6 ĐƯỜNG TIỀN RA MÀ CHƯA CHẮC BẠN ĐÃ BIẾT…

Cuối tháng, hầu hết chúng ta sẽ cũng nhìn vào tài khoản, tự hỏi: ủa, tiêu gì mà hết nhanh vậy?

Đây là câu hỏi của gần như tất cả mọi người, kể cả những người có thu nhập tốt và sống khá tiết chế. Theo khảo sát tại sáu thị trường châu Á, khoảng 60% người được hỏi nói rằng quản lý chi tiêu hàng ngày là ưu tiên tài chính số một của họ, tăng từ 54% của năm trước đó. Nghĩa là chuyện này đang trở nên khó hơn, chứ không hề dễ đi.

Tiền của bạn thật ra không biến mất. Không có khoản nào tự nhiên bốc hơi. Nó đi ra, theo những đường rất cụ thể, và phần lớn chúng ta chỉ nhìn thấy được hai hoặc ba trong số đó.

Bài viết này liệt kê sáu đường dì ra của tiền, chia thành ba nhóm. Ba nhóm này khác nhau về bản chất, nên cách xử lý cũng khác nhau hoàn toàn. Đó là lý do vì sao rất nhiều người cố gắng tiết kiệm mà không có kết quả: họ đang dùng một cách duy nhất để giải quyết ba loại vấn đề khác nhau.

NHÓM MỘT: NHỮNG KHOẢN BẠN NHÌN THẤY, NHƯNG ĐÁNH GIÁ SAI ĐỘ LỚN

Đây là những khoản bạn biết rõ là bạn đang trả. Vấn đề nằm ở chỗ bạn nhớ chúng ở mức thấp hơn thực tế.

Đường thứ nhất: chi phí cố định phình lên theo thu nhập.

Đây là đường lớn nhất, và cũng là đường ít bị nghi ngờ nhất, vì mọi khoản trong đó đều hợp lý.

Khi thu nhập tăng, tiêu chuẩn sống của bạn thường cũng nhích lên theo. Chuyển sang căn hộ rộng hơn một chút. Đổi trường cho con. Nâng gói bảo hiểm. Mua chiếc xe tốt hơn, trả góp trong ba năm. Từng quyết định một đều xứng đáng, không có gì để trách.

Nhưng chi phí cố định có một tính chất mà chi tiêu linh hoạt không có: nó gần như không bao giờ đi lùi. Bạn có thể tuần này ăn ngoài ít lại. Bạn không thể tháng này trả ít tiền nhà hơn.

Hãy xem một ví dụ để dễ hình dung. Một người tăng lương từ 15 lên 18 triệu đồng một tháng, tức tăng thêm 3 triệu. Sáu tháng sau, bảng chi của người đó có thêm: đổi chỗ ở tốt hơn, thêm 1,2 triệu. Nâng gói internet và điện thoại, thêm 200 nghìn. Ăn ngoài thêm hai bữa mỗi tuần, khoảng 800 nghìn. Một chiếc điện thoại mới trả góp, 1 triệu mỗi tháng. Cộng lại: 3,2 triệu.

Thu nhập tăng 3 triệu. Chi phí cố định tăng 3,2 triệu. Sau khi tăng lương, khoảng cách giữa tiền vào và tiền ra không những không rộng ra, mà còn hẹp lại. Đây là lý do rất nhiều người thu nhập cao vẫn thấy chật vật. Họ không tiêu hoang. Họ chỉ đã khoá chặt phần thu nhập tăng thêm vào những cam kết dài hạn, trước khi kịp nhìn thấy nó.

Đường thứ hai: nghĩa vụ xã hội và gia đình.

Đây là đường mà gần như không tài liệu tài chính cá nhân nước ngoài nào nhắc tới, nhưng với người Việt thì nó rất thật và rất lớn. Tiền mừng cưới. Tiền phúng viếng. Giỗ chạp. Mừng tuổi. Tiền gửi về quê cho cha mẹ hàng tháng. Khoản hỗ trợ một người họ hàng đang khó khăn. Góp tiền cho một chuyến đi mà cả nhóm bạn đã quyết.

Ba đặc điểm khiến nhóm này khó xử lý.

1. Nó không đều đặn nên không ai lập kế hoạch cho nó. Tháng này không có đám nào, tháng sau ba đám.

1. Số tiền mỗi lần không do bạn quyết định một cách tự do. Nó do quan hệ và do thông lệ quyết định. Bạn có thể tự chọn ăn cơm nhà thay vì ăn ngoài, nhưng khó tự chọn mừng cưới thấp hơn mức mà mọi người xung quanh đang mừng.

1. Và đây là điểm quan trọng nhất: cắt giảm khoản này có giá phải trả về mặt quan hệ, chứ không chỉ về mặt tiền bạc. Vì vậy mọi lời khuyên kiểu "hãy cắt bớt cho đỡ tốn" đều vô dụng.

Cách xử lý đúng với nhóm này không phải là cắt. Là đưa nó vào kế hoạch từ đầu. Nếu một năm bạn thường chi khoảng 12 triệu cho các khoản này, thì đó là 1 triệu mỗi tháng, và nó phải nằm trong bảng chi tiêu như tiền điện, chứ không phải là một cú bất ngờ mỗi lần nhận được thiệp mời.

NHÓM HAI: NHỮNG KHOẢN BẠN KHÔNG NHÌN THẤY

Nhóm này là nơi phần lớn tiền rò rỉ, và điểm chung của cả ba đường trong nhóm là: chúng không đòi bạn ra quyết định. Chúng tự trừ. Mà thứ gì tự trừ thì không xuất hiện trong đầu bạn khi bạn nghĩ về chi tiêu của bản thân.

Đường thứ ba: những khoản tự động gia hạn.

Các gói dịch vụ hàng tháng. Ứng dụng nghe nhạc, xem phim, lưu trữ đám mây. Gói tập gym còn hạn mà ba tháng nay không tới. Phần mềm đăng ký từ một dự án đã kết thúc. Gói bảo hiểm nhỏ mua kèm khi làm thẻ ngân hàng.

Mỗi khoản chỉ vài chục tới vài trăm nghìn. Đó chính là lý do chúng tồn tại lâu như vậy: từng khoản một đều quá nhỏ để đáng bận tâm.

Nhưng thử làm phép tính đơn giản. Sáu dịch vụ, trung bình 150 nghìn một tháng, là 900 nghìn mỗi tháng. Một năm là gần 11 triệu đồng. Cho những thứ mà có thể bạn chỉ thật sự dùng hai hoặc ba.

Điều đáng nói là bạn đã đồng ý trả tiền cho chúng đúng một lần, ở một thời điểm nào đó trong quá khứ. Từ đó tới nay, mỗi tháng ngân hàng trừ tiền mà không hỏi lại bạn câu nào.

Đường thứ tư: trả góp và mua trước trả sau.

Tỷ lệ người Việt dùng dịch vụ mua trước trả sau đã tăng từ khoảng 17% năm 2022 lên khoảng 49% năm 2025. Quy mô thị trường đạt khoảng 2,6 tỷ USD, tăng gần 37% chỉ trong một năm. Gần một nửa người mua hàng hiện đang trả dần cho những thứ đã tiêu xong.

Ở đây tôi muốn nói một điều có thể khác với những gì bạn hay đọc: vấn đề chính không phải lãi suất. Rất nhiều gói có lãi bằng không nếu trả đúng hạn, và với người quản lý được dòng tiền thì đó là công cụ hợp lý.

Vấn đề nằm ở chỗ khác: nó xoá mất tổng số.

Một món hàng 4 triệu đồng, chia thành bốn kỳ, hiện lên màn hình là "1 triệu". Bộ não ghi nhận con số 1 triệu. Nhân điều đó với năm, sáu món trong cùng một quý, mỗi món ở một ứng dụng khác nhau, mỗi món một ngày đến hạn khác nhau, thì bạn đang gánh một khoản nợ hoàn chỉnh mà không một màn hình nào hiển thị tổng của nó.

Người ta hiếm khi mất kiểm soát vì một quyết định lớn sai lầm. Người ta mất kiểm soát vì hai mươi quyết định nhỏ không bao giờ được cộng lại.

Đường thứ năm: lãi vay.

Đây là đường duy nhất trong sáu đường mà tiền đi ra nhưng bạn không nhận lại bất cứ thứ gì.

Dư nợ thẻ tín dụng chưa trả hết. Khoản vay tiêu dùng. Lãi phạt của một kỳ trả góp chậm. Với những khoản này, mỗi tháng bạn trả một số tiền, và một phần trong đó không hề làm giảm khoản nợ. Nó chỉ trả cho việc được nợ.

Có một mẹo tính nhẩm giúp thấy rõ độ lớn của việc này, gọi là quy tắc 72. Lấy 72 chia cho lãi suất phần trăm mỗi năm, sẽ ra số năm để số tiền gấp đôi. Với tiền tiết kiệm lãi 6% một năm: 72 chia 6 bằng 12. Mười hai năm sau thì tiền của bạn gấp đôi. Nhưng phép tính này chạy cả hai chiều, và đây là chiều ít ai nghĩ tới. Một khoản nợ lãi 24% một năm: 72 chia 24 bằng 3. Ba năm thì khoản nợ đó gấp đôi, nếu bạn không trả gì. Cùng một phép tính. Một chiều làm bạn giàu lên rất chậm. Chiều kia làm bạn nghèo đi rất nhanh. Ai đang vừa trả nợ lãi cao vừa cố để dành thì giống như đang chạy ngược chiều thang cuốn.

Chỉ 42% người trưởng thành ở 39 quốc gia trả lời đúng một câu hỏi cơ bản về lãi kép, theo khảo sát của OECD. Không phải vì họ kém mà vì họ không được chỉ phép chia đơn giản ở trên.

NHÓM BA: NHỮNG KHOẢN BẠN KHÔNG TIÊU MÀ VẪN MẤT

Đường thứ sáu: lạm phát và các loại phí.

Đây là đường kỳ lạ nhất, vì bạn không hề mua gì cả mà tiền vẫn ít đi. Lạm phát nghĩa là cùng một số tiền, năm sau mua được ít hơn năm trước. Khoản tiền để yên trong tài khoản không sinh lời không hề "an toàn" như cảm giác mang lại. Nó đang mất sức mua một cách âm thầm và đều đặn.

Các loại phí cũng vậy. Phí duy trì tài khoản, phí thường niên của thẻ, phí chuyển khoản, phí quản lý của một sản phẩm tài chính nào đó. Từng khoản nhỏ, không ai để ý, nhưng chúng chạy đều mỗi tháng và chạy theo cách cộng dồn giống hệt lãi kép, chỉ là chạy ngược về phía bạn. Cách xử lý nhóm này khác hẳn hai nhóm trên. Bạn không cắt giảm được lạm phát. Việc bạn làm được là đừng để số tiền lớn nằm yên không sinh lời trong thời gian dài, và rà lại một lần mỗi năm xem đang trả những loại phí nào.

VẬY BẠN NÊN LÀM GÌ ĐỂ QUẢN TRỊ TIỀN TỐT HƠN? 

6 cách, tương ứng với 6 đường ra của tiền ở trên. 

1. Viết ra ba con số: tiền vào, ra, và khoảng cách ở giữa. Tổng thu nhập tháng trước, tổng chi tháng trước, và hiệu số. Không cần ứng dụng, không cần bảng tính phức tạp. Phần lớn những người tôi nói chuyện chưa từng viết ra con số thứ ba, mà đó lại chính là con số quyết định mọi thứ còn lại.

2. Với chi phí cố định, hãy hỏi một câu: nếu thu nhập giảm 20%, khoản nào cắt được trong vòng một tháng? Câu trả lời thường là rất ít. Đó chính là mức độ cứng của bảng chi tiêu hiện tại của bạn. Và nếu sắp tới bạn được tăng lương, hãy để phần tăng thêm nằm yên ít nhất ba tháng trước khi quyết định làm gì với nó.

3. Với nghĩa vụ xã hội và gia đình, hãy ước tính tổng cả năm rồi chia cho mười hai. Đưa con số đó vào bảng chi tiêu như một khoản cố định. Mục tiêu không phải là chi ít lại, mà là không bị bất ngờ nữa.

4. Mở lịch sử giao dịch ba tháng gần nhất và tìm mọi khoản lặp lại. Cộng chúng thành một con số duy nhất. Con số đó thường lớn hơn dự đoán của chính người vừa cộng nó, và chính khoảnh khắc bất ngờ đó mới là giá trị của việc này. Huỷ những thứ không dùng, ngay hôm đó, đừng để tuần sau.

5. Đặt một quy tắc cho trả góp: không bao giờ có quá hai gói cùng lúc. Không phải vì con số hai là thần thánh, mà vì hai gói thì bạn còn nhẩm được tổng trong đầu, còn năm gói thì không. Và trước khi bấm nút trả góp, hãy nhân số kỳ với số tiền mỗi kỳ rồi đọc to kết quả. Bạn đang trả lại cho bộ não con số mà giao diện vừa giấu đi.

6. Với nợ, ghi ra bốn cột: chủ nợ, số tiền còn lại, lãi suất, ngày đến hạn. Xếp theo lãi suất chứ đừng xếp theo cảm xúc. Trả khoản lãi cao nhất trước, vì đó là khoản đang nhân lên nhanh nhất.

Tiền của bạn không biến mất. Nó chỉ đang đi ra ở những chỗ bạn chưa nhìn tới. Trong sáu đường ở trên, đường nào của bạn đang lớn hơn bạn tưởng? 

HỌC SÂU HƠN, MIỄN PHÍ TRÊN GO GLOBAL LEARNING HUB

Hạng mục Tiền & Tự Do Tài Chính có 20 khoá học miễn phí, trong đó có bốn khoá liên quan trực tiếp tới chủ đề bài viết này:

1. TIỀN CỦA BẠN ĐI ĐÂU? LÀM CHỦ DÒNG TIỀN CÁ NHÂN — ba con số quyết định tất cả, cách ghi chép mà bạn không bỏ cuộc sau một tuần, và những khoản rò rỉ rất Việt Nam mà không tài liệu nước ngoài nào tính tới.

2. THOÁT NỢ CÓ KẾ HOẠCH — liệt kê mọi khoản nợ kể cả những khoản bạn không gọi là nợ, chọn khoản phải diệt trước, và biết chính xác ngày bạn được tự do.

3. LÃI KÉP & GIÁ TRỊ THỜI GIAN CỦA TIỀN — quy tắc 72, lạm phát nhìn như lãi kép chạy ngược, và vì sao phí lại là thứ đắt nhất mà không ai để ý.

4. TĂNG THU NHẬP, BÀI TOÁN TRƯỚC BÀI TOÁN ĐẦU TƯ — dành cho ai đã tính toán ra khoảng cách vào ra của bản thân và thấy nó quá nhỏ để giải quyết bằng cách cắt giảm.

Link khóa học trong comment.

Bài viết này là kiến thức tài chính phổ thông, không phải lời khuyên tài chính hay đầu tư. Các con số trong ví dụ minh hoạ dùng để hình dung độ lớn, không thay thế phép tính thật của bạn.

Link khoá học miễn phí: 

Tiền Của Bạn Đi Đâu? Làm Chủ Dòng Tiền Cá Nhân https://learning.nguyenphivan.com/money/cash-flow

Thoát Nợ Có Kế Hoạch https://learning.nguyenphivan.com/money/debt

Lãi Kép & Giá Trị Thời Gian Của Tiền https://learning.nguyenphivan.com/money/compound

Tăng Thu Nhập, Bài Toán Trước Bài Toán Đầu Tư https://learning.nguyenphivan.com/money/income

Chủ đề Tiền & Tự Do Tài Chính có 20 khoá học miễn phí: https://learning.nguyenphivan.com