Ngày xưa, khi nó rời khỏi Việt Nam sang Nhật, tôi lo lắm. Cái thằng, hoang dại như một con mèo rừng, biết làm sao để hoà nhập vào cái xã hội đầy kỷ luật, làm việc cật lực và quá nghiêm túc đó? Tôi sợ nó chịu không nổi, bỏ hết mà về. 5 năm sau, nó về Việt Nam và ghé thăm tôi ngày Tết. Tôi hỏi “Sao mày cứ y như một đứa Nhật chính cống thế? Cách nó nói chuyện điềm đạm, cách nó suy nghĩ, tư duy, cách nó phân tích vấn đề xã hội, tôi ngồi nhìn nó, tự hỏi mình 5 năm có quá dài để thay đổi một con người. Giờ, nó đã làm quản lý nhân sự cho một nhà máy có thuê lao động Việt Nam. Nó kể, thực tập sinh Việt Nam sang Nhật, nói thế chứ thật ra là đi làm lao động trong nhà máy. Bỏ ra cỡ 200 triệu để đi. Lương bên đó làm lao động chân tay, người Nhật làm không nổi mới đến mình, trừ hết chi phí thì cũng còn đâu đó 15 đến 30 triệu một tháng tuỳ chỗ. Ký hợp đồng 3 năm. Nhiêu đó trả nợ vay 200 triệu ban đầu cũng mất hết cả năm. Bởi vậy, người Việt qua Nhật lao động hay đi tàu chui, ăn cắp đồ trong siêu thị. Xã hội người ta vận hành dựa trên chữ tín. Tự biết mà thanh toán thôi chớ đâu có ai đứng canh như Việt Nam mình. ‘Buồn quá chị nhỉ? Cuối cùng em thấy, cái quan trọng nhất cần thay đổi là mindset – tư duy. Mà cái đó để thay đổi thì cực kỳ là khó. Có những thứ, nó đã ăn sâu, mọc rễ vào tiềm thức, muốn thay đổi hơi chua đó chị.” “Mà em thấy tháng 10 chị có lịch sang Seoul phải không? Em vô lịch năm của em rồi. Tới đó em coi tình hình rồi bay qua Seoul thăm chị. Từ Nagoya qua Seoul chỉ hơn một tiếng đồng hồ. Chị em mình lại được gặp nhau.” “Ủa mày cũng biết làm lịch năm rồi hả?” Cái thằng, cách đây 5 năm mọc như cỏ dại, làm gì cũng thích thì làm, tự phát, đâu có planning – lên kế hoạch khỉ gì. Vậy mà bây giờ bày đặt nói lịch năm. “Ui. Em bây giờ lịch năm, lịch tháng, lịch tuần, lịch ngày, to do list đầy đủ cả. Ăn Tết xong, về bển, vào văn phòng là em biết cần phải làm gì. Nghĩ lại, hồi xưa mình cũng dở thiệt. Chả biết planning gì nên cuộc sống cứ lộn xộn cả lên.” “Chị thấy em mới 5 năm mà đã thay đổi mindset rồi đó! Cho nên, mindset thay đổi được em ạ. Chỉ cần bắt đầu từ nhận thức mà thôi. Nếu nhận thức được là mình tệ lắm, dở lắm, chẳng bằng ai hết so với thế giới ngoài kia, người ta sẽ bắt đầu thay đổi. 5 năm quá dài hay quá ngắn, cứ phải đo bằng personal growth - sự phát triển của mỗi cá nhân." “Mà nè. Thay đổi là tốt đó, nhưng đừng mất gốc nhe cưng. Cứ phải nhớ Việt Nam. Lớn lên, nhưng cứ phải là chính mình. Đôi khi, vẫn cứ hoang dại một chút cho đời đầy màu sắc.”

Money is the worst discovery of human life. But it is the most trusted material to test human nature. Tiền là phát minh tồi tệ nhất của cuộc sống loài người. Nhưng tiền lại là công cụ đáng tin cậy nhất để thử thách lòng người. Nghe kể, mùng một cô đã vào bệnh viện. Bệnh nhiều lắm nhưng chẳng biết bệnh gì. Là tâm bệnh chắc chỉ cần tâm dược. Cô có ba đứa con trai. Ở tuổi 80, cô bán hết gia sản, mua 3 cái nhà cho mỗi đứa một căn. Còn lại 400 triệu, cô gởi tiết kiệm lấy tiền lãi vay chi tiêu vặt. Rồi cô về tá túc nhà quý tử, là đứa đầu đã quá 40 mà chưa thèm lấy vợ. Giấy tờ nhà xong đâu đó, quý tử đề nghị để cậu đứng tên tài khoản ngân hàng. ‘Ai nuôi mẹ người đó hưởng tiền’, cậu bảo các em như thế. Hai đứa em dùng dằng, ‘Tiền của mẹ cứ để đó cho mẹ chi tiêu. Không đứa nào hưởng hết. Nuôi cũng được không nuôi cũng được. Không nuôi để đó tui nuôi.’ Lời qua tiếng lại thế thôi mà quý tử đuổi mẹ khỏi nhà. Cô phải dọn qua nhà cậu con thứ 2 tá túc. 29, 30, rồi mùng 1, cô nằm trông quý tử từng giây. Cậu chẳng hề xuất hiện. Rồi cô làm mệt. Chiều mùng một nhập viện. Có nhiều cuộc đời như thế. Lòng tham, tiền bạc, vật chất đẩy người ta đến tận cùng của chữ vô tâm. Có thế mới nhìn thấy sức mạnh vô biên của phát minh tồi tệ nhất trong thế giới loài người. ‘Cái gì không mua được bằng tiền thì có thể mua bằng rất nhiều tiền’, người ta kháo nhau như thế. Can you be bought? Bạn rồi sẽ bị mua chứ? Bằng nhiều tiền hay bằng rất nhiều tiền? Will you be bought? Money is the worst discovery of human life. But it is the most trusted material to test human nature. Đầu năm, ngẫm chuyện bà mẹ nằm viện, nghĩ cách ta giáo dục thế hệ tiếp nối. Don’t educate your children to be rich. Educate them to be happy, so when they grow up, they’ll know the value of things, not just the price. Xin đừng dạy con cái mình làm giàu. Hãy dạy các em cách vươn đến hạnh phúc, để khi lớn lên, các em hiểu về giá trị, chứ không phải chỉ giá tiền. Will you be bought?

Đá sáu ăn năm Đá sáu ăn ba Đá sáu ăn hai Người ta gân cổ hét. Vừa hét vừa quơ tay lục tìm những cặp mắt sồng sộc màu tiền. Đấu trường gà quay vòng tròn, đường kính chừng 3m. Tâm vòng tròn vẽ cái hình chữ nhật nhỏ nhỏ, chia thành 2 phe, một phe màu đỏ, một phe màu xanh dương nhạt. Cái ô vừa đủ chỗ cho một con gà đứng. Khán đài bao xung quanh, ghế hàng hàng giật cấp như là đi coi xiếc, hay đi xem đua ngựa. Có hai ba cái đấu trường như thế. Cái nào cũng chen chúc người Việt Nam mình. Từ xã Vĩnh Ngươn, đi không tới 2 cây số, quẹo vô con đường đất nhỏ xíu là tới biên giới Việt-Cam. Đi èo qua cái barrier được gọi là biên giới, thế là ta xuất ngoại. Và ở đây, chợ Gò, hay Gò Tà Mâu, người Cambodia đang xây cái sòng bài to vật vã, và dựng mấy đấu trường gà này cho người Việt. Họ biết, người Việt mình tánh tham lam, thích cờ bạc, nhưng lại muốn giữ thể diện ta là kẻ thanh cao, nên họ khai thác cái kiểu mặt mày của ta để thu ngoại tệ. Tờ xanh, tờ đỏ, kẻ ghi, người chớp. Lòng người giật chồm chồm theo từng cử động của 2 con gà chọi. ‘Con này có đá đây rồi’, ông kế bên kháo với ông bên cạnh. Biện gà, mấy đứa biên cược đá gà, vẫn gân cổ gào. Đứa trong vòng đấu, đứa trên khán đài,hô qua thét lại. Hai con gà bị nhổ lông măng, nhéo mồng, búng má, nổi sừng cồ. Càng về cuối, tụi nó càng nổi cơn, đám đông càng bị kích. Giấy hồng ghi lia lịa. Đá sáu ăn năm. Hễ ăn thì ôm 5 triệu. Thua thì 10 phần chung có 6 phần, là 3 triệu. Trời, nghe cũng hời ghê. Ăn 5 thua 3, lỡ thua thì cũng thua lời mà. Người ta cược. ‘Chuẩn bị’, đứa cầm micro hét vang. Biện gà chạy tung toé, dạt vào chỗ mấy ông nhà cái. 2 con gà bị đẩy ra, xông vào đâm nhau bằng mấy cái cựa kim loại bén lẻm. Cái đó đâm người còn đổ máu, huống chi là mấy con gà. Chém, chém, máu, nhớt, tim người đập cuống cuồng theo từng nhát máu. Ta là con hay là người? Họ dụ ta qua biên giới làm con. Ta trở về tang hoang trong cảnh giới làm người. Biên giới, tiền, và máu!

Bài viết cho báo Tuổi Trẻ đăng ngày 22/02/2018 Chị nói: "Suốt ngày nó tự nhốt mình trong phòng, sống ảo. Tết cũng không mấy khi xuống phòng khách trò chuyện với gia đình. Riết rồi chẳng biết đời này là đời ảo hay đời thật". Câu chuyện của nhà chị cũng là câu chuyện của bao nhà. 3 tầng kỹ năng cần trang bị Bọn trẻ bây giờ sinh ra trong thời số hóa, nên giải mã mọi vấn đề cũng bằng thuật toán. Như một bạn trẻ mà tôi gặp, cách bạn đặt câu hỏi, trình bày vấn đề, tôi nghe chăm chú lắm mà vẫn không thể nào hiểu nổi. Hỏi ra mới biết ở nhà em cắm đầu vào máy tính từ nhỏ, chẳng nói chuyện với ai. "Nói với máy tính dễ hơn cô ơi. Giải thích với con người rắc rối lắm. Mà ba má, thầy cô cũng đâu có hiểu. Nói chi cho mệt". Cứ vậy em lớn lên, đi học, ra đời, mà kỹ năng xã hội hoàn toàn là con số không to tướng. Nhìn qua nhìn lại, lỗi này biết đổ cho ai? Em sinh ra đã là thời 4.0. Hồi mới chập chững tập đi, em đã được người lớn giao cho cái iPad đời mới và tự học kỹ năng mày mò lên YouTube có gì xem đó. Khi cuộc sống bắt đầu từ những xuất phát ảo, làm sao đưa em về với những kết nối tình cảm thật đang ngày càng hết sức mong manh? Trách làm sao khi các em cứ dửng dưng, vì thuật toán nào giải mã được thoáng buồn của ba, nỗi lo của mẹ, hay cái lắc đầu của gia đình khi chẳng nhìn thấy em chuyện trò ngày tết? Số hóa, số hóa, ừ thì số hóa. Không sai, kỹ năng số là một phần không thể thiếu của thế kỷ này. Nhưng mấy ai hiểu rằng muốn số hóa hiệu quả cũng cần có kiến thức, có chương trình giáo dục và hướng dẫn. Trên thế giới, người ta gọi đó là DQ - Digital Intelligence - trí tuệ số. DQ đo khả năng trang bị và sử dụng các phương tiện truyền thông số của một công dân. Có 3 tầng kỹ năng số hóa mà bất kỳ ai cũng cần trang bị (xem hình) Là chính mình - dù online hay offline Trong 3 tầng trí tuệ số trên đây, tầng số 3 là tầng hiện nay đang nóng nhất tại Việt Nam. Sự xuất hiện của các cuộc thi khởi nghiệp, hackathon (lập trình về trí tuệ nhân tạo - TS), chương trình mentor (cố vấn khởi nghiệp - TS) và đổi mới sáng tạo trong đoàn thể, trường học mấy năm qua vô cùng sôi nổi. Đối với tầng số 2 là tầng sáng tạo số cũng đã có một số hoạt động đưa các chương trình dạy viết code, chương trình khoa học robot (robotics), chương trình giáo dục STEM (Science, Technology, Engineering, Math - khoa học, công nghệ, cơ khí, toán học), sau này nâng cấp thành STEAM, thêm chữ Arts - nghệ thuật vào đó nữa. Tuy nhiên, các hoạt động nói trên hiện mang tính rời rạc, thiếu đầu tư có hệ thống và nền tảng. Phần lớn các môn học quan trọng và cấp thiết để trang bị khả năng sáng tạo số cho thế hệ trẻ đều do các công ty tư nhân mua giáo trình, hoặc học theo nước ngoài mà tự soạn giáo trình để kinh doanh riêng lẻ. Đứng từ phương diện quốc gia, Việt Nam nên có chiến lược rõ ràng trong việc đưa các chương trình này vào chính khóa trong trường học. Đứng từ phương diện cá nhân, phụ huynh và các bạn trẻ nên hiểu và tìm cách tự trang bị cho mình kỹ năng này tại các lớp học ngoài giờ, hay trên các lớp học online miễn phí như code.org. Tuy nhiên, tầng kỹ năng đầu tiên và quan trọng nhất là công dân số, với DQ - kỹ năng sống quan trọng nhất trong thời đại số. Đó là khả năng xây dựng, quản trị nhân thân, là chính mình dù online hay có offline. Nếu có hai cuộc đời và hai nhân thân khác nhau, sự nhầm lẫn và hoang mang về chính bản thân, gây ra những biểu hiện hay hành động bất thường, phạm tội là điều hoàn toàn dễ hiểu. Đó là khả năng quản trị thời gian online, biết như thế nào là đủ để không lạm dụng mà mất đi khả năng giao tiếp đời thật và kỹ năng xã hội. Đó là khả năng bảo vệ thông tin và dữ liệu cá nhân, là tư duy phản biện để biết cách thu thập, phân tích và sử dụng nguồn thông tin đáng tin trên mạng. Đó là kiến thức về dấu chân số mà ta để lại trên những hành trình online, để có trách nhiệm và biết cách quản trị dấu chân của chính mình. Cuối cùng, đó là trí tuệ cảm xúc để có thể thấu hiểu và thông cảm với những cảm xúc phơi trần trên mạng. Trí tuệ cảm xúc số cũng giúp các bạn trẻ chống lại được một tội ác vô cùng ghê gớm là cyber bullying - bắt nạt online, gây tổn thương tâm lý nghiêm trọng cho những bạn trẻ chưa có kinh nghiệm về tương tác số. Bắt đầu từ những công dân Chúng ta nói nhiều về 4.0, nói nhiều về một thế giới mới với thành phố thông minh và chính phủ điện tử. Nhưng để có được một thành phố thông minh như thế, phải chăng chúng ta cần bắt đầu từ những công dân? Khi họ đã trở thành công dân số, biết bảo vệ chính mình, bảo vệ người khác, biết cách sử dụng công cụ số một cách hiệu quả và trách nhiệm, mùa xuân rồi sẽ vắng đi những tiếng thở dài. Cuộc sống lúc đó là hành trình mượt mà đan xen giữa ảo và thật, giữa on và off, giữa thuật toán và tương tác của những con người bằng xương bằng thịt. Cuộc sống đó cần những công dân được trang bị DQ, và cần những người dẫn đường có DQ để định hướng cho thế hệ vốn sinh ra đã là công dân số.

“Khoa học càng tiến bộ, nhân loại càng xuống dốc”, một ông già đã nói với tôi như thế khi giao cho tôi bộ Truyện Kiều bản in cổ. Con người càng áp dụng khoa học kỹ thuật để tiết kiệm thời gian, để trở nên hiệu quả bao nhiêu, họ lại càng stress bấy nhiêu. Và cả xã hội, cả thế giới, cả loài người dường như chuyển sang tương tác ảo, sống với cuộc đời ảo. Ngay cả tình cảm gia đình, tình cảm giữa người với người giờ cũng chỉ đọng lại trên vài cái tút. Đằng sau, là cả một nỗi trống vắng mênh mang. Mấy ngày Tết, tôi nghe và nhận được vài dòng tin nhắn rất buồn. “Em cảm thấy mình thật useless – vô dụng.” Đây dường như là ngôn ngữ chung của những người bị mắc bệnh ở nhiều cấp độ, từ anxiety – lo âu, đến depression – trầm cảm. Nếu không hiểu và lưu ý, bạn sẽ chẳng biết mình đang bị mắc bệnh này. Đây là bệnh thời đại, bệnh của thế giới chỉ biết lao đi, hoang mang trong dòng chảy của mọi sự đòi hỏi, và sự kiệt sức vì chẳng thể nào đáp ứng. Người mắc bệnh này rất sensitive – nhạy cảm, dễ khóc, dễ nổi nóng bất thình lình, anti-social – không thích tương tác với xã hội và con người, có những ý nghĩ và tình cảm tiêu cực về bản thân, ví dụ như cảm thấy bản thân vô dụng, cảm thấy chán sống. Vì một số trải nghiệm tiêu cực trong quá khứ mà đau đớn mắc kẹt trong quá khứ, hoặc hoàn toàn tuyệt vọng về tương lai. Có khi đó là bạn. Có khi đó là những người thân quanh ta. Bạn nên lưu ý và tìm cách giúp đỡ họ nhé. Đối với người bị bệnh này, thật ra cách tốt nhất là được bác sỹ tâm lý chữa trị. Tuy nhiên, tại Việt Nam, ngành này còn đang rất mong manh. Đối với tôi, người chẳng có chuyên môn, nhưng đã deal khá nhiều với người bị bệnh trầm cảm là bạn bè quanh mình, tôi chỉ khuyên vài điều như sau nhé: 1. Awareness – Nhận biết triệu chứng lo âu hay trầm cảm: nếu bạn cảm thấy mình hay overthinking – lo âu suy nghĩ quá nhiều, hoặc luôn luôn trong trạng thái lo lắng, có khi bạn nên lưu ý và tìm hiểu. Ít người bị bệnh này nhận ra là mình bị bệnh. Do đó, bạn tự theo dõi mình hoặc nhờ người xung quanh phản hồi xem sao nhé. Ví dụ khi nhìn thấy 1 bạn trẻ nọ có hành vi hơi gắt gỏng trong giao tiếp trong thời gian vừa qua, tôi đã gọi lại và nói cho bạn biết. Sau khi nghe tôi phản hồi, bạn bật khóc, rồi phản tư lại toàn bộ các email, cách tương tác của mình và giật mình xin lỗi. Có khi, họ làm mọi thứ trong vô thức, chẳng hiểu mình đang làm gì và đang làm tổn thương ai. 2. Solutions-driven – Tập trung vào gỉai pháp: càng bị kẹt trong vấn đề của quá khứ, họ càng bệnh nặng. Do đó, người bệnh cần tự theo dõi xem khi lâm vào tình trạng trầm cảm, mình tập trung làm gì thì dễ trở lại cân bằng nhất. Có người thì cần người để chia sẻ. Có người thì đi tập thể dục, đi bơi, chạy bộ. Có người thì phải bỏ đi đâu đó thật xa, một mình tĩnh lặng để lấy lại cân bằng. Dù đó là cách gì, bạn nên lưu ý để sử dụng đúng giải pháp hiệu quả đó cho bản thân. 3. Reflection – Phản tư: mỗi ngày vào cuối ngày, bạn nên gìanh thời gian 10-20 phút phản tư, suy xét lại việc làm, hành vi của mình trong ngày để xem mình có làm gì không bình thường, quá cảm xúc, vô thức hay không để nhận biết là mình có hay không có, cần hay không cần chỉnh sửa cách ta suy nghĩ, vận hành, tương tác. Thật ra, đây là điều mà tất cả chúng ta đều cần làm, không phải chỉ giành cho người trầm cảm. 4. Mindfulness – Sự tỉnh thức: nhiều người nước ngoài uống thuốc chống trầm cảm cả đời. Tôi thì hay khuyên người xung quanh mình nên đi học thiền để học cách tập trung, đưa thân tâm trở về sự cân bằng, hiểu rõ nguồn gốc của mọi đau khổ, của mọi hành vi bị vô thức điều khiển, hiểu rõ cách buông bỏ, tha thứ, và yêu thương. Học rất khó chứ không dễ, và thực hành lại càng khó khăn hơn nữa. Tuy nhiên, nếu biết mình đang trong tình cảnh nhiễm bệnh, bạn nên tập trung chữa trị cho mình trước đã. Lo âu, hay trầm cảm là bệnh khiến cả thế giới này phải đau đầu, từ gia đình đến quốc gia. Trong điều kiện của Việt Nam, khi ngành y tế và chữa trị tâm lý chưa phát triển, mọi người nên quan tâm hơn đến người xung quanh mình, giúp đỡ họ khi nhận thấy họ có triệu chứng lo âu, trầm cảm nhé.

Gần đây, IBM thực hiện nghiên cứu phỏng vấn 1.500 CEO trên toàn thế giới để hỏi họ về thực trạng, về thách thức của việc doanh nghiệp hội nhập toàn cầu. Có 3 từ khoá mà sau khi đọc báo cáo này, tôi muốn chia sẻ lại với các bạn, vì đó sẽ là những từ khoá hướng dẫn các bạn hội nhập vào một tương lai mới, với sự tăng cường mức độ phức tạp trong kinh doanh do những thay đổi lớn về xã hội, công nghệ, và tính chất của những khách hàng mục tiêu mới. - Từ khoá thứ nhất – Complexity – tính phức tạp Today’s complexity is only expected to rise, and more than half of CEOs doubt their ability to manage it. 79% of CEOs anticipate even greater complexity ahead. However, one set of organizations – we call them “Standouts” – has turned increased complexity into financial advantage over the 5 years. Tính phức tạp chỉ có thể tăng lên, và hơn 50% các CEO nghi ngờ khả năng thích ứng của doanh nghiệp mình đối với tình hình này. 79% tiên đoán tình hình sẽ ngày càng phức tạp hơn lên. Tuy nhiên, có một nhóm doanh nghiệp được gọi là “Standouts – DN khác biệt” lại có thể biến sự phức tạp này thành cơ hội kinh doanh trong vòng 5 năm tới. - Từ khoá thứ 2 – Creativity – Tính sáng tạo Creativity is the most important leadership quality, according to CEOs. Standouts practice and encourage experimentation and innovation throughout their organizations. Creative leaders expect to make deeper business model changes to realize their strategies. To succeed, they take more calculated risks, find new ideas, and keep innovating in how they lead and communicate. Sáng tạo là phẩm chất lãnh đạo quan trọng nhất theo các CEO trong giai đoạn tiếp theo. Các DN khác biệt thực hành và khuyến khích các thử nghiệm, khuyến khích đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp mình. Lãnh đạo sáng tạo là người dám thay đổi mô hình kinh doanh để có thể hiện thực hoá chiến lược của doanh nghiệp. Để thành công, họ dám chấp nhận thử thách, tìm kiếm ý tưởng mới, và đổi mới cả cách họ lãnh đạo và giao tiếp. - Từ khoá thứ 3 – Co-creation – Cùng tạo dựng The most successful organization co-create products and services with customers, and integrate customers into core processes. They are adopting new channels to engage and stay in tune with customers. By drawing more insight from the available data, successful CEOs make customer intimacy their number-one priority. Doanh nghiệp thành công nhất là doanh nghiệp biết cùng tạo dựng sản phẩm và dịch vụ mới với khách hàng, và đưa khách hàng vào qui trình vận hành chính của doanh nghiệp. Họ khai thác các kênh giao tiếp mới để giữ liên lạc thường xuyên với khách hàng. Họ sử dụng dữ liệu khách hàng sẵn có để tăng mức độ hiểu biết khách hàng và xem đó là ưu tiên số 1 trong kinh doanh.

Let’s face it! Đối diện và nhìn thẳng vào cuộc sống đi. Cuộc sống lúc nào cũng đầy khó khăn và thử thách. Và đừng nghĩ rằng người ta sướng hơn mình. Ai cũng có những bức tường của bản thân để vượt qua. Ai cũng có một đại dương dậy sóng phía trước để nghĩ về. Cuối cùng, ta làm sao để đi hết con đường nếu bản thân không là một chiến binh dũng cảm ở bên trong? Resilience – sự kiên định là một cái gì đó thôi thúc từ bên trong, tạo động lực cho ta bước tiếp. “Cái gì đó” là niềm hy vọng. Hy vọng là một cảm xúc diệu kỳ nhắc nhở ta về giấc mơ, nhắc nhở ta tại sao ta đang làm việc mình đang làm, và lý do khiến ta bắt đầu hành trình ấy. Nhưng để nuôi dưỡng cho chiến binh tâm hồn luôn kiên định, ta cần một kế hoạch. 1. Community – Cộng đồng: cộng đồng có khi là 2, có khi nhiều và to lớn hơn. Điều ta cần là những người có góc nhìn khác nhau, có độ tuổi, trải nghiệm, tài năng, kỹ năng khác nhau để giúp ta có quan điểm phong phú hơn về cuộc sống. Có khi, qua họ, ta nhìn thấy sự vĩ đại của những thứ lớn hơn những mong muốn ích kỷ và hạn hẹp của cá nhân mình. 2. Stubbornness – Cứng đầu: dễ nhất là nói không. Và dễ nhất là khuyên người ta không làm. Nên trong cuộc sống, bạn sẽ nghe không nhiều hơn có. Có điều, chiến binh không chấp nhận chữ không. Chiến binh cần có một mức độ cứng đầu nhất định để theo đuổi điều mình mong muốn. Cứng đầu chứ không phải là tư duy đóng không tiếp nhận ý kiến người khác nhé. Cứng đầu là biết phân tích, tư duy, quyết định con đường riêng của bản thân mình. 3. Change – Sự thay đổi: điều duy nhất là hằng số trong cuộc sống là sự thay đổi. Mọi thứ sẽ thay đổi. Công nghệ sẽ thay đổi. Con người sẽ thay đổi. Đừng đóng khung và mong chờ mọi thứ như cũ cho cuộc sống dễ dàng. Chiến binh tâm hồn nều muốn đứng vững thì phải linh hoạt và sẵn sàng hoà mình vào cái mới, học hỏi để thay đổi. Nếu thấy điều gì quá negative thì thay đổi ngay. Nên hiểu rằng môi trường và mọi thứ xung quanh khó mà thay đổi, nhưng ta thì hoàn toàn có thể thay đổi bản thân mình. 4. Why – mục đích cuộc đời: trong cuốn Man’s Search for Meaning – Hành trình đi tìm lẽ sống của con người, tác giả Frankl viết “When a man knows the ‘why” of his existence, he will be able to bear almost any ‘how’ – Khi hiểu tại sao mình tồn tại, người ta có thể chịu đựng tất cả các cách ‘làm thế nào’ để tồn tại.” Tại sao là nơi hy vọng nảy mầm, là nơi giấc mơ ươm màu vàng nắng. Vì vậy, nếu không biết tại sao ta đang làm việc ta đang làm, nếu không nhìn thấy bức tranh tổng thể và tương lai, ta sẽ cùng đường và mất đi tinh thần của chiến binh tâm hồn. 5. Love – Tình yêu thương: trước hết là yêu bản thân mình. Khi ta yêu thương bản thân mình, ta cười nhiều hơn, giòn hơn, và ta vững vàng hơn. Khi ta là chính mình, ta chẳng sợ hãi, chẳng phải giấu diếm, chẳng bỏ chạy, và ta xây dựng quan hệ tốt hơn với mọi người xung quanh. Yêu mình, rồi lại yêu thương người xung quanh, công nhận cái hay và sự đóng góp của người xung quanh. Khi ta giữ mình trong trẻo, và cho người xung quanh sự trong trẻo, đó là khi chiến binh tâm hồn tìm được mảnh sân vườn để nuôi dưỡng chính mình. The Inner Warrior – chiến binh tâm hồn là do ta tạo ra, ta nuôi dưỡng, và ta phát triển. Cuối cùng, vẫn phải trở về với mình và đừng trông đợi vào những sự “maybe” viễn vông nào đó khác.

Hôm qua, bàn chuyện nghỉ hè với con gái, và đề nghị bạn năm nay làm trưởng đoàn, quyết định hành trình đi qua những quốc gia và thành phố nào của châu Âu, lộ trình bắt đầu từ đâu, xem gì, di chuyển ra sao giữa các thành phố, lưu trú tại những khách sạn nào, vv. Nghĩ là cũng hơi quá sức của bạn một chút nhưng nếu không bắt đầu học cách chịu trách nhiệm với một số việc có vẻ như hơi quá sức của mình một chút thì làm sao ta có thể lớn lên? Chuyến đi này, ngày & quốc gia đầu tiên được chọn là Anh, nhân chuyến lưu diễn của ban nhạc Il Divo tại một số lâu đài cổ của Anh. Cứ tưởng tượng kiểu cung trầm cung bổng của pop opera trong không gian cổ kính cả ngàn năm lịch sử là đủ xỉu rồi. Đó là cảm giác chạm nóc không diễn tả được của cảm xúc khi giọng opera vươn lên cao vút trong nhà nguyện cổ ở Rome, hay khi ngồi giữa bao la trước sân của một lâu đài cổ tại Istanbul, xem một vở opera bằng tiếng địa phương, chẳng hiểu gì nhưng kết nối bằng thanh âm và cảm xúc. Sau khi kiểm tra 3 địa điểm lâu đài, bạn báo có 3 là Edinburg Castle, Alnwick Castle, và Belvoir Castle. Hỏi lâu đài nào gần London nhất để tiện cho hành trình, bạn báo là Belvoir, cách London khoảng 2 tiếng đi tàu. Sau khi google đọc cho nhau nghe các kiểu về lịch sử lâu đài, về thị trấn Grantham, chúng tôi đồng ý đặt vé tại Belvoir và khám phá thị trấn nhỏ này 2 ngày. Bạn book. Tôi cung cấp thông tin. Cả 2 đều hớn hở và tiếp tục lên kế hoạch cả hành trình còn lại. Rồi email báo về thông tin vé. Tôi mở ra xem và lâu đài đặt vé là Edinburg ở Scotland, cách London hơn 4 tiếng đi tàu. Tôi chuyển email cho bạn đọc. Bạn hốt hoảng, kiểm tra các kiểu không thấy thông tin về việc huỷ vé. ‘Hay là mama email cho họ đi.’ ‘Không con ạ. Con đã không xem kỹ và đăng ký sai. Giờ hãy tự nghĩ giải pháp và tự giải quyết nhé. Có thể là liên lạc để thay đổi vé. Có thể là thay đổi hành trình. Một sơ suất nhỏ có thể tạo ra những thay đổi rất lớn trong kế hoạch. Ta cần hiểu, cần học cách tự chịu quyết định về những cái ‘lỡ’ của mình. Có thể nhờ được giúp đỡ nhưng không bao giờ được đẩy lỗi của mình cho người khác giải quyết.’ Chắc là sẽ không huỷ và book lại được. Tiền vé cũng đã charge vào thẻ tín dụng. Bạn vẫn còn đang loay hoay tìm giải pháp. Lâu đài Edinburg lịch sử hơn nghìn năm, là lâu đài nổi tiếng của Scotland. Thật ra, nếu không thay đổi được cũng wow như thường. Có khi, mistake cũng tạo ra cơ hội mới. Cứ phải bình tĩnh và chịu trách nhiệm với những gì mình làm là được.

Hôm qua, trên chuyến bay từ Việt Nam qua Singapore, tôi ngồi cạnh bạn kế toán trưởng của một công ty Nhật đang có nhà máy sản xuất ở Việt Nam. Lời qua chuyện lại, tôi hỏi các sếp Nhật có tôn trọng nhân viên Việt Nam mình không. Bạn trả lời ‘cũng không tôn trọng lắm đâu chị ạ.’ Hỏi tại sao, bạn nói do người Việt mình thiếu tính thật thà. ‘Chuyện không đáng chi mà cũng ăn gian cho được.’ ‘Ví dụ như ăn gian chuyện gì em?’ ‘Ví dụ có bạn kỹ thuật kia on-call, gọi vào sửa chữa máy từ khuya đến 5g sáng xong. Thay vì bấm thẻ về thì tìm chỗ ngủ đến 8g sáng rồi bấm thẻ để ăn gian thêm ngoài giờ 3 tiếng.’ ‘Rồi sao em?’ ‘Thì nhắc nhở thôi chị. Nhưng người Nhật họ khinh cái tính không trung thực ấy lắm. Có bạn đi trễ 1/2 tiếng, vậy mà bấm thẻ xong còn tìm cách sửa thật tinh vi cho đúng giờ. Làm thế nhiều lần. Phòng nhân sự theo dõi mấy tháng mới bắt đó chị. Hỏi sao người ta tôn trọng mình. Toàn là lưu manh vặt không à chị.’ ‘Rồi mấy sếp Nhật có biện pháp gì không em?’ ‘Tuỳ chuyện thôi chị. Ví dụ dân Việt Nam mình chuyên ăn hoa hồng thì mấy ổng mua hàng nhà cung cấp Nhật hết cho khỏi ăn. Chừa mấy thứ không đáng mới cho chọn nhà cung cấp Việt.’ ‘Vậy theo em có thay đổi được thói quen lưu manh vặt này không?’ ‘Khó lắm chị ơi. Em làm đó 10 năm, thấy nó ăn sâu vào tiềm thức, thành cái mindset ăn gian tủn mủn. Cũng có người thay đổi từ từ. Có người không hề thay đổi. Vậy đó, người nước ngoài ai mà tôn trọng mình chị ơi.’ Lưu manh ta chỉ lưu manh vặt?

Thế kỷ này, người ta được nói và post tất cả những gì mình muốn, ngay lập tức, online, để ảnh hưởng nhiều người khác. Sức mạnh vô hình này làm cho người ta say sưa, vì được nói free và hoàn toàn không phải chịu trách nhiệm về những lời mình nói. Online hatred – đó là từ tôi nghe và mục kích nhiều trong vài năm qua. Người ta đổ hết mọi hận thù, giận dữ, căm ghét online. Người ta nghĩ rằng mình có quyền nói những lời lẽ horrible – tệ hại online vì ai đó “deserve – đáng” bị nghe như vậy. Ai cho bạn quyền nói xấu, dèm pha, tổn hại tinh thần người khác như thế nhỉ? Hay bạn đã trở nên vô hồn, vô cảm, evil đến mức biến sự đau khổ, trầm cảm của người khác khi nhìn thấy một câu còm của bạn thành niềm hạnh phúc, niềm vui nhất thời cho bản thân mình? Dễ quá, chỉ việc viết một câu. Dễ quá, vì bạn chẳng cần phải đối diện ai khi nói một lời khó nghe như thế. Dễ quá, và người ta nuôi lớn sự xấu xa, cái ác, điều tội lỗi bằng chính những khoái cảm nhỏ nhen hàng ngày như thế. Vấn đề là, người ta hại người khác một cách vô thức để nuôi khoái cảm độc ác của mình, chỉ để bản thân ngày càng kém hạnh phúc hơn, đau khổ hơn, chán chường hơn. Hãy nhớ điều này, every time you bring someone down, you’re bringing yourself down as well. And eventually you’ll become the kind of person who does that all the time as a way to express your general unhappiness with life. So stop it! Mỗi khi bạn nhấn người khác xuống, thật ra là bạn đang nhấn chìm bản thân mình xuống. Rồi một lúc nào đó, bạn sẽ trở thành người quen thói đi xỉa xói và hại người online chỉ để thể hiện tình trạng không hài lòng với cuộc sống của chính bản thân mình. Thôi dẹp ngay chuyện này đi nhe! Tôi vẫn còn nhớ như in một câu nói trong phim hoạt hình thời con nít “If you can’t say anything nice, don't say anything at all – Nếu không nói được điều gì đàng hoàng tử tế thì làm ơn đừng mở miệng nói gì.”

Tôi chẳng bao giờ nhớ và celebrate ngày 8/3, đơn giản vì không thấy cần thiết phải có một ngày dành cho phụ nữ. Each morning we are born again, what we do today matters the most. Mỗi sớm mai thức dậy là một lần ta lại được sinh ra. Những gì ta làm hôm nay mới là những điều quan trọng và ý nghĩa. Vậy, mỗi ngày đối với tôi đều đặc biệt ngang nhau. Nên không quan tâm đến 8/3, cũng chẳng quan tâm đến ngày lễ tết. Cho đến khi em tặng tôi nồi cá kho.... ‘8/3 em không biết mua gì, nên kho nồi cá kho tặng chị.’ Nó vừa nói, vừa bẽn lẽn gãi đầu, rồi chưa kịp đợi tôi phản ứng, đã vội vàng bỏ chạy mất dép. Ơ cái thằng này! But you know what? That’s probably one of the cutest gifts ever, hand-made and home-cooked Bạn biết không? Đó có lẽ là một trong những món quà dễ thương nhất mà tôi từng nhận, mang chút hơi ấm từ bếp lửa gia đình. Ừ mà ngày gì cũng được. Mở cái nắp nồi đất xinh xinh, mùi cá kho thơm nức mũi. ‘Nè con coi quà 8/3 của mẹ đi’, tôi nói với con gái. ‘Nhìn ngon quá mẹ. Ai mà đi tặng mẹ nồi cá kho ngộ ghê’, con gái trả lời. Tôi kể cho con nghe về tên kho cá bỏ chạy mất dép kia. Bạn bật cười, ‘Dễ thương quá vậy!’ Có những ngày như thế, khi cái nồi đất xinh xinh chứa đựng mọi sự đối lập của vũ trụ trong lòng. Có cay, có mặn, có cây cỏ, đất trời. Có sự hoà quyện phức tạp nhất của đủ thứ mùi đời. Nhưng cũng chứa đựng sự giản dị đến huy hoàng của một tấm lòng đất nung bình an và mộc mạc.

Trong thời gian tham gia làm việc nhiều hơn tại Việt Nam, tôi nhận thấy người Việt Nam mình bị ép vào cái khuôn khổ lao đầu vào làm làm làm, nhưng có khi chẳng biết tại sao mình phải làm như thế. Thật ra, chuyện ai nói sao ta làm vậy, không bao giờ question hay tư duy là cách cực hay khi tất cả mọi người đều biết mình đang đóng góp vào mục đích chung nào, và biết rất rõ mình nằm đâu, đóng góp thế nào trong chuỗi giá trị của mục tiêu cuối cùng cần đạt được. Tuy nhiên, khi đó là một dự án mới, là những thứ đòi hỏi sự sáng tạo, những việc đòi hỏi khả năng sắp xếp công việc hiệu quả nhất, nhưng nguồn lực hạn hẹp, nhưng vẫn cần phải đạt được mục tiêu, sự cúi đầu ai bảo sao làm vậy mà chẳng mảy may tư duy trở thành phá hoại. Họ phá cơ hội. Họ phá khả năng phát triển. Họ phá nguồn lực lẽ ra được sử dụng một cách hiệu quả hơn. Nguy hiểm nhất là khi người thiếu tư duy lại được đưa vào vị trí lãnh đạo. Họ phá khả năng thu hút nhân tài. Tôi chia sẻ rất nhiều về đề tài này, why are you doing what you are doing? - Tại sao bạn đang làm việc mình đang làm? Có bao giờ bạn dừng lại để hỏi mình như thế? Việc ta đang làm đóng góp thế nào vào mục đích và mục tiêu của tổ chức? Mà việc ta đang làm có đóng góp gì không? Hay đó chỉ là những công việc không tên, chẳng biết giúp ích gì cho ai, và ta làm chỉ vì có ai đó bảo ta làm, và ta làm chỉ vì ta cần việc gì đó để làm cho xong 8 tiếng? Thế à? Nếu thế thì chẳng lẽ ta đang là người vô dụng, sống vật vờ trôi nổi, bỏ ra 2/3 thời gian trong đời để làm những việc chả mang lại lợi ích gì? Khi ra đi, bia mộ sẽ ghi ‘Tại đây yên nghỉ người chưa bao giờ hiểu tại sao mình sinh ra và tại sao làm những việc đã làm khi tại thế’. Mọi sự trên đời khi làm đều cần phải tư duy, và cách tư duy cực kỳ đơn giản: Why - how - what. Why trả lời câu hỏi tại sao, tại sao tôi cần làm việc này, nó đóng góp gì vào chuỗi giá trị, nó giúp ích thế nào cho mục tiêu và mục đích của tổ chức. Khi bạn biết tại sao bạn làm, bạn sẽ đương nhiên trở nên sáng tạo hơn, làm việc hăng hái hơn, thấy bản thân có ích hơn, thấy cuộc đời đi làm của mình có ý nghĩa hơn. Còn nếu thấy việc mình làm chẳng có ích lợi gì, phải hỏi ủa ta làm để làm chi, và ta có cần làm không. Cuối cùng, người ta làm là để đạt một mục tiêu gì đó cơ mà. How giúp bạn tư duy cách hiệu quả nhất để triển khai. Chả có việc gì trên đời mà chỉ có 1 cách để làm. Việc gì cũng có 1001 cách. Đừng lười suy nghĩ. Không suy nghĩ riết rồi não teo lại. Đến lúc não bại liệt thì có muốn suy nghĩ nó cũng bất lực thôi à. Não của bạn có đang teo dần? Việc bạn đang làm có cách giải quyết nào khác, hay hơn, hiệu quả hơn? Tư duy được 2 thứ Why và how rồi thì mới đến what - làm gì. Bây giờ mới làm nè. Đừng có ôm ngòi nổ lao vào trạm xăng thế chứ. Biết làm cách nào rồi ta mới hiểu cần phải làm gì. Không thì, cứ như thiêu thân lao vào cái bóng đèn, chết mà chẳng biết vì sao chết. Bạn đang sống hay đang chết? Hay chỉ vật vờ trôi nổi cho qua 8 tiếng hôm nay? Why are you doing what you are doing?