Hôm trước, trên đường đi lang thang với một người bạn, tôi hỏi ‘What makes you happy? - Cái gì sẽ khiến anh hạnh phúc?’ Anh bạn trả lời nếu tìm được 1 soul mate thì cuộc đời hẳn sẽ vô cùng hạnh phúc. Kiểu này đau khổ là chắc luôn. Tôi bèn kể cho anh nghe chuyện một ông anh của tôi cả đời chẳng thấy hạnh phúc vì tìm hoài cũng không ra đứa soul mate đó. Khi ta trụ vào một ý niệm nào đó, ôm khư khư lấy nó, nghĩa là ta đang mất tự do, và sẽ chẳng bao giờ hạnh phúc. Tuần trước, ngồi ở Sing, tôi kể cho mấy đứa em nghe chuyện cuộc đời mình, rồi nói, nếu ngày mai lăn đùng ra chết, chị cũng OK à, không tiếc cũng không sợ gì. Ra đi, nghĩa là đã xong sứ mệnh này, cũng tò mò muốn biết sứ mệnh tiếp theo của bản thân là cái chi chi. Cứ bình tĩnh như nước thôi, chẳng sinh chẳng diệt. ‘Nước không bị ràng buộc bởi sự sinh diệt của sóng. Nước được tự do, không sợ cao hay thấp, đẹp hay xấu. Khi nói về các cặp từ cao-thấp, đẹp-xấu, đó chỉ là những từ ngữ nói về sóng. Đối với nước, những từ ngữ đó vô giá trị. Bản chất thật sự của chúng ta có tính cách vô sinh bất diệt. Chúng ta không cần phải đi đâu mới tiếp xúc được bản chất chân thực của mình. Sóng không cần đi tìm nước vì chính nó là nước. Chúng ta không cần đi tìm Thượng đế hay Niết bàn, hay bản chất tuyệt đối, vì chúng ta là Niết bàn, là Thượng đế. Bạn chính là điều bạn đi tìm. Bạn chính là thứ bạn đang muốn trở thành.’ Đọc cái đoạn ở trên trong cuốn ‘Không diệt Không sinh Đừng sợ hãi’ của thầy Thích Nhất Hạnh sáng nay, mỉm cười nhẹ tênh. Tôi là nước và sẽ luôn nhắc nhở mình là nước. Còn ai muốn sóng gió gì cứ lao ra cho mệt cho khổ chơi nhe. Và nếu tâm có lao xao và lòng đang dậy sóng ba đào, đọc thử cuốn này đi, để tan chảy đâu đó thành H2O. 2 cái gốc hydro, một cái gốc oxy chắc là dễ thở. Tôi thì, có đạo nhưng cũng không có đạo.

"Vũ trụ này sẽ chỉ là một vũ trụ trống vắng, nếu thiếu tình yêu thương!" Nhà vật lý học lỗi lạc Stephen Hawking đã qua đời ngày 14/3. Share lại video của ông nói về con người và những gì cuối cùng là quan trọng đối với loài người trong thời đại phi hành vũ trụ này. Cuối cùng, điều quan trọng nhất là mỗi chúng ta trở thành công dân thế giới, thương yêu nhau vì chúng ta cùng bộ tộc và cùng du hành về phía tương lai. Tương lai đó có phải là nơi ta muốn đến hay không? Câu trả lời nằm ở cái sự rất người của mỗi chúng ta, tình yêu thương cho người khác. Cuối cùng, vật lý, hay khoa học, hay công nghệ cũng chỉ là công cụ mà thôi, loài người ạ. Tình yêu thương mới là chuyến đò vũ trụ của tương lai. Dịch lại nguyên văn lời của Stephen Hawking trong video này cho các bạn tham khảo đây: Tôi hiểu thời gian là quý báu. Xin hãy nắm giữ lấy một khoảnh khắc. Xin hãy hành động ngay bây giờ! Tôi đã sử dụng hết thời gian của mình để du hành vũ trụ trong tâm trí mình. Qua lý thuyết vật lý, tôi đã tìm cách trả lời những câu hỏi lớn. Nhưng còn rất nhiều thử thách lớn hơn, những câu hỏi lớn hơn mà nhân loại cần phải trả lời. Và những câu hỏi này cần một thế hệ mới, một thế hệ quan tâm hơn, cam kết hơn, và hiểu về khoa học hơn. Những câu hỏi lớn như là làm thế nào để cung cấp đủ thực phẩm cho dân số ngày càng gia tăng trên thế giới? Làm sao để cung cấp nước sạch, tạo ra năng lượng tái tạo, phòng chống và chữa các bệnh hiểm nghèo, và làm chậm lại tiến trình thay đổi khí hậu trên thế giới? Tôi hy vọng là khoa học và công nghệ sẽ cho chúng ta câu trả lời cho những câu hỏi này. Nhưng quan trọng hơn hết là con người. Chỉ có con người với kiến thức và hiểu biết mới có thể đưa ra được giải pháp. Một trong những phát minh lớn nhất trong thời đại vũ trụ chính là góc nhìn dành cho chính con người về chính loài người. Khi chúng ta nhìn thấy trái đất từ vũ trụ, chúng ta nhìn thấy loài người cuối cùng chỉ là một. Chúng ta nhìn thấy sự hoà hợp chứ không phải là sự chia rẽ. Hình ảnh của trái đất là một hình ảnh rất mạnh mẽ cho thấy chúng ta chỉ là một hành tinh, là một nòi giống. Ở đây, chúng ta đang cùng nhau sống, với sự nhường nhịn và kính trọng lẫn nhau. Chúng ta cần phải trở thành “Global citizens – công dân thế giới”. Tôi đã rất may mắn được làm việc và cống hiến vào sự hiểu biết của nhân loại về vũ trụ. Nhưng vũ trụ này sẽ chỉ là một vũ trụ trống vắng nếu không có những người tôi yêu thương, và những người yêu thương tôi. Chúng ta đều là những người du hành vượt thời gian đi đến tương lai. Nhưng xin hãy cùng chung ta làm cho tương lai đó trở thành một tương lai mà chúng ta mong muốn đến. Xin hãy dũng cảm! Xin hãy quyết tâm! Xin hãy vượt qua mọi chướng ngại! Điều đó hoàn toàn có thể. RIP Stephen! Chúc các bạn một ngày yêu thương!

Chẳng hiểu sao, trong một tuần gặp chuyện Nasi Lemak đến 3 lần. Vừa thấy anh bạn mở nhà hàng Sing ở Sài gòn nhắn ‘Món mới Phi ơi, cơm dừa Mã lai.’ Ừ thì cơm dừa Mã lai. Món này hồi xưa mới qua Mã làm, lên lịch 9g họp, 9g vô tới cả đám kéo vô phòng ăn sáng, đúng cái món ni. Nghĩ trời, hết một cái lá chuối Nasi Lemak này chắc buồn ngủ chết, họp gì nổi. Vậy mà làm riết rồi cũng quen. Quen riết rồi đi travel nhiều mà check in vô khách sạn thấy Nasi Lemak cũng kêu tới. Ngon mà! Hôm qua đi ăn trưa với 2 người bạn Sing khác, lại cũng nhắc Nasi Lemak. Mình còn chọc ‘món này gốc Sing hay Mã lai?’ Câu này là kiểu chọc classic luôn, vì cãi nhau cho đã cũng không ra gốc của nước nào. Mà Sing đã từng là tiểu bang thứ 13 của Mã từ 1963-1965 mà. Cũng dây mơ rễ má đâu đó. Anh bạn nói đúng kiểu là chỉ cơm dừa, đậu phộng với sốt ớt sambal, rồi gói trong lá chuối thôi Phi. Sau này bày thêm cà ry, rendang, gà chiên này nọ cho thêm phong phú. Vậy mà sáng nay đọc tin thấy cả nước Mã đang phẫn nộ phản ứng ì xèo trên mạng xã hội vụ Nasi Lemak. Số là giám khảo John Torode và Greg Wallace trong chương trình Masterchef UK đã đánh rớt thí sinh dự thi món Nasi Lemak vì món gà rendang da không đủ giòn. Rendang là một loại cà ry có nước dừa, hầm lửa nhỏ & lâu lắm cho thiệt mềm. Vậy sao mà da giòn cho được? Cả quốc gia Mã lai phẫn nộ vì 2 chef giám khảo không hiểu văn hoá ẩm thực địa phương mà phán bậy. Đến thủ tướng Mã cũng tham gia tweet, lên tiếng chỉ trích. Thế mới biết một đội banh có thể gắn kết một dân tộc, nhưng cơm dừa Mã lai sức mạnh cũng chả kém chút nào. Có khi, cũng nên mang phở, bún bò, gỏi cuốn gì đó đi thi. Biết đâu hên, lại được thêm một lần đoàn kết. Thôi Nasi Lemak - Cơm dừa Mã lai một bữa đi cho nó lạ, chớ cà phê hoa ti gôn hoài thiệt cũng ngán quá rồi.

“Ủa tui cổng 11 có xếp hàng đây hôn cô?” “Ừa xếp đây cũng được. Còn qua máy soi nữa.” Chị nói giọng miền Tây rặt, da rám nắng mặn mòi như bao người phụ nữ miền Tây mà tôi từng gặp. Độ tuổi ngũ tuần, mặc bộ đồ bông, hai tay 2 cái giỏ thấy nằng nặng, nhìn chị, có chút ngơ ngác nhưng cũng có vẻ hài lòng với cuộc đời mình. “Cô cũng đi Đài hả?” “Đâu có. Đi Myanmar.” “Ủa nước gì lạ vậy?” “Ừa, là nước Miến điện đó.” “Hổng biết”, chị cười, “Tui đi Đài.” “Ủa đi Đài làm gì?” “Đi làm mướn cô. Qua bển cắt mướp cắt cà cho người ta.” “Làm được hôn chị?” “Ngon lắm cô. Mỗi lần tui đi 3 tháng. Làm cũng dư được cả hai ba chục triệu. Làm ngày 8 tiếng được 800 ngàn tiền Việt mình. Ở nhà, đi dặm lúa úp mặt, 8 tiếng chỉ được có trăm rưỡi.” “Rồi người ta đối xử tốt hôn chị?” “Ai nói sao, chớ tui thấy họ tốt lắm cô. Mình đi làm mướn mà mỗi lần về, họ đóng thùng toàn đồ ăn ngon nghe cô, đem qua tận nhà cho. Tui thấy họ sống tình cảm, hơn cả người Việt mình. Do mình hết thôi cô. Tui thấy nhiều người Việt qua đó được đi làm, mà còn làm bậy này nọ, người ta ghét lắm.” “Ủa rồi chị đi vậy, ông xã ở nhà sao?” “Ổng ở quê dạy học cô. Dạy cấp 1 có nhiêu tiền đâu, nên tui phải đi làm mướn phụ ổng. Nghỉ hè, ổng cũng qua Đài làm mướn giống tui, kiếm thêm tiền.” Chị nói dưới quê chị, người ta lũ lượt kéo nhau qua Đài đi làm mướn, chớ Việt Nam ai mướn đâu. Cứ đi 3 tháng rồi về xin visa tiếp. Ở bển, thu nhập xong, trừ hết chi phí sinh hoạt, xài ít nhiều gì cũng dư hai ba chục triệu. Có cơ hội vậy, đối với chị là sướng lắm rồi. Chuyện ngắn chuyện dài, cũng phải qua cái máy soi. Tôi chỉ cho chị đường đến cổng 11. Chị cười hiền lắm, cám ơn tôi rồi tất tả bước đi. Có bao nhiêu người Việt mình tất tả như thế nhỉ? Và hạnh phúc, đôi khi, chỉ là được một cơ hội đi làm mướn bên Đài. Tân Sơn Nhất, 05.04.2018

Bạn nói, Tết nào bạn cũng vào tu viện để học thiền. Học thiền ngồi, học thiền đi. 10 năm nay rồi Tết nào cũng vậy, cả mùa, chớ không ăn chơi như trước nữa. Hỏi tại sao, bạn nói để cân bằng cuộc sống, để an yên tâm hồn. Mỗi lần như thế, bạn thấy cuộc sống thật bình yên. Tôi nói, dạy tôi đi thiền hành đi. Bạn chỉ, và nói Phi đừng nghĩ gì khác, chỉ nghĩ về bước chân, về cảm giác bàn chân chạm đất. Hỏi thế thôi, tôi đã học bài này nhiều năm trước. Ngày 6 lần trong tu viện, bạn thiền ngồi 1 tiếng đồng hồ. Giữa 6 buổi thiền ngồi là 6 lần thiền hành, mỗi lần cũng là 1 tiếng. Tổng cộng, bạn thiền 2 thứ 12 tiếng mỗi ngày. Một tuần nữa Tết, bạn sẽ lại vào tu viện đi thiền. "Xing zhang, tiếng Miến là thiền hành. Phi nhớ nhe!" Aung Ko Ko là thanh niên người Miến độ tuổi 40. Ăn trầu, răng đen đen, râu 1 chỏm giữa cằm, nhìn cũng thành thị như bao nhiêu người khác. Tôi hỏi, sao thiền chi. Bạn trả lời, cho bớt giận dữ đi. Trước đây, bạn hay giận lắm. Giận thì mệt. Mà mệt thì căng thẳng hoài trong cuộc sống. Cuối cùng có đáng đâu. Mình sống, đâu phải để nổi cơn suốt cả ngày. “Ủa mà cái gì làm bạn giận?” “Nonsense! Ba cái chuyện vô lý” Trên đời này chuyện vô lý thì nhiều lắm. Có muốn, nó cũng không biến mất đi. Thôi thì ta kệ mấy cái thứ vô lý đó, và tập trung vào bản thân mình. Thiền cũng được. Không thiền cũng được. Miễn ta tập trung vào thay đổi bản thân mình. Năm nào Aung Ko Ko cũng làm như thế, chỉ để mang về cho bạn sự an yên. Còn ta, ta sẽ làm gì nhỉ?

Em hỏi, sao chị cứ dấn thân ghê thế. Em lo cho chị quá! Tôi cười, lá sinh ra, lá sẽ vàng úa, lìa cành, rồi tan vào trời đất. Đời lá, đẹp nhất vẫn là hành trình tan vào trời đất ấy. Lá cứ đẹp, dù trời đất chuyển mùa và sắc lá ngã buồn thu. Tôi post lên lại, một cái video mà tôi rất thích nói về triết lý kintsugi, hay wabi-sabi – sự khiếm khuyết hoàn hảo mà tôi hay sử dụng trong những bài thuyết trình của mình về cách tiếp cận trong marketing bản địa. Đây là tâm sự của ông Tsukamoto, nghệ nhân kintsugi: Cái đẹp của những thứ cũ kỹ hay suy tàn. Cái đẹp có giới hạn. Đó là thứ tôi bị hấp dẫn. Kintsugi: nghệ thuật tái tạo đồ gốm đã vỡ bằng vàng 24 carat. Cái gì theo thời gian rồi cũng hết thời. Khi nhìn thấy một vết sẹo, ta vẽ lên nó chút bột vàng và nói “Hãy nhìn vào vết sẹo này. Nó đẹp quá phải không?” Cách tiếp cận của Kintsugi là tôn vinh vết sẹo trên từng đồ vật, thay vì dấu hay bỏ không xài nữa. Nghệ nhân Tsukamoto, năm nay 72 tuổi, đã theo đuổi nghệ thuật này 45 năm. Triết lý của kintsugi dựa trên nguyên tắc thẩm mỹ mang tên wabi-sabi. Với wabi-sabi, quá trình từ lúc sinh ra đến lúc suy tàn là một hành trình đẹp. Khi các samurai bị thương và bị sẹo, đối với họ đó là niềm hãnh diện và không cần tìm cách dấu diếm. Nên có thể nói, tinh thần samurai nằm trong tâm điểm của tinh thần kintsugi. Để tái tạo 1 đồ vật có khi cần cả tháng. Nhưng nghệ thuật kintsugi sâu xa hơn là việc sửa chữa đồ gốm. Có lần, tôi có 1 khách hàng sau trận tsunami 2011. Nhà bà bị bão cuốn đi hết. Thứ duy nhất bà có thể cứu là mạng sống của chính mình. Rồi bà quay lại ngôi nhà cũ, tìm thấy một cái dĩa bị chôn đâu đó trong lòng đất, Tôi làm lại cái dĩa cho bà, và nó trở thành thứ duy nhất bà còn giữ lại như một kỷ niệm của cuộc đời mình trước tsunami. Tsukamoto tin rằng kintsugi cũng giống như hoà bình. Vì cả hai đều bắt đầu bằng đổ vỡ. Chiến tranh là sự huỷ hoại. Và hoà bình không thể tồn tại một mình. Chúng ta làm tổn thương người khác và cũng bị người khác làm cho tổn thương. Vết thương rồi sẽ lành, và đó là khi sự an yên, khi hoà bình tìm đến. Rồi cũng như kintsugi, một cái gì đó mới và rất đẹp được sinh ra từ đổ vỡ. Một tác phẩm kintsugi nếu đẹp sẽ ra sao? Quan trọng là ta cần phải chà bằng mọi mặt phẳng, rồi sau đó mới bắt đầu qui trình dát bột vàng. Chỗ cần được gắn kết bằng bột vàng rất quan trọng. Qua quá trình này, người ta mới nhận ra rằng cần phải làm gì để hàn gắn một vết thương. Chính việc hàn gắn những vết thương không ai nhìn thấy mới là điều quan trọng nhất. Lịch sử của ta nằm trong vết thương. Đó thật ra chỉ là bằng chứng ta đã sống và trải nghiệm. Cho nên, thay vì nhìn vào vết thương một cách tiêu cực, sao không nhìn thấy sự tích cực? Đó là điều tôi mong muốn mọi người tìm thấy. Mang vết thương ra dát vàng đi bạn. Kintsugi nó, để thấy chính sự đổ vỡ cũng đẹp một cách huy hoàng, và vết thương quá khứ của mỗi người, đơn giản chỉ là bằng chứng về nét đẹp của lịch sử mà thôi. Nên tôi dấn thân. Nên tôi chẳng sợ. Vì tôi tìm thấy cả cái đẹp của sự đổ vỡ....

Bữa giờ, nhiều bạn inbox kể về problem của mình quá. Khi có thời gian, tôi cũng phản hồi và đưa ra lời khuyên. Tuy nhiên, problem trên đời này sẽ chẳng bao giờ hết. Mỗi người sẽ có 1 problem. Mỗi người sẽ nhìn vấn đề một cách khác nhau. Và mỗi người sẽ đưa ra giải pháp khác nhau tuỳ vào hoàn cảnh, tâm thế, và tình thế riêng lúc xảy ra vấn đề. Hôm nay, chỉ muốn mượn vài câu nói về problem post lên đây, mong các bạn bình tâm suy nghĩ. 1. "We cannot solve our problems with the same thinking we used when we created them." - Albert Einstein Chúng ta không thể giải quyết vấn đề bằng cách suy nghĩ cũ kỹ như khi chúng ta tạo ra vấn đề. 2. "Problems are not stop signs. They are guidelines." - Robert H Shuller Vấn đề không phải là bảng yêu cầu dừng lại. Vấn đề là cẩm nang hướng dẫn. 3. "Not everything that is faced can be changed. But nothing can be changed until it is faced." - James Baldwin Không phải việc gì ta đối diện cũng có thể thay đổi được. Nhưng chẳng có vấn đề nào sẽ thay đổi nếu ta không dám đối diện nó. 4. "Sometimes problems don't require a solution to solve them. Instead they require maturity to outgrow them." - Steve Marabolli Có khi vấn đề không cần được giải quyết bằng giải pháp. Có khi, người ta cần lớn lên để bản thân mình lớn hơn vấn đề mà ta tự đặt ra. 5. "If you can solve your problem, then what is the need of worrying? If you cannot solve it, then what is the use of worrying?" - Shantideva Nếu bạn có thể giải quyết vấn đề, thì cần gì phải lo lắng? Nếu bạn không thể giải quyết được vấn đề, lo lắng có ích lợi gì đâu?

Rất nhiều bạn trẻ đề nghị tôi làm mentor, nhưng câu hỏi mà các bạn đặt ra cho tôi là “cô tư vấn hay chỉ em phải làm sao.” Mentor không phải là người đi giải quyết vấn đề cho bạn. Họ ở đó để lắng nghe và đặt câu hỏi liên quan, giúp bạn giải quyết vấn đề. Do đó, nếu đi tìm mentor, mà chủ yếu là để đi tìm người giải quyết vấn đề cho mình thì bạn đang nghĩ và làm sai rồi nhé. Vấn đề của ai người đó phải tự giải quyết. Chẳng ai trên thế giới giải quyết được vấn đề cho bạn cả. Tự bản thân mình phải tìm hiểu, đặt câu hỏi, lắng nghe, và sử dụng tư duy phản biện, kỹ năng để giải quyết vấn đề. Trong đoạn chia sẻ này, các bạn lắng nghe bà Pernille Lopez, nguyên Giám đốc IKEA thị trường Bắc Mỹ nói về mentor của bà trong 15 năm qua. "Tôi đã có mentor 15 năm qua rồi, là bạn và đồng nghiệp của tôi. Tôi có thể gọi và chia sẻ với anh ấy về mọi thứ. Và tôi chia sẻ không phải để anh ấy giải quyết vấn đề cho tôi, mà là để anh ấy hỏi tôi những câu cần hỏi. Và để lắng nghe, và để thấy những cảm xúc đằng sau đó, ví dụ như tôi đang bực bội, khó chịu, lo lắng. Anh ấy có thể nhận dạng những cảm xúc này nhanh chóng, những thứ ẩm đằng sau, mang chúng ra ánh sáng để tôi hiểu vì sao. Tôi tin tưởng anh ấy 100%. Điều này rất có giá trị với cuộc sống của tôi và tôi khuyến khích tất cả mọi người nên tìm cho mình 1 mentor." Một trong những kỹ năng quan trọng nhất của thế kỷ 21 là complex problem solving – kỹ năng giải quyết vấn đề phức tạp. Và để có thể làm được điều này, chúng ta cần sự hợp tác, cần học hỏi nhiều môn, nhiều kỹ năng, và nhìn vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau, và cần người đặt câu hỏi. Người đặt câu hỏi đúng mới là mentor của bạn. Thôi đừng đi tìm người giải quyết vấn đề giùm nữa nhé!

Hôm qua, tôi ngồi cùng phiên thảo luận với Philip Gaskin, giám đốc hệ sinh thái công đồng khởi nghiệp của quỹ Kauffman tại Mỹ. Anh là người điều phối phiên thảo luận về chiến lược xây dựng vị thế cạnh tranh cho thành phố. Anh hẹn mọi người gặp nhau 30 phút trước khi phiên thảo luận bắt đầu, trưa ngày thứ 3 trong sự kiện GEC – Global Entrepreneurship Congress – Hội nghị doanh nhân toàn cầu với sự tham dự của hơn 150 quốc gia. Tôi bước vào phòng hẹn đúng giờ, chỉ có Philip và tôi. Philip tới trước. Anh đứng lên, niềm nở chào và bắt tay khi tôi bước vào phòng. “Tôi gọi bạn thế nào cho phải?” “Gọi tôi là Phi nhé” Chúng tôi trao đổi danh thiếp và hỏi thăm về công việc của nhau. Philip nói anh mới tham gia quỹ Kauffman được 2 năm. “Ủa vậy trước đó anh làm gì?” “Làm nhiều công việc của chính phủ, trong đó có tham gia vận động cho tổng thống Obama tại Kansas là quê tôi.” “Do you miss him? Anh nhớ tổng thống của mình không”, tôi hỏi. “Are you kidding me, Phi? I miss him dearly! Giỡn hoài Phi, nhớ lắm lắm” “Rồi giờ sao?”, tôi hỏi “We are so messed up, Phi, so messed up – Đất nước này đang rối tung lên rồi Phi ạ. Tôi cũng không biết tại sao chúng tôi lại ra nông nỗi ấy. Có lẽ vì có đến chín triệu người dân không đi bầu cử. Chẳng ai có thể nghĩ ra là Trump lại thắng cử.” Philip vừa nói, vừa lắc đầu nguầy nguậy. Có rất nhiều cảm xúc đan xen trong ngôn ngữ cơ thể, trong giọng nói với âm vực bị đẩy lên cao trào, và trong cả ánh mắt bối rối, vội vã lục tìm quá khứ. Một người Mỹ gốc Phi, có vẻ ngoài trầm lặng trong thoáng bắt gặp đầu tiên, đã không còn trầm lặng. “It's so embarrassing, Phi. It’s so embarrassing that I don't want to show my US passport to anyone, any more – Phi biết không, tôi mắc cỡ đến nỗi không dám show passport Mỹ của mình cho ai xem hết. Mắc cỡ đến như thế đó!” Tôi thầm nghĩ, “Cũng đâu ai đánh giá mình qua cái passport đâu Philip. Nếu có, họ cũng chỉ là những người thiếu hiểu biết mà thôi. Tôi chỉ biết mình đang kết nối với một cá nhân, và cá nhân đó là người có giá trị đáng tôn trọng hay không. Đó mới là điều quan trọng. Ai, ở đâu, làm gì, đều là những cái vỏ bọc của một con người. Tám trăm lớp vỏ củ hành phải lột bỏ dần dần mới có thể nhìn thấy cái lõi thật sự của một ai đó. Thế nên, tôi chẳng bao giờ để ý mấy thứ họ trưng ra. Đồ giả không à!” “Anh qua Việt Nam chơi bao giờ chưa?” “Chưa Phi. Đó là nơi tôi rất mong được đến nhưng chưa bao giờ có dịp.” “Thì mình tạo ra dịp thôi. How about I invite you to come and visit us? Tôi mời anh qua chơi là thành dịp chứ gì?” Philip cười, thật hiền, gật đầu, “Ừa năm nay qua nhe Phi. Tháng nào thì thời tiết mát?” “Tháng 11 hay 12 gì đó sẽ mát nhất. Mà mát lắm thì cũng 26 độ thôi nhe. Đừng over-expect – tưởng và mong gì hơn. Mong đợi quá cũng dễ thất vọng lắm đó. Thay đổi khí hậu toàn cầu thế. Ai biết dâu mà lần. Quan trọng là, anh phải đến Việt Nam trước khi đất nước này Mỹ hoá.” “À vậy là tôi sẽ đến trước Starbucks và Walmart hả?” “Anh chậm quá. Starbucks đến rồi. Anh còn cơ hội qua mặt Walmart nữa mà thôi, nếu kịp nhanh chân hơn họ.”

Hôm ở Istanbul, catch up với cô bạn người Singapore, hiện làm đại diện của cơ quan hỗ trợ doanh nghiệp quốc tế đảo quốc này, phụ trách thị trường Trung đông và CIS (Commonwealth of Independent States - Cộng đồng các quốc gia độc lập), là tên gọi sang chảnh của các nước thuộc Liên Xô cũ sau khi tan rã, rồi gom lại sau ‘thảm hoạ chính trị lớn nhất thế kỷ 20’ theo lời mô tả của Vladimir Putin năm 2005. Tôi hỏi bạn, mấy năm bên này đời đối xử ra sao. Cổ nói cổ yêu Thổ Nhĩ Kỳ lắm lắm. Sắp hết nhiệm kỳ về nước, cổ buồn vô hạn. Qua lại làm việc ở Thổ trước đây, tôi biết làm việc chốn này không phải dễ. ‘Điều gì làm Mabel thích chỗ này?’ ‘Nó dạy tôi 1 bài học lớn trong đời.’ ‘Bài gì mà ghê vậy?’ ‘Bài It’s OK’ ‘Là sao?’ Hồi mới qua 2 năm đầu tui stress nặng. Người Sing đã quen chuyện con đường là thẳng đuột. Việc gì cũng phải đâu đó, ngăn nắp. Qua đây hả, mình đưa cả đoàn doanh nghiệp từ Sing qua, mà hẹn rồi huỷ rồi dời từa lưa. Nhức cả tim ấy chứ!’ ‘Rồi sao?’ ‘Hồi đầu không quen bị stress vì cách làm việc kiểu thiếu chuyên nghiệp này. Dần dà, mọi chuyện cũng đâu vào đó. Đường vòng đường tắt các kiểu, nhưng cuối cùng mọi việc vẫn thành, KPI vẫn đạt. Stress cũng xong mà không stress cũng xong. Nên tui ngộ ra rằng thế giới này chẳng hề vận hành cứng nhắc theo cái kiểu mà ta muốn. Ở Sing thì làm kiểu Sing. Qua Thổ thì chơi kiểu Thổ.’ ‘Kiểu gì mà Mabel vui và hạnh phúc là được rồi.’ ‘Ừa, giờ sao tui cũng vui hết á. Kể cả chuyện do the first thing later.’ ‘Là sao?’ ‘Có câu chuyện vui vầy. Có cái khu công nghiệp đang xây bên khu châu Á. Bản vẽ thay đổi xoành xoạch. Nhà đầu tư Sing nổi cơn cả lên. Có cái cổng chính à, mà nay chỗ này mai chỗ khác.’ ‘Trời, gì kỳ vậy?’ ‘Ừa. Đổi mặt đường này qua mặt đường nọ. Trong cứ xây. Bản vẽ hoàn thiện làm sau. Cổng chính ở đâu hông quan trọng. Bất quá dời chỗ khác kẹt xe thêm chút. It’s OK. Kiểu thế. Nên mới nói Sing thì bước 1, bước 2 tới bước 10 thẳng tắp. Thổ á? Bước 7 bước 8 rồi trở về bước 1. Rồi bỏ 3 bước tiếp theo qua thẳng 5. Vậy đó, do the first thing later. It’s OK!’ 2 đứa cười nghiêng ngả. Mabel bảo, ai căng thẳng thì lăn ra mà chết. Còn không, cứ cười, cứ adapt, cứ học cách họ vận hành rồi như nước chảy mà uốn éo theo thôi. It’s OK! Mà đời này, đâu phải cái gì cũng theo ý của mình. Cứ bình tĩnh và vui vẻ sống. Có khi, it’s OK to do the first thing later.

Bước vào chốn này, để nương náu chút khoảng lặng trong đời. Sự trang nghiêm, cái đẹp đến choáng ngợp của đền Süleymaniye (the Magnificent), một trong 7 ngôi đền Hồi giáo lớn nhất Thổ Nhĩ Kỳ, khiến ta dừng lại, đặt dấu hỏi về sự hối hả của chính bản thân mình. ‘Cô từ đâu tới?’, giật bắn người khi phút giây thần thánh bị cắt ngang. Là một ông già, độ thất thập, tay rê tràng hạt, đầu đội mũ Taqiyah màu trắng, tròn tròn úp trên đỉnh đầu. ‘Dạ Việt Nam.’ ‘Vietnam? Oh, King Kong!’ Ủa là sao? Tự nhiên King Kong vậy ta? ‘Ahhh, yes, King Kong movie’, chợt nhớ ra cái phim ‘Kong: Skull Island’ quay ở Việt Nam. Thì ra, đối với một số người, Việt Nam = King Kong vậy.

Hôm qua, gặp cô phụ trách các chương trình giáo dục của Unicef, cô nhận xét điều khó khăn nhất trong việc triển khai các chương trình gíao dục kỹ năng thế kỷ 21 tại Việt Nam là tư duy của người giảng dạy. Theo phương pháp giáo dục mới của các quốc gia phát triển nhất về giáo dục, giáo viên chỉ đóng vai trò là facilitator – người tạo điều kiện, người kích hoạt mà thôi. Tương tự như vậy, trong thời gian làm việc với phòng giáo dục và gặp gỡ các dự án giáo dục tại Phần Lan, tôi hiểu rằng điều được xem là ưu việt trong giáo dục của họ đơn giản là tập trung vào việc giúp trẻ tự mình, hoặc qua hợp tác nhóm, tìm ra cách giải quyết vấn đề. Cuối cùng, mục tiêu của giáo dục là tạo ra những con người có tư duy và khả năng nhận biết vấn đề, đưa ra các giải pháp hiệu quả nhất để lựa chọn, thử nghiệm để chọn lựa cách gỉai quyết hợp lý nhất so với nguồn lực và hoàn cảnh hiện có. Còn việc các em sử dụng kiến thức và kỹ năng gì để làm được điều đó, đó chính là những gì các em biết mình cần phải tìm hiểu, học hỏi, nghiên cứu, phản biện với mục tiêu giải quyết vấn đề. Nghe thì có vẻ dễ nhưng thật ra là rất khó, vì chúng ta đã quen với cách “control” môi trường và học sinh. Các em phải ngồi nghe giáo viên giảng, nhiều khi không hiểu tại sao mình học cái mình đang học. Và học xong thì mới kiến thức đó có liên quan gì đến cuộc đời mình. Không hiểu nên không học tốt hoặc là học vẹt. Vậy nên, học xong khi ra đời cũng không giải quyết được vấn đề gì, vì quá thiếu kỹ năng và kiến thức tương lai. Trong khi đó, theo diễn đàn kinh tế thế giới, 65% trẻ em bước vào trường cấp 1 hôm nay sẽ làm những loại công việc còn chưa được khai sinh. Đó là vì chúng ta đang sống trong sự giao thoa của 2 luồng biến chuyển lớn trong xã hội. Một là sự chuyển đổi từ kinh tế sản xuất sang kinh tế tri thức. Hai là sự thay đổi hoàn toàn về cách tiếp cận tri thức của thế hệ trẻ qua internet. Thế giới thay đổi. Kinh tế và đòi hỏi về nguồn nhân lực cho nền kinh tế thay đổi. Cách học thay đổi. Trong những thay đổi mang tính nền tảng đó, giáo dục đã thay đổi gì và thay đổi thế nào? Hay ta vẫn đang nuôi gà công nghiệp? Job còn chưa biết là gì? Ta dạy các em sao? Trong cuốn “Global Achievement Gap – Khoảng cách thành tựu toàn cầu” của tác giả Tony Wagner, giám đốc nhóm đào tạo lãnh đạo tại đại học Havard, ông khuyến cáo rằng ngay cả một số trường loại xịn trên thế giới chưa chắc đã đang cung cấp cho các em đúng kỹ năng tương lai mà các em cần đến. Vì vậy, phụ huynh, nhà trường, hệ thống giáo dục, cần hết sức dũng cảm nhìn nhận rằng, tương lai là bất định. Cái chưa biết là chưa biết. Cái đang có một số đã hết sức lỗi thời. Điều duy nhất có thể làm trong giai đoạn giao thoa này là chuẩn bị cho các em những kỹ năng nền tảng của tương lai mà nền kinh tế tri thức đòi hỏi, theo cách các em tiếp cận xã hội mới. Còn những kiến thức cụ thể các em cần cho những công việc chưa được khai sinh, khi chúng được khai sinh thì ta update cho các em tiếp vậy. Vậy, những kỹ năng tương lai và nền tảng đó có thể là gì? 1. Critical thinking & problem solving – Tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề. 2. Collaboration across networks and leading by influence – Hợp tác giải quyết vấn đề bằng cách kết nối những hệ thống khác nhau (đó là lý do vì sao cần dạy STEAM - khoa học, công nghệ, cơ khí, nghệ thuật, toán học) và khả năng lãnh đạo bằng cách tạo ảnh hưởng với các hệ thống khác nhau. 3. Agility and adaptability – sự linh hoạt và khả năng thích ứng cao. 4. Initiative and entrepreneurialism – Khả năng đưa ra sáng kiến và tinh thần doanh nhân (khả năng thương mại hoá sáng kiến của mình). 5. Effective oral and written communication – Kỹ năng giao tiếp hiệu quả, nói và viết. 6. Accessing and analyzing information – Khả năng tiếp cận và phân tích, xử lý thông tin. 7. Curiosity and imagination – Tính ham học hỏi & khả năng tưởng tượng. Trong những kỹ năng trên đây, cha mẹ có mấy kỹ năng? Thầy cô có mấy kỹ năng? Những người làm quản lý và phát triển gíao dục có mấy kỹ năng? Tất cả đều mới, với tất cả mọi người. Cha mẹ học thì con mới học. Thầy cô học thì trò mới học. Xã hội học thì trẻ em được học. Những gì chúng ta từng biết đã quá cũ và lỗi thời rồi. Ta học, thì các em được học.