người ta hay lạm dụng. Quăng 1 đám dữ liệu trong drive rồi tự bắt người đọc xà quần kiếm thứ liên quan. Vậy, không gọi là giao tiếp, mà gọi là vô trách nhiệm, đùn đẩy việc cần làm cho người nhận. 5. Đừng viết để giết người đọc. Những loại tin dài loằng ngoằng, suy nghĩ hàng tuần mới viết xong, xin đừng gởi. Không ai trên thế giới này đọc nổi những kiểu tràng giang đại hải thế. Muốn gì thì thảo luận thống nhất. Viết là để confirm - xác nhận lại thông tin. Đừng mang hết tâm sự hông dám, không muốn nói đổ vô cái email, tin nhắn làm khổ người nhận. Có điều, viết cho dài không ai đọc, phí thời gian. Vậy nha, viết cũng là một kênh giao tiếp, và kênh giao tiếp nào cũng bắt đầu từ việc thấu cảm người nhận. Nếu không vì họ, giao tiếp để làm gì? Nếu chỉ viết ra, nói ra cho đã nư bạn, cho xong việc, thì bạn hoàn toàn không có kỹ năng giao tiếp. Do they get it? Cuối cùng, họ có hiểu những gì ta gởi hay không?

Nhiều bạn inbox than rằng bản thân không có khả năng, nên làm gì cũng không thành công. Nay dán bài này lên, báo cho các bạn là ai trong chúng ta cũng sở hữu vốn tự có, những khả năng khiến ai cũng có thể trở nên đặc biệt, giỏi giang, phi thường nha. Đây là nhóm khả năng làm người sinh ra là đã có. Tuy nhiên, khi không được rèn luyện, phát huy có thể dần dần mờ nhạt và trở nên câm lặng. Bạn tưởng mình không có. Thật ra bạn sẵn có những không biết cách sử dụng mà thôi. Hôm nay hãy làm gì để ăn mừng tài sản sẵn có đi, và nhớ là phải mang ra mà sử dụng. 1. Imagination: khả năng tưởng tượng, nhìn sự việc từ nhiều lăng kính khác nhau và thách thức những góc nhìn hiện tại, tìm ra những khả năng rất mới, rất khác của cùng một sự việc đó. 2. Empathy: khả năng thấu cảm là khả năng hiểu và quan tâm đến cảm xúc suy nghĩ, trải nghiệm của người khác. Có thể nói đây là khả năng cơ bản nhất của con người để có thể làm được bất kỳ việc gì trong đời. Không phải ông bà ta vẫn nói, hiểu người hiểu ta trăm trận trăm thắng đó sao? 3. Curiosity: khả năng tò mò, ham học hỏi là khả năng luôn tìm tòi thông tin mới, trải nghiệm mới và luôn tìm cách tìm hiểu cho bằng được bằng cách đặt câu hỏi cho tất cả mọi thứ xảy ra xung quanh mình. Cho nên cũng nói, khi bắt người ta ngồi im học thuộc, không cho đặt câu hỏi là chúng ta đang đi ngược lại nguyên tắc về gíao dục, làm phai mờ khả năng tò mò sẵn có của con người, tước đi ở họ khả năng tự hội nhập và thích nghi. 4. Resilience: khả năng kiên cường, bền bỉ là khả năng vượt qua được mọi thử thách, khó khăn trước mắt để tiếp tục hành trình mình đã chọn. Nếu có khả năng này, thì mọi sự thay đổi dù thời nào, dù có tạo ra thử thách kiểu gì, con người rồi cũng tìm cách để vượt qua. 4.0 cuối cùng cũng chỉ là một sự thay đổi về thời thế thôi mà. 5. Creativity: khả năng sáng tạo hôm nay khẳng định lần nữa, sáng tạo là khả năng sẵn có của tất cả mọi người. Không có người sinh ra sáng tạo và người sinh ra không sáng tạo. Đây là khả năng phát minh ra cái mới, đưa ý kiến, ý tưởng mới vào ứng dụng, sử dụng nguồn lực sẵn có một cách rất khác, rất bất thường, không theo khuôn mẫu hiện có nào. Nhiêu đó là đủ vốn để làm nên những điều kỳ diệu rồi. Đừng than mình không có khả năng nữa nha các bạn trẻ

Thứ 7 tuần trước, tôi đã chia sẻ về "vốn tự có" là những khả năng mà ai trong chúng ta sinh ra cũng có, nhưng cần trau dồi thường xuyên để giữ được và phát huy. Hôm nay, tôi sẽ nói về những khả năng mà bạn cần kiến tạo, cùng với khả năng bẩm sinh, sẽ giúp bạn hiện thực hoá tất cả tiềm năng sẵn có của mình. Thời thế sẽ luôn thay đổi. Hết 4.0 rồi sẽ có 5.0, 6.0, vv vv. Thay đổi đã là hằng số rồi. Vấn đề giờ là thay đổi với tốc độ nhanh hơn kiểu gì thôi. Khi thời thế thay đổi, kiến thức có thể trở nên lỗi thời cần cập nhật, nhưng nguyên tắc vận hành chung thì vẫn thế. Làm business cuối cùng cũng theo những nguyên tắc nền của làm business, chỉ là các kênh tiếp cận, bán hàng có thể thay đổi. Bán hàng cuối cùng cũng là bán cho con người, và nhu cầu của con người cuối cùng cũng chỉ xoay quanh tháp Maslow với những nhu cầu vật lý và tinh thần cho cuộc sống. Vì vậy, thứ mà chúng ta cần trang bị cho bản thân và thế hệ tiếp nối cũng cần phải hết sức nền tảng, giúp con người hội nhập và chuyển đổi được theo thời thế. Thời nào rồi cũng cần mỗi cá nhân tự thân vận động, tự figure out – tìm hiểu cần phải làm gì, và tự hành động thích nghi. Những khả năng rất người, rất sống còn, rất nền tảng đó tôi gọi là khả năng trường tồn. Có được và rèn luyện tinh tế những khả năng này thì thời nào bạn cũng thích nghi và vươn lên được. DEVELOPED CAPABILITIES – KHẢ NĂNG CẦN PHÁT TRIỂN Đây là tổng hợp những khả năng mà con người tự học, tự phát triển thông qua trải nghiệm và ứng dụng trong hành trình sự nghiệp, cuộc sống: 1. Emotional Intelligence – Trí tuệ cảm xúc: là khả năng cảm nhận và hiểu được những cảm xúc, trải nghiệm của người khác và hiểu tại sao cảm xúc tạo ra hành vi. Do đó, khi nhìn hành vi trên bề mặt và phản ứng theo hành vi trước mắt, không hiểu ngọn nguồn tại sao người ta phản ứng như thế, bạn sẽ chẳng bao giờ hiểu đúng vấn đề để giải quyết. Ngược lại, mọi sự phản ứng theo hành vi bề mặt chỉ làm cho sự việc thêm rắc rối, thêm phức tạp, đổ dầu vào lửa. 2. Teaming: hay nói cách khác là collaboration – khả năng cộng tác. Đây là khả năng cực kỳ quan trọng vì nó mở ra cho bạn cơ hội làm việc, hợp tác đa chiều, với mọi người từ những tổ chức khác nhau, từ những quốc gia và nền văn hoá khác nhau. Làm được điều này nghĩa là đã trở thành công dân toàn cầu, xem mọi người dù bối cảnh thế nào cũng chỉ là một human being – một con người như mình. 3. Social Intelligence – Khả năng xã hội: đây là khả năng hiểu được cách tương tác, sự linh hoạt, chuyển động trong các mối quan hệ xã hội, và ảnh hưởng của hành vi cá nhân đến quan hệ giữa người với người. Nên con người càng được bảo bọc, ít tương tác, ít quan hệ thì khả năng này càng thiếu. Người càng tham gia hoạt động nhóm cùng làm dự án, tham gia hoạt động cộng đồng, xã hội, càng tương tác nhiều thì khả năng này càng ngày càng được phát triển. 4. Sense-making: đây là khả năng nhìn vào bề mặt của những sự việc, trải nghiệm và rút ra được nguyên tắc hay hiểu được chuyện gì đang xảy ra. Khi có khả năng này, một người đương nhiên sẽ tự tìm tự hiểu 4.0 là gì, tại sao nó xảy ra, ảnh hưởng đến mình thế nào và bản thân, cần phải làm gì để thích nghi, vv. Nếu đã có khả năng này thì mấy chấm không đi chăng nữa người có khả năng sense-making vẫn luôn tìm được, hiểu được và dễ dàng hội nhập. 5. Critical Thinking – Tư duy phản biện: tôi đã chia sẻ quá nhiều về khả năng này. Thiếu nó, bạn trở thành người không biết suy nghĩ, lập luận, không có chính kiến và mãi mãi sẽ chỉ chạy theo ý kiến của người khác. Tư duy phản biện là khả năng phân tích, đánh giá, tổng hợp, và tái lập thông tin theo góc nhìn, hướng suy nghĩ của cá nhân. 6. Adaptive Thinking – Khả năng ứng dụng: đây là khả năng nhìn ra, rút ra nguyên tắc, định dạng của những sự việc mới và ứng dụng nó vào môi trường, hoàn cảnh mới. Thay vì học thuộc, nếu được dạy khả năng này, con người sẽ luôn tự mình rút ra được bài học và ứng dụng vô giới hạn vào những hoàn cảnh khác nhau sẽ gặp trong đời. Vì vậy, đây là khả năng quan trọng để hội nhập trong bất kỳ tương lai nào phía trước. Cuối cùng, để hội nhập và tiếp tục hành trình phía trước dù tương lai ra sao, dù máy sẽ trở nên thông minh thế nào, dù thời thế có thay đổi thành mấy chấm, con người muốn hội nhập vẫn cứ phải giữ chặt nền tảng làm người. Chúng ta có được dạy để làm người? Chúng ta có đang phát triển bản thân mỗi ngày để rất người? Chúng ta có đang học cách hội nhập như một con người trong tương lai sẽ mãi mãi là bất định? Câu hỏi dành cho bạn. Và câu trả lời chỉ có mỗi người tự tìm ra cho chính bản thân mình.