Tôi nhận rất nhiều tin nhắn tâm sự của các bạn trẻ, bức xúc tại sao mình nói đúng mà người khác không nghe, tại sao mình muốn tốt mà họ không hiểu, tại sao mình cố gắng hết sức như vậy mà sếp và mọi người không ghi nhận, vv. Nói chung, khi một thứ gì đó nó trong đời nó không quay theo quỹ đạo do mình thiết kế thì con người dễ rơi vào trạng thái bực bội, tức tối, nổi cơn. Có điều, nếu bạn cứ để mặc cho cảm xúc của mình vật vã như này mỗi khi có chuyện bất như ý thì chắc cả đời này bạn chẳng bao giờ có thể bình yên. Why - tại sao ư? Đơn giản vì trừ bản thân ra, bạn không có cửa bắt buộc ai khác phải nghe theo hay làm theo ý của mình. Mỗi người chúng ta đều là một bản thề khác nhau của vũ trụ. Tất cả chúng ta đều sinh ra trong gia đình và môi trường khác nhau, lớn lên và trải qua hành trình học tập, sinh sống, làm việc khác nhau, yêu đương oán hận khác nhau, vv. Cho nên, cách mỗi người tư duy, suy nghĩ, nhận thức, lựa chọn, phản ứng với thế giới là hoàn toàn khác nhau. Cùng một vấn đề, một sự kiện, một trăm người khác nhau sẽ có một trăm góc nhìn khác nhau. Có thể sẽ có một vải góc nhìn khá tương đồng, nhưng không bao giờ hoàn toàn giống nhau. Vì vậy, chuyện bạn mong đợi người ta phải nghĩ, phải thấy, phải cảm nhận, phải làm y chang như mình là hoang tưởng. Không bao giờ có chuyện đó xảy ra. Cho nên, cũng đừng ngồi đó vật vã chi cho vô ích, vì nó sẽ chẳng có tác dụng gì. Bây giờ cũng vậy. Sau này cũng vậy. Cả đời đều như vậy. Bạn nhắm có thể ngồi đó phàn nàn cả đời không? Hay thôi, mình đi làm chuyện khác có giá trị hơn, ví dụ như đi học cách ảnh hưởng hay thuyết phục người khác buy in - chấp nhận và ủng hộ ý kiến nào đó của mình. Chia sẻ với các bạn cách tiếp cận của tôi nhé. Luôn bắt đầu từ điểm chung Đương nhiên mọi người nhìn cùng một vấn đề theo những cách khác nhau. Đương nhiên mọi người suy nghĩ khác nhau. Đương nhiên mọi người tư duy về ý tưởng và giải pháp khác nhau. Điều đó là đương nhiên mà. Mình chọc vào đó để quậy cho đục nước làm gì. Làm trận làm thượng cho đã thì cũng tay trắng mà thôi. Cho nên, mình cần phải tìm đủ mọi cách để mang mọi người lại với nhau, kết nối họ lại với nhau, đưa họ vào một quỹ đạo chung nào đó. Một đội ngũ, một nhóm, một tập thể luôn luôn được hình thành vì một mục đích, giá trị, mong muốn chung nào đó, ví dụ để bảo vệ môi trường, ví dụ để giúp người bệnh ung thư, ví dụ để hoàn thành một dự án, ví dụ để đóng góp một phần quan trọng nào đó cho mục tiêu của tổ chức, ví dụ để xây dựng thành công một công ty, vv. Người ta có thể khác nhau. Ý kiến, góc nhìn, giải pháp có thể bất đồng với nhau. Nhưng điều mà tập thể đó cùng hướng đến là giống nhau. Khi ta lấy điểm đến là điểm chung này làm gốc, làm nền tảng để thảo luận, bàn luận, mọi khác biệt sẽ có nơi để qui về, mọi sự tung toé những tưởng chỉ gặp nhau ở vô tận sẽ tìm được điểm giao. Giống như là đi chăn vịt thôi. Người chăn dắt phải biết cách để lùa chúng về một chuồng bằng nhiều cách khác nhau. Người biết hướng dẫn, biết lãnh đạo sẽ có kỹ năng và khả năng tém mọi sự hỗn độn lại, xâu chuỗi những sự tương đồng lại, mượn sức mạnh khác biệt của nhau để nuôi dưỡng và hoàn thiện những ý tưởng hay. Voilà! Giống như một nghệ sỹ vẽ tranh thôi. Không sử dụng màu sắc khác nhau thì làm sao có một bức tranh sống động? Bạn cũng vậy. Thay vì tìm cách đồng hoá tất cả màu sắc thì sao không học cách sử dụng sức mạnh tương phản khác nhau của tất cả mọi sắc màu để hoàn thành một bức tranh chung? Khác biệt là chất liệu của sáng tạo Điểm chung mang người ta lại với nhau. Cuối cùng, tất cả chúng ta đều mong muốn và hướng đến mục tiêu vả kết quả chung thôi mà. Đánh nhau cãi nhau một chút thì đã sao. Năng lượng cọ xát đó nó làm vỡ tung vấn đề, lật tung những góc khuất chưa từng nghĩ đến, và cày xới cho mảnh đất gieo trồng này trở nên sẵn sàng hơn. Look on the brighter side of life - nếu biết cách nhìn vào phía ánh sáng của mọi vấn đề thì bạn sẽ chẳng bao giờ phải than trách về bóng tối. Đời này làm gì có thứ gì mà không có hai mặt sáng tối. Đời này làm gì có con người nào mà không nuôi trong mình hai khía cách đối lập nhau. Bản chất cuộc sống và con người bao nhiêu ngàn năm nay đã thế rồi. Mình xông vào đó đánh trận gì? Lại Don Quixote và chiếc cối xay à? Rảnh thế! Thay vào đó, mình mượn năng lượng của người ta biến thành sức mạnh của mình nè. Lấy chính sự khác biệt làm chất liệu tuyệt đỉnh cho sáng tạo, đơn giản vì sáng tạo là cách kết nối những luồng suy nghĩ tưởng tượng khác nhau thành một thứ gì đó chung hoàn toàn khác biệt, không có tiền lệ, không giống với bất kỳ thứ gì đang hiện hữu. Không có khác biệt và chấp nhận khác biệt làm sao sáng tạo? Nếu cứ đánh đồng kiểu group think - cả đám nghĩ như nhau và hành động giống nhau thì sự khác biệt nó chui ra ở chỗ nào? Bạn thấy không? Thay vì vật vã vì sự khác biệt, hãy xài nó một cách thông thái, vì lợi ích của nó vô cùng ghê gớm. Nhưng muốn xài được nó thì phải hiểu nó, thông cảm cho nó, làm bạn với nó, nuôi dưỡng và đối xử tốt với nó. Bạn làm được điều đó không? Nó thể hiện tâm thế và bản lĩnh của bạn đó. Đừng than vãn. Hãy học cách vẽ tranh! Làm gì làm, chất liệu và tiềm năng trên thế giới này thì đầy rẫy, nhưng không phải ai cũng nhìn thấy và biết cách sử dụng. Con người đã quen để mặc cho giới hạn của chính mình bưng bít mọi khả năng và cơ hội. Con người chỉ quen nhìn thấy sự tiêu cực, rủi ro, điều xấu. Con người lại bị sự yếu kém trong quản trị bản thân và cảm xúc chi phối nên thêu dệt đời thành những câu chuyện trái ngược nhau. Cũng là một cục đá thôi. Người thì thấy khả năng mài nó thành kim cương. Người thì biến nó thành vũ khí huỷ diệt cuộc sống. Người làm nghệ sỹ, kẻ ném đá giấu tay. Tất cả, cuối cùng chỉ là lựa chọn của mỗi cá nhân về cách bạn sẽ thể hiện phần sáng hay tối của bản thân mình với thế giới. Nếu là người mong muốn những điều tốt đẹp, mong muốn những điều tích cực và mong muốn đóng góp cho một thế giới tốt đẹp hơn, hãy học cách vẽ tranh. Khi bạn đã học cách yêu thương và biết ơn tất cả mọi sắc màu, bạn sẽ nhìn thấy những bức tranh tuyệt vời thay vì những ký ức đen đúa. Nếu bạn có kỹ năng và khả năng vung cọ trong sự hào hùng của một bản nhạc giao hưởng, bạn sẽ kiến tạo giá trị thay vì co kéo trên những vết sẹo chưa lành. Đừng than vãn. Hãy học cách vẽ tranh, để thời gian giới hạn mà mỗi chúng ta còn có trên đời này đáng sống.

Trong đời, có lẽ thành công lớn nhất là rèn luyện được môn phân thân thành thể thứ 3. Môn này cực khó, và mình cũng chỉ ngộ ra và bắt đầu rèn luyện thời khủng hoảng tuổi 30. Trước đó, có thể nói mình cực tệ, ego to vật vã, dễ nổi giận đùng đùng, rất thái độ khi người khác không đồng tình hay phản biện vấn đề mình đưa ra, hơi độc tài kiểu my way or the highway - một là làm theo hai là lên đường, không có ý kiến ý cò gì ở đây hết. Mà dạng này trên đời này đầy. Nói không chừng đang đụng chạm rất nhiều người ở đây 😅 Chỉ khác nhau ở chỗ có người nhận ra và thay đổi. Có người tới già vẫn cứ như ri. Nói phân thân vậy thôi, chớ ý là, mình lắng nghe, nhìn nhận, tìm hiểu và giải quyết vấn đề một cách hết sức khách quan, như người thứ 3 trong cuộc, không cho phép emo cảm xúc cá nhân xen vào. Nói đơn giản, làm cực khó. Bạn cứ nghĩ đi, đã bao nhiêu lần chuyện không có gì nhưng vì mình ghét cái thằng đó quá nên nó thành chuyện lớn. Đã bao nhiêu lần chuyện nhỏ như con thỏ nhưng vì ai đó muốn chơi ai đó nên thổi bùng lên cho nó banh nóc mới thôi? Đã bao lần vì chuyện hiểu lầm nhỏ xíu mà mình vận dụng conspiracy theory - thuyết âm mưu vào, thế là tự mình viết luôn nguyên cái kịch bản phim kinh dị thế kỷ 21, càng viết bạn càng hoá thân vào nhân vật, rồi sống trong đó, rồi bày binh bố trận xử đứa này, triệt đứa kia, vô dụng hoá đứa nọ. Mà cuối cùng, thiệt ra là có đứa nào nó làm gì đâu 😂 Có khi, một đứa chọt chọt cho 2 đứa quánh nhau. Vậy, mà 2 đứa vô minh kia nhảy sổ vào quánh nhau như đúng rồi mới ghê. Thù không thành có. Ý đồ tốt thành âm mưu. Chuyện bịa đặt thành chân lý. Má ơi! Gì vậy? Còn thằng chọt chọt thì nó ngồi rung đùi coi phim, cười ha hả khi đầu rơi máu đổ. Lưỡng bại câu thương - hai đứa quánh nhau trọng thương, đó là ý đồ của nó. Chết, là chết mấy đứa thể thứ nhất thứ 2, tao tao mày mày, thề không đội trời chung không vì vấn đề gì cả 😱 Trời ơi, khi ở thể thứ 3, như coi phim hài mỗi ngày. Nhìn người ta xử nhau mắc mệt, chẳng vì cái gì. Chỉ là con người bản chất là không thích bình yên. Bình yên nó chán mà, nên phải bày trò entertain - giải trí cho bản thân và cộng đồng. Để còn tạo tương tác kiểu hùa nhau chửi, hùa nhau drama, hùa nhau emo, đúng kiểu social animal - động vật xã hội. Con người, lại là động vật ích kỷ. Chuyện gì chạm nhẹ vào lợ ích cá nhân là nhảy chồm chồm lên, chưa biết mô tê ất giáp thế nào, cứ đánh mấy đứa ở gần, mấy kẻ tưởng chừng liên quan trước đã. Thà giết lầm hơn bỏ lỡ mà phải không? Chết thì chết tụi nó chớ có chết mình đâu. Kiếm tui an toàn là được. Cứ vậy, con người đứa nào cũng diễn viên hạng A, không mời cũng đóng, mà đóng vai nào cũng toàn là xuất sắc. Đóng phim kinh dị mà ta nói nó hài. Kịch bản xuất sắc toàn những cú twist không bao giờ đỡ nổi. Tới giờ mỗi lần coi vẫn cứ há hốc mồm. Wow! Vậy cũng nghĩ ra được hả? Ha…ha…. Mà thôi, giờ nói chuyện thể thứ 3 đi. Từ khi luyện được góc nhìn từ thể thứ 3, mình ngộ ra mấy thứ như này: Không có chuyện gì lớn. Tất cả đều là chuyện nhỏ Thực tế, bản chất của một vấn đề nó hông có gì phức tạp hết. Biết cách tư duy giải quyết vấn đề là 30 giây. Phức tạp nằm ở con người. Lại con người! OMG! Con người là thứ động vật chơi trò chính trị kinh dị nhất, có khả năng quậy tưng mọi cảm xúc tiêu cực, biến không thành có, biến nhỏ thành to, biến tốt thành xấu, vv. Cho nên, nếu bỏ qua tất cả những thứ dầu cặn mà người ta đổ vô tạo khói tạo lửa trong phim trường, thì vấn đề là không có vấn đề gì hết. Vậy, thì sao phải nhày sổ vào, lết vào, ùa vào giải quyết chi? Cho nên, có khi coi phim hài xong mình im. Có khi mình nói, tớ không quan tâm. Có khi mình bảo, thôi nha mấy đứa. Chung qui lại, là không giải quyết vì có vấn đề gì đâu mà giải. Thấy vậy không phải vậy Mình học nguyên lý này rồi mà phải không? Gì cũng vậy, mình chỉ thấy có 10% phần nổi của tảng băng. Còn 90% phần chìm mình đâu có thấy. Rồi mình phản ứng chi với 10% nhìn thấy? Mà có khi thấy cũng sai nữa, vì mình nhìn bằng mắt thường. Mắt thường, con người chỉ thấy những gì mình muốn thấy mà thôi. Đã thấy có 10%, còn thấy sai, rồi xông ra quánh cái trận gì trời? Phản ứng vô minh, vô thức do emo, tổn thương, trải nghiệm tiêu cực trong quá khứ nó đẩy mình vô thế phản ứng bốc hoả, không kiểm soát được lời nói, hành vi. Qua qua lại lại, hai ba đứa cùng rút gươm rút rựa ra, thế là thành trận chiến. Tào lao! Cho nên, ở thế thứ 3, khi chuyện nổ ra, mình bước lùi lại nhìn nguyên nhân gốc rễ của vấn đề. Ai nói gì kệ. Ai làm gì kệ. Mình không bao giờ phản ứng hùa vào đồng thuận hay chống đối. Mình cũng không bao giờ chọn phe này phái kia. Hai đứa vô minh đánh nhau, làm gì có phe nào? Con người thật tội nghiệp “Thôi, Chấp nó chi. Tội nghiệp nó. Nó đáng thương mà.” Này là câu tôi hay nói khi người này người kia luận tội của nhau cho tôi nghe. Mà có khi cả hai đều đáng thương, vì thật ra bản thân không hề control được bản thân. Tất cả suy nghĩ, lời nói, hành vi đều bị auto pilot - bị anh phi công tàng thức tiềm thức gì đó ảnh lái. Trải nghiệm và tổn thương quá khứ nó lưu trong một cái kho bí mật mà mình hông có chìa. Khi đụng cảnh gì có liên quan, cái kho bèn auto mở ra, kết nối cảm xúc, nỗi đau, sự ức chế dồn nén trong đó ra cho mình xả chơi. Thế là ta lên cơn, như chưa bao giờ trong đời bị nhục mạ đến thế. Thế là ta dập cái đứa trước mặt mình một trận tơi tả, dù nó hổng có làm gì nên nỗi :-) Tội chứ hả? Tội ta, vì ta chỉ là cái thân xe. Còn người lái cái body lại là kẻ khác. Tội họ, vì họ có làm gì đâu. Tự nhiên lấy hết cơn giận năm kiếp bảy đời nhà mình ra đốt trụi nhà người khác. Tất cả đều có thể là fake news Thói thường, khi chuyện xảy ra, thì mình phải bảo vệ công lý cá nhân, cho nên phải xông ra làm truyền thông cộng đồng về cái sự đúng của mình. Mà truyền thông, thì phải thêm mắm dặm muối, cạnh này khoé kia, sốc qua shock lại một chút cho nó spicy. Dặm riết, dặm riết, cái cây thành khu rừng, chiếc ao tù thành đại dương, con mèo ngao ngao thành đàn cọp khát máu người, mối đe doạ cho sự tồn vong của cả cộng đồng. Thôi đi mấy muội mấy huynh! Không có bằng cấp truyền thông mà sao chuyên nghiệp thế? Kỹ năng story-telling - dựng chuyện kể chuyện sao mà đỉnh thế? Mà thôi dẹp đi nghen. OK, bạn đúng. Mà OK, mấy đứa kia cũng đúng. Vì đứa nào cũng chỉ phản ứng theo kiểu con vượn trần trụi (The Naked Ape), sinh ra đã mang cái chất bảo vệ cá nhân và nòi giống ở trong người. Mà cuốn này - The Naked Ape - hay lắm nha. Đọc đi sẽ hiểu rõ hơn về cái sự con trong cái kiếp người. Hiểu rồi, thì sẽ bớt fake news. 80% vấn đề không cần giải quyết Đọc tới đây thì chắc ai cũng thấy, có nhiều thứ đâu cần giải quyết, vì có vấn đề gì đâu mà giải quyết. Cho nên, ở thế thứ 3, mình quan sát, nhìn nhận bản chất của sự việc một cách rất khách quan. Xong, mình xếp nó vô thành 3 loại: loại 1 - 80% sự việc, là tao lao hông cần làm gì. Loại này, là rác cho trí não và tâm hồn, nên mình quét luôn ra khỏi system, quên ngay và luôn không thèm để ý. Loại 2 - 19.9%, là có chút vấn đề thiệt, tuy không có nghiêm trọng ghê gớm như thiên hạ vẽ. Mấy này, giải quyết nhẹ nhàng hợp tình hợp lý để nó không bị nuôi thành con quái vật. Xong, thì cũng lấy cây chổi quét sạch, không để cho nó làm nhơ nhớp tâm trí của mình. Loại 3 - 0.1%, là vấn đề, cần tìm hiểu, nghiên cứu gốc rễ căn nguyên của nó, cần tư duy phương pháp và công cụ đào sâu bứng gốc của nó. Phải bỏ tâm bỏ sức vào giải quyết một lần, để nó không hại mình hại người, để nó không tái đi lặp lại. Đơn giản vậy thôi! Sao? Môn này hay hôn? Muốn luyện hôn? Luyện xong thì đời này thong dong lắm, vì đâu có bao nhiêu vấn đề mà giải quyết :-)

Trên đời này, không ai sinh ra tự nhiên trở nên tự tin, không biết sợ những thứ mình chưa bao giờ làm hết. Rất nhiều bạn nhắn, em muốn làm chuyện này chuyện kia nhưng em sợ, em không đủ tự tin, em không nghĩ mình làm được, em không biết phải làm sao để vượt qua nỗi sợ hãi đang xâm chiếm bản thân mình. Cảm giác đó là bình thường, vì đã là con người, khi bị đẩy ra khỏi vùng an toàn, bắt làm những thứ mình nghĩ mình không giỏi, chưa bao giờ làm, chưa biết có làm được hay không, thì ai cũng run, cũng lo lắng, cũng có vài phần sợ hết. Ai trên đời cũng thế. Bạn không phải là người duy nhất. Càng không phải là người xui xẻo, bị bệnh hay bị đời vùi dập chiếu tướng gì ở đây. Tất cả chúng ta đều sinh ra như thế. Khác chăng là, có người hiểu và biết cách mở rộng vòng an toàn của mình, hay nói cách khác là học cách dấn thân vào vùng phát triển của bản thân, thay vì chỉ ngồi im đó than thở, sợ hãi, phàn nàn, hay đóng phim số phận ủ rũ, đau buồn trong nước mắt. Muốn thành công thì phải học và rèn luyện sự tự tin. Không phải người thành công rồi mới tự tin, mà chính sự tự tin giúp cho người ta thành công trong sự nghiệp và cuộc sống. Cho nên, đừng đổ thừa tại người ta thành công nên người ta mới có sự tự tin, mình chưa thành công nên mình không tự tin là chuyện bình thường. Sorry, ngược lại đó bạn ơi. Tự tin trước rồi nhờ vậy mới thành công đó. Trong đời, ai cũng có 3 vòng tròn, 3 khu vực, hay nói cách khác là 3 vùng tâm lý khác nhau: the comfort zone - vùng an toàn, the growth zone - vùng phát triển hay còn gọi là learning zone - vùng học hỏi, và cuối cùng là panic zone - vùng hoảng loạn. Nhớ là, ai cũng vận hành trong ba cái vùng này hết. Không có ai sinh ra hơn ai, sinh ra biết hết, an toàn hết, được đặc ân đặc quyền không biết sợ hãi hay hoảng loạn. Vùng an toàn là nơi bạn thoải mái, cảm thấy an toàn, dễ dàng, thứ gì cũng rành như lòng bàn tay, không có miếng ngạc nhiên hay lo lắng nào, vì tất cả những thứ trong vùng an toàn bạn đều có thể xử lý như trở bàn tay. Vùng hoảng loạn là nơi con người ta không vận hành được khi rơi vào, kiểu chết đứng, đơ người, thở không nổi, thậm chí là mửa mật xanh mật vàng khi bị đẩy vô. Khi rơi vào trạng thái này, bạn biết đó chính là thứ nằm trong vòng hoảng loạn của bản thân và sẽ không bao giờ ép mình hay cho phép ai khác đẩy mình vào trong đó. Khi cơ thể đã phản ứng dữ dội như vậy rồi thì phải xì tốp ngay, vì không cố được, chỉ có cách thoát ra, chạy về vùng an toàn mà hoàng hồn và thở sâu thôi. Ví dụ từ nhỏ bạn đã quen đứng hát trước lớp, trước trường, trước người quen thì chuyện đứng ra, hát trước một đám đông đối với bạn có thể là chuyện bình thường, không có gì phải sợ, vì nó nằm trong vùng an toàn của bạn. Ngược lại, đối với người chưa bao giờ làm chuyện này thì nó trở thành thứ cực kỳ không an toàn, đối với một số người có thể là đáng sợ, hoặc đối với nhiều người khác là thứ thuộc về vùng hoảng loạn. Hình: Trong vùng an toàn, người ta dễ đâm ra chán nản, vì chẳng có chút động lực hay áp lực nào. Khi có chút áp lực vào, đặc biệt trong vùng kéo căng, đó là lúc con người học hỏi, vươn lên, chinh phục những đỉnh cao mới và vì vậy mà ngày càng phát triển và thành công. Trong vùng hoảng loạn thì, con người sẽ rơi vào trạng thái cạn kiệt, gục ngã vì không quản trị nổi áp lực quá lớn. Vùng phát triển, học hỏi, hay kéo căng là khoảng không ở giữa vùng an toàn và vùng hoảng loạn. Đó là nơi bạn chưa từng đến, có chút lo âu, sợ hãi, kém tự tin, ăn không ngon ngủ không yên khi nghĩ về nó, nhưng lại không đến mức phản ứng đơ cứng không vận hành nổi. Thứ bạn sợ là một thứ rất mơ hồ, không rõ ràng, không có căn cứ gì cả. Bạn sợ, chỉ vì bản thân chưa thử bao giờ, không biết nó được hay không, hay hay dở, rồi người ta sẽ đánh giá sao, vỗ tay hay boo hoo kêu biến khỏi sân khấu đi, không biết thành hay bại và mặt mày liệu sẽ cất ở đâu, vv. Mình sợ sự bất định, sợ kết quả không như ý, sợ bị đời phê bình, chỉ trích, cười chê. Nhưng đã gọi là vùng bất định, nghĩa là không thử làm sao biết. Ít ra thử xong mới biết đó có phải là tách trà của mình, là tiềm năng chưa khai phá của mình, là thêm một cái kỹ năng đỉnh cao hay là thứ sau này đi kiếm đứa giỏi hơn nó đỡ giùm cho. Thật ra, trong rất nhiều trường hợp, nỗi sợ hãi vô hình kia nó tào lao thôi, chẳng có gì ghê gớm đáng sợ như câu chuyện não người thêu dệt. Ví dụ, hồi nhỏ tôi là người rất nhút nhát, đi học hay bị chọc ghẹo, bully. Cho nên khi lớn lên, tôi sợ nhất là đám đông, là phải gặp người lạ, là trình bày nói chuyện trước công chúng. Nhưng tôi hiểu rằng, không làm được chuyện này thì cả đời chẳng thể phát triển hay thành công gì, vì làm lãnh đạo càng cao thì kỹ năng này phải càng tuyệt đỉnh. Nếu thế, một là tôi chọn vùng an toàn, cắm dùi trong đó không dám bước ra. Hai là tôi phải thử dấn thân, học hỏi và rèn luyện, bắt đầu từng bước nhỏ, rón rén thử nghiệm nói trước một hai người, rồi ba năm người, rồi mười mấy người. Giờ, đã đứng được trên những sân khấu quốc tế cả ngàn người, đối diện toàn những nhân vật có lịch sử khủng dưới khán giả, vẫn đứng nổi đó thôi. Hỏi có thuốc gia truyền ba đời nào uống vô khiến cô bé nhút nhát kia trở thành người hùng sân khấu hay không, xin thưa là chớ có mơ. Là tôi, từng bước từng bước một, từng sợi từng sợi sợ hãi một, cố gắng chinh phục nỗi sợ hãi của mình để có hôm nay. Và hôm nay, đâu phải là chưa hết sợ. Mỗi lần chuẩn bị bước lên sân khấu, vẫn hồi hộp, lo lắng, sợ muốn chết đó chứ, nhưng cố gắng chuẩn bị tốt nhất có thể, trình diễn tốt nhất có thể, coi đó như một bài tập tiếp theo để phát triển bản thân. Bỏ ra cả hai chục năm rèn luyện từng bước chứ có phải Thánh Gióng lớn nhanh như thổi gì đâu. Cho nên, bạn đừng có làm một lần xong phàn nàn là nó không work. Không kiên trì kiên định thì chả có thứ làm làm được trong đời. Không có đường tắt hay thuốc tiên gì cứu được ai đâu. Cứ phải dựa vào mình, dựa vào sự nỗ lực rèn luyện của bản thân mình hàng ngày, hàng giờ, từng bước từng bước một. Và đó, chỉ là một trong những ví dụ trong hàng trăm thứ tôi đã từng sợ hãi và đã từng dấn thân để chinh phục nỗi sợ hãi của mình. Điều tôi làm được, là không ngừng mở rộng vòng an toàn của mình, mở rộng vùng phát triển của mình. Nhiều thứ ngày xưa sợ giờ là chuyện nhỏ. Nhiều thứ ngày xưa hoảng loạn, giờ trở thành mục tiêu chinh phục tiếp theo. Tiềm năng của con người cứ như là một cái hố đen, càng hút mọi thứ về phía nó, càng ngạc nhiên vì có quá nhiều thứ mình có khả năng làm được. Và trên hành trình học hỏi, rèn luyện, thử nghiệm và chinh phục đó, bạn ngày càng trở nên tự tin hơn, vì biết mình làm được. Vậy thôi. Không có ghê gớm hay cao siêu gì ở đây. Tôi đã từng sợ chết khiếp những thứ bây giờ là chuyện nhỏ.

Em gởi cho tôi một chiếc thư dài lắm, ký tên cô gái 17 tuổi đến từ Bắc Giang. Thư viết cũng không mấy đầu đuôi, nhưng ở cái tuổi 17 ai mà viết được rành rẽ đuôi đầu gì cơ chứ. Hồi 17, tôi còn ngu ngơ không biết đặt câu hỏi hay băn khoăn về hành trình cuộc sống của mình kia mà. Cho nên, đọc cái thư thấy suy nghĩ của em và nhiều bạn cùng trang lứa thật ra là già hơn, chính chắn hơn mấy thế hệ trước rất nhiều. Ở cái tuổi ăn chưa no lo chưa tới đó, lẽ ra các em nên được vô tư, hồn nhiên trải nghiệm sắc màu cuộc sống mới phải. Mà thôi, thời nào cảnh đó. Mình đâu có thể so sánh gì cho được. Giờ chỉ lắng nghe tâm sự trong thư và trả lời thôi. ————— Chào cô nguyễn phi vân! Trong vài ngày gần đây thì áp lực là từ đang được nhắc đến nhiều nhất trong giới trẻ, cũng như là người lớn. Chính vì vậy cháu cũng có một vài lời chia sẻ cùng với cô. Thực sự mà nói một đứa trẻ làm sao có nhiều áp lực như người lớn nhưng chúng cũng đang phải trải qua những buồn phiền và lo âu hàng ngày. Đặc biệt là khi chúng ở độ tuổi tiến gần đến làm người lớn. Mấy ngày gần đây, có một vài người bạn chia sẻ với cháu là họ đang mông lung, không biết mình là ai, lẩn quẩn trong suy nghĩ mà không thoát ra được. Chủ yếu là họ đang lo lắng cho tương lai, sự nghiệp, việc lựa chọn nghành, nghề phù hợp với bản thân. Cháu cũng chỉ cho những người bạn đó những lời khuyên nhỏ là: tìm giá trị của bản thân mình bằng cách thể hiện bản thân nhiều hơn, tự tạo cơ hội và tự tin trong mọi mối quan quan hệ, trong bản thân. Cháu cũng kể cho những người bạn của mình về những câu chuyện mà chính cháu cũng trải qua để tiếp thêm cho họ sự tin tưởng, niềm tin, động lực. Có lẽ là do cháu may mắn hơn họ một chút là cháu tìm được chính mình nhanh hơn, trải qua khó khăn trước họ nên hiểu rõ hơn một phần nào đó gánh nặng, áp lực mà họ đang trải qua. Đặc biệt, cháu cũng như nhiều các bạn khác trong độ tuổi này đều đang gặp phải một vấn đề về áp lực đồng trang lứa.Khi nhìn về bản thân mình một sinh vẫn đang đi học, đang dùng tiền của bố mẹ, không kiếm ra tiền, cũng không nổi trội mấy mà nhìn những bạn học sinh cùng tuổi trong trường làm việc kiếm được tiền phụ giúp bố mẹ, lo cho bản thân họ thì cháu cũng áp lực lắm. Có lẽ cò nhiều vấn đề khác mà cháu cũng rất muốn chia sẻ với cô và cháu cũng mong nhận được phản hồi từ cô, cho cháu cũng như những người bạn của cháu những lời khuyên thật bổ ích, tiếp thêm cho cháu những động lực vững mạnh. Cảm ơn cô đã lắng nghe. Cô gái 17 tuổi đến từ Bắc Giang ————- Thư gởi cô gái 17 tuổi đến từ Bắc Giang Cô gái à, Con người ai sinh ra trong đời cũng đâu đó phải trải qua áp lực. Áp lực có khi là do thế giới bên ngoài, từ cách gia đình, người khác, xã hội nói chung đòi hỏi, đặt trách nhiệm hay mong muốn lên cho mình. Áp lực cũng có thể đến từ bản thân, khi mình chưa biết cách tiếp nhận và điều tiết áp lực từ bên ngoài. Có khi, áp lực sinh ra từ sự lệch pha giữa mong muốn của bản thân và đòi hỏi của thế giới bên ngoài. Điều đó có thể dẫn đến tình trạng mình cố gắng hoàn thành xuất sắc vai diễn mà thế giới bên ngoài giao cho, kiểu con ngoan, trò giỏi, tấm gương mẫu mực theo tiêu chuẩn xã hội, nhưng bên trong thì những chuyện mình nghĩ, thứ mình muốn làm nó hông có liên quan. It’s OK. Đâu có sao! Giờ mình cứ coi áp lực như một đứa bạn cùng lớp khó chịu đi. Ờ thì chung lớp không có tránh được nên phải tìm cách xử nó thôi. Mà nó là nó, con ba má nó, cháu cô chú nó. Mình không liên quan gì tới gia phả nhà nó hết nên không đời nào mình thay đổi được nó. OK, chơi luôn! Không thay đổi được ngươi thì ta thay đổi ta thôi. Làm gì dữ vậy? Đừng tưởng mấy người có thể chơi khó với tớ. Giờ mình quay lại với bản thân nè cô gái. Đâu là thứ mình có thể thay đổi để vô hiệu hoá ảnh hưởng của đứa chung lớp khó chịu kia? Nếu có thể mình lơ nó luôn được hông? Kệ mày, tao không thèm để ý, quan tâm hay nhìn mặt dù ngày nào cũng ngồi chung một lớp. Còn nếu lỡ chạm trán nó do hoàn cảnh thì mình nhếch mép cười lạt nhách, hất mặt lên, diễn vai “I don’t give a damn - tao đế có quan tâm”, hết sức vui vẻ hồn nhiên cho nó tức chơi. Biết sao hôn? Đời này xung đột nhau đứa nào giận, lên cơn, ngủ không được hay buồn khổ là đứa đó thua. Người ta chọc là để cho mình giận mà. Mình mà giận thiệt thì mình mắc mưu tụi nó rồi, và nó sẽ hả hê lắm khi thấy mình vật vã. Ê, ai chơi kỳ vậy bạn! Fairplay chút đi. Còn không thì ăn cái thái độ của ta đây, lơ đẹp người ơi. Đứa nào kiếm chuyện cho nó tự hốt, còn mình thì cứ nhí nhảnh phớt lờ, kute banh nóc vậy đó. Coi đứa nào tức cho biết. OK, xử xong thằng áp lực học chung lớp, giờ mình chuẩn bị đồ chơi để đàm phán với đời nè. Cuộc sống, mình coi nó như đối tượng đàm phán đi. Đối tượng đàm phán thì khi bạn khi thù, biến hoá theo tình thế. Đời, có khi nó sẽ trải thảm đỏ, tung hô, vuốt ve chiều chuộng mình. Nhưng cũng có khi nó trở mặt làm khó, kiếm chuyện, gây khó dễ, chơi đâm sau lưng mình. Cái đó nó chỉ đơn giản là tính hai mặt của đời mà thôi, y chang như con người vậy á. Mà vạn vật trong vũ trụ này, thứ nào cũng có hai cái mặt trái ngược nhau. Tuỳ bản lĩnh của mình mà nó chọn show ra bộ mặt nào mà thôi. Nếu mình cứ nhỏ bé yếu ớt, thiếu hiểu biết, sợ hãi và tự ti thì nó sẽ đem bộ mặt monster của nó ra hù doạ, ép uổng mình. Còn khi mình lớn mạnh lên, tự tin bản lĩnh, khí thế chiến đấu ngút trời thì nó co vòi lại, răm rắp phục vụ lựa chọn của mình. GIờ mình học cách đàm phán nè cô gái. Một là mình hiểu bản chất này của đời nên mình chả có gì phải sợ. Và mình biết tỏng cách ra chiêu của nó nên mình cũng sẵn sàng chuẩn bị cách đối phó của mình thôi. Ra chiêu nào mình tiếp chiêu đó, lấy áp lực của nó trả lại thành sức ép cho nó. Vậy nghĩa là mình sẽ học cách tiếp nhận mọi thứ xảy ra trong đời một cách thản nhiên, bỏ lên bàn rồi từ từ bình tĩnh mà đàm phán. Trong đàm phán, đứa nào bình tĩnh hơn đứa đó thắng, nên mình cứ kiểu tâm thế Hà Nội không vội được đâu là xong. Nó có muốn ép cũng bó tay. Game này là game của mình. Xử sao, nhanh hay chậm, nghiệt ngã hay như cơn gió thoáng qua là lựa chọn của mình. Mình vui thì mình nhẹ nhàng cho qua. Mình không ưa thì mình làm tới cho banh xác. Vậy đó! Thái độ một chút có khi cũng rất hay. Gặp người hiền lành, tử tế thì mình khiêm tốn, quan tâm. Còn show cái mặt khó ở khó ưa thì mình chảnh cho mà biết. Cô gái thấy không? Khi mình đã bắt mọi thứ xếp hàng ngay ngắn, tham gia vào cuộc chơi của đời mình theo luật chơi của mình thì, tất cả mọi vấn đề nảy sinh, tất cả mọi áp lực dù xuất phát từ đâu mình cũng xử được hết. Bây giờ, từng chiếc từng chiếc một, chuyện gì mà đời nó muốn đàm phán thì mình để lên bàn, nhìn ngắm nó, tìm hiểu nó, nghiên cứu phân tích nó, để xem nó có phải là chuyện mình cần ra tay hay không. Rất nhiều khi, ba chuyện không đáng, chỉ drama bề mặt như ai kia giận hờn, chửi chiết vu vơ thì anh chị mày cho qua, khỏi mất công ra tay. Còn chuyện gì cần giải quyết, ví dụ như chọn nghề nghiệp, định hướng tương lai, how to tự lập không bị phụ thuộc tài chính, vv thì mình bày biện ra suy nghĩ, nhờ thêm người có kinh nghiệm hướng dẫn, rồi mình dành thời gian vẽ ra các ý tưởng, cách giải quyết. Rồi từng cách từng cách một mình thử nghiệm xong nó có giúp mình xử đẹp cái vấn đề kia không. Được thì quá cool. Không xong thì mình tìm cách khác, thử nghiệm tiếp, hiệu chỉnh khi cần, cho tới khi nó được thì thôi. Nói nghe, game này là của mình, luật chơi mình tự đặt ra, đừng để cho kẻ đàm phán kia nó kiếm cách lật cờ, ép ngược lại hay tạo áp lực cho mình. Nó ép qua mình đẩy lại. Đâu phải cứ thảy qua là mình nhặt đâu cô gái. Không nhận đó, đã sao! Hôm nay, mình bàn nhau cách chơi game thôi. Còn ba chuyện cụ thể thì từ từ, từng chuyện từng chuyện một mình giải quyết theo luật chơi mình vừa mới đặt ra. Với chiến lược và tâm thế này, không có chuyện gì trên đời này làm khó được mình đâu. Khó là khi mình tự làm khó bản thân thôi, chớ mọi thế lực ở ngoài kia, mình đã không muốn thì đố đứa nào làm gì được mình. Còn chuyện tôi là ai đây là đâu thì nó cũng chỉ là một trong số những đề tài mà đời quăng ra đàm phán với mình. Cứ theo chiến lược ở trên mình từ từ giải. Biết sao hông? Đời này có người khủng hoảng tuổi ba mươi còn hỏi bản thân câu này. Có người sáu chục tuổi vẫn chưa biết mình là ai. Nhiều khi, có người hết đời mới nhận ra. Cho nên, ở cái tuổi mười mấy còn rất nhiều thời gian. Mình cứ từ từ bình tĩnh, vừa đi vừa tận hưởng vừa trả lời thôi cô gái. Ba má mình có khi còn chưa có câu trả lời cho những câu hỏi lớn như kia. Ở tuổi này, biết hỏi ta là ai, ta sinh ra để làm gì người ta gọi là người có tuổi linh hồn cao, có tiềm năng trở thành những nhân vật hay ho giúp đời sau này đó. Thư đã dài, cô Phi Vân dừng ở đây, chúc cho cô gái và tất cả những người bạn ở độ tuổi này sẽ tìm ra chữ À ha! Rồi thay đổi thái độ chút trong cách mình đối diện và đối xử với thế giới ngoài kia. Nhớ nha, game này là game do mình thiết kế. Ai muốn chơi mời vào, chơi cho đúng luật. Không, thì cho đứng ngoài làm khán giả hoặc delete khỏi cuộc chơi. Vậy thôi! Còn mình thì cứ đúng vai The Negotiator - Kẻ đàm phán thôi. Mình muốn kết quả kiểu gì thì mình đàm phán kiểu đó. Không thích thì bỏ qua. Cứ vui vẻ, tận hưởng một cách chủ động và tích cực vậy đi, vì cuộc đời cho phép.

Chúng ta thường chia sẻ với nhau là mình cần phải hiểu thế yếu và thế mạnh của bản thân là gì, rồi tập trung vào thế mạnh của mình để định hướng nghề nghiệp, để định hướng lựa chọn và quyết định. Khi dấn thân vào những dự án, công việc, nghề nghiệp dựa trên thế mạnh, mình sẽ hăng hái hơn, xuất sắc hơn, sáng tạo hơn, và đương nhiên là vì vậy mà thành công hơn. Tuy nhiên, không phải ai cũng biết thế mạnh của bản thân là gì, và thứ bạn giỏi chưa chắc đã là thế mạnh. Tại sao? Thế mạnh cần phải hội đủ 3 điều kiện: là thứ bạn giỏi, là thứ tiếp thêm năng lượng cho bạn một cách tự nhiên mỗi khi bạn thực hiện hay dấn thân, và cuối cùng là bạn luôn có hay tự tạo động lực để làm việc đó chứ chẳng bao giờ phải đi vay mượn, nhờ vả động lực hay năng lượng của ai hết. Khi bạn giỏi một thứ gì đó, ví dụ giỏi tiếp khách, vì bạn biết cách entertain - giải trí cho khách khứa, ăn gì ngon ở đâu, ăn gì uống kèm rượu gì, karaoke khách loại gì thì đưa đi đâu, đi club chơi thì khách nào nên đưa vào ổ nào, quà cáp ai thì nên mua gì tặng sao. Nói chung là các món ăn chơi giải trí bạn rành rẽ trong lòng bàn tay. Khách đưa vào tay bạn thì không ai mà không chiều được, và đương nhiên bỏ ra thì ai cũng hài lòng đến vô cực. Chẳng hạn bạn giỏi cái môn đó. Nhưng thật ra bạn ghét cay ghét đắng chuyện này. Làm thì phải làm vì việc thảy đến tay và để làm hài lòng sếp thôi, vì nhiệm vụ, vì cái thế phải làm cho con đường công danh sự nghiệp chứ ghét cay ghét đắng ba cái trò ấy, và mỗi khi phải triển xong một trận giải trí như vậy thì bạn cạn kiệt, mệt mỏi, ngán ngẩm đến tận cổ. Vậy thì đó có thể là thứ bạn giỏi, để chứng tỏ hay để làm hài lòng ai đó chứ không phải là thứ bạn đam mê. Và như vậy, có thể giỏi nhưng không phải là thế mạnh. Ngược lại, cũng là thứ bạn làm giỏi như trở bàn tay, vì kiến thức bạn có, vì kỹ năng bạn xịn, vì network bạn có sẵn, và được cái nó là thứ bạn làm hoài không biết mệt, càng làm càng hăng máu, càng thêm năng lượng, càng sáng tạo, càng bày biện ra đủ trò để cho nó hay ho hơn, xịn sò hơn, đỉnh của chóp hơn. Năng lượng và nhiệt huyết được sinh ra từ việc bạn làm, rồi nó lại được sử dụng để nuôi nấng tinh thần cho bạn tiếp tục làm. Cái vòng tròn khép kín này nó cứ thế mà vận hành, thứ này tiếp năng lượng cho thứ kia, nên dù thấy làm quá trời mà sao vẫn tình bơ, cười hết ga, bung hết cỡ. Năng lượng tích cực nó vỡ oà, làm toả xung quanh con người bạn, lan truyền sang bất kỳ ai may mắn chạm vào. Không cần ai truyền động lực, truyền cảm hứng hay động viên gì ráo. Bạn như cái máy phát năng lượng, tự tạo tự phát, chạy ầm ầm mà chẳng bao giờ hết nhiên liệu. Khi ở trong trạng thái như vậy, bạn biết đó là thế mạnh mà mình đang tận dụng. Cho nên, giỏi chưa chắc là thế mạnh. Thế mạnh, ngoài giỏi, còn cần thêm yếu tố năng lượng và động lực tự tạo. Giờ, bạn có thể ngồi xuống phản tư xem đâu là thứ mình giỏi và đâu là thế mạnh để có thể hiểu rỡ hơn, tường tận hơn về bản thân và thế mạnh bản thân. Bài tập rất đơn giản như sau: Liệt kê tất cả những chuyện bạn làm giỏi và được người khác công nhận là bạn giỏi Khoanh tròn những thứ bạn giỏi nhưng chán hay ghét, làm chủ yếu vì bị ép hay vì hoàn cảnh Đánh dấu tick trên những việc bạn vừa giỏi vừa thích, vừa có thêm năng lượng khi làm, vừa có động lực không bao giờ cạn để làm Giờ thì bạn hiểu rất rõ rồi đó, và biết cần phải tập trung vào thế mạnh nào để có thể giúp bản thân định hướng, lựa chọn, dấn thân. Thế mạnh cũng có thể được tìm hiểu qua cách làm nghiên cứu (survey) nếu bạn không chắc thế mạnh của bạn là gì. Đây là link bài survey hoàn toàn miễn phí của học viện VIA. Bạn thử xem nhé: https://www.viacharacter.org/surveys/questions/22953603?startingQuestionNumber=1 Đương nhiên không phải chỉ 1 cái survey mà giải quyết được hết vấn đề, nhưng ít ra nó có thể làm tài liệu tham khảo định hướng suy nghĩ cho bạn. Làm xong, thử ngồi phản tư xem kết quả có trùng khớp với cách bạn đã và đang tiếp cận và vận hành với thế giới bện ngoài hay không. Từ đó, bạn có thể hiểu ra thêm về mình, về khuynh hướng chung tạo nên thói quen hay tính cách, thế mạnh của bản thân mình để có thể tập trung khai thác thế mạnh một cách tới ưu nhất, giúp bản thân ngày càng thành công.

Có bao nhiêu người đi làm nghĩ rằng, cho là, tập trung vào chuyện giao gì làm đó? Mà giao thì cũng phải giao thật cụ thể, đếm task đàng hoàng thì mới vận hành được. Rồi cũng chỉ loanh quanh trong mớ gạch đầu dòng được giao đó mà thôi chứ không nghĩ ra thêm được thứ gì khác để làm cho công việc của mình hay ho hơn, xuất sắc hơn, hiệu quả hơn. Hoặc giả có thể nghĩ hoặc đã nghĩ, nhưng không thèm làm, vì thêm việc là thêm cực chứ có thêm đồng lương nào đâu mà phải cố. Người đi làm như thế, họ hoàn toàn bị động, giống như lên lớp chờ cô giáo kêu lên trả bài, kêu sao làm vậy, chỉ đâu đánh đó, đẩy bản thân vào thế xếp hàng chờ lãnh task như những con robot vô hồn. Người như thế trong xã hội đi làm này thì nhiều lắm, và đó là lý do vì sao họ không thành công. Người thành công là người luôn chủ động. Với họ, chỉ cần gọi tên mục tiêu, họ sẽ nghĩ ra 1001 cách đề đạt được một cách xuất sắc nhất, 1001 cách khác để vượt ngoài mong đợi, và 1001 mục tiêu khác nữa để biến công việc vốn dĩ bình thường của vị trí họ hiện đang nắm giữ thành công việc của siêu nhân. Họ sẽ thách thức bản thân tạo ra nhiều giá trị hơn, đặt ra nhiều đỉnh cao mới hơn, thách thức những giới hạn hiện có, làm không chỉ vì mục tiêu ngắn hạn trước mắt mà còn vì sự phát triển bền vững của đội ngũ và tổ chức. Họ quản trị hiện tại, quản trị tương lai, quản trị sếp trên, người dưới và cả những quan hệ hàng ngang với tất cả các phòng ban, đội nhóm khác. Game này là của họ. Bàn cờ này là bàn cờ của họ. Hiện tại này thuộc về họ. Và người thành công hoàn toàn chủ động làm chủ cuộc chơi do chính bản thân bày ra, trong luật lệ của tổ chức, để tạo ra điều kỳ diệu cho chính hành trình và sự nghiệp của mình. Họ chẳng bao giờ ngồi chờ, chẳng bao giờ xếp hàng nhận task, lại càng không bao giờ chỉ biết lui cui, loanh quanh với vài cái gạch đầu dòng mà ai đó đã phát cho. Họ không bao giờ hài lòng với hiện tại vì hiểu rằng luôn có khoảng không tự do để làm tốt hơn, xuất sắc hơn, xịn sò hơn…. Sự chủ động khiến cho họ phá banh mọi giới hạn, thách thức mọi thành tích hiện hữu, vượt qua tất cả ràng buộc hữu hình hay vô hình của một tổ chức để bứt phá. Và vì vậy mà họ thành công. Và vì vậy mà tổ chức đương nhiên phải trân quý và gìn giữ họ. Và vì vậy mà họ tạo ra giá trị vô song trên thị trường và được săn đón bởi những lãnh đạo có tầm nhìn. Và vì vậy mà dù có làm thuê, họ cũng làm chủ cuộc chơi sự nghiệp của mình. Và vì vậy, ở một mức độ nào đó, họ có thể đặt ra luật chơi riêng cho những cuộc game mới của mình. Vậy, gọi là đi làm chủ động. Vậy, để rèn luyện cho bản thân tâm thế đi làm chủ động, bạn cần lưu ý những gì? Chia sẻ kinh nghiệm cá nhân cho những ai quan tâm, tôi luôn đặt cho mình câu hỏi và tự đi tìm câu trả lời một cách chủ động mà không bao giờ chờ tổ chức. Có bao nhiêu cách khác, việc khác có thể làm để đạt được mục tiêu và KPI được giao một cách hiệu quả hơn? So với khả năng của bản thân & đội ngũ, lịch sử phát triển của tổ chức trong ngành và trên thị trường, có bao nhiêu cách để có thể vượt xa mục tiêu đặt ra? Để tạo nên kỳ tích so với mục tiêu được giao, tôi cần tự bày biện ra thêm những trò gì? Và tôi sẽ vay mượn, vận động nguồn lực nào để làm cho nó tới? Những khó khăn, thử thách tôi có thể phải đối diện khi tạo nên kỳ tích là gì? Vậy thì kế hoạch chặt chém yếu tố hay nhân tố cản trở hành trình của tôi là gì? Có những cơ hội đổi mới, sáng tạo nào để khiến cho công việc hiện tại của tôi đỉnh hơn, bứt phá hơn, wow hơn, tạo ra impact - ảnh hưởng siêu to hơn không? Ví dụ như thay đổi cách làm, thay đổi kênh tiếp cận, thay đổi cách vận động nguồn lực, thay đổi qui trình, vv? Nếu vậy, có bao nhiêu dự án mới tôi có thể tạo ra thêm và kế hoạch cụ thể là gì để các dự án này đạt được thành công? Tôi sẽ đặt vấn đề và trình bày sao để nhận được sự ủng hộ của tổ chức? Nếu không được ủng hộ vì bất kỳ lý do gì thì tôi sẽ xử sao? Đâu là plan B để tiếp tục pilot và chứng minh cho bằng được sự khả thi trong giải pháp mà tôi đề nghị? Nói chung, người giỏi họ giống như cây đèn không cam chịu cạn dầu. Họ cứ tự đổ nhiên liệu và cứ cháy, cứ cháy bùng bùng, càng cháy càng hăng và đốt sạch mọi cản trở trên đường đi cho đến khi làm được thì thôi. Họ không chịu tắt đèn, cũng không chờ ai đó đến châm dầu. Sự chủ động này mang đến cho họ không ít vấn đề, không ít lời ra tiếng vào từ đám nay-sayers - phái chuyên nghiệp lắc đầu và nói không. Cho nên, thật ra không phải ai cũng dám dấn thân, vì chẳng ai tự nhiên kéo việc vào thân, tự nhận thêm rắc rối về mình, hay “làm không công” những thứ mà bên thuê người ta không đòi hỏi. Họ khác người bình thường chỗ đó, vì họ là người xuất sắc. Mà người xuất sắc thì luôn sáng tạo, luôn chủ động tìm thêm việc, vì mục tiêu của họ là vươn tới sự xuất sắc của bản thân, không phải là một kẻ đi làm phổ thông, với một vị trí phổ thông, trong một môi trường phổ thông. Mọi giới hạn và tiêu chuẩn hiện hữu đối với họ là để làm bàn đạp mà bứt phá. Vậy thôi! Một cách cực kỳ chủ động.

Bạn nhắn tôi như thế, vì sự lựa chọn ban đầu của bạn là làm chuyên môn, rồi dòng đời đưa đẩy sao đó mà bạn lên làm quản lý luôn, không làm chuyên môn nữa. Hồi đầu, bạn đến với nghề của mình vì đam mê chuyên môn này, nên hăm hở bỏ ngành học chính của mình để chuyển sang làm thứ bản thân yêu thích. Nhưng từ khi lên quản lý, bạn không còn làm chuyên môn nữa, mà phải tập trung lo làm sao cho có doanh thu, cho giảm chi phí, giải quyết các vấn đề nhức đầu về nhân sự, tài chính, vận hành…. Được một thời gian, bạn mệt mỏi, cạn kiệt, chán nản không còn muốn gặp ai, không còn vui vẻ hào hứng gì với cuộc sống và công việc mình đang làm. Bạn co rút lại, không giao tiếp xã hội, một mình đi về trong sự nặng nề của thế giới riêng. Khi nhắn cho tôi, có lẽ bạn cũng đã chạm nóc của nỗi chán chường, nhưng không biết làm sao để thoát ra, vì bạn đã đầu tư quá nhiều thời gian, công sức, mong muốn của mình vào trong đó. Hiện tượng này gọi là sunk cost fallacy - nguỵ biện chi phí chìm, hay nói đơn giản là tiếc nuối những gì mình đã bỏ ra, dồn vào, nên không cam tâm chịu thất bại, không cam tâm đóng nó lại hay bỏ nó đi, mặc dù bản thân đã quá mệt mỏi và hết cách. Thời còn trẻ, tôi cũng hay bị rơi vào tình huống này, hết cách cứu rồi nhưng cứ cố, phần vì mày mặt không chấp nhận thất bại, phần vì tiếc bao nhiêu công sức, tiền bạc mình đã đầu tư vào. Có điều, bài học tôi học được là, nếu nó không work là nó không work dù bạn có cố tới cỡ nào. Càng cố chỉ càng khiến cho bản thân lún sâu vào, mất nhiều hơn, và khổ nhất là ngày càng cạn kiệt về mặt tinh thần cho đến khi gục ngã. Rồi không lẽ bạn cam chịu ngập ngụa cả đời trong vũng bùn, cắt hết đường vui vẻ và hạnh phúc của bản thân chỉ vì tiếc những gì mình đã lỡ chi ra? Cuối cùng, thật ra đây chỉ là sự cố chấp của bản thân mà thôi. Không ai bắt mình phải khổ như thế cả. Đời người luôn có thứ mình làm được và thứ mình làm không được. Làm gì có ai trên đời mà làm gì cũng thành công cả. Không có! Tận nhân lực tri thiên mệnh là như thế. Luôn có những phần trăm chiến thắng từ thế giới bên ngoài, từ môi trường, từ thời điểm, từ những sự kiện không cách nào đoán trước, từ sự thiếu ủng hộ của vũ trụ khi những ngôi sao chưa kịp xếp thẳng hàng. It’s OK. Có sao đâu. Không ổn thì mình dẹp đi rồi tiếp tục làm thứ khác thôi. Nó cũng chỉ là một dự án trong vô số những dự án trong đời thôi mà. Một chuyện không thành nó đâu có đại diện cho sự thất bại toàn tập của bản thân đâu. Nó chỉ là một sự thử nghiệm và nhận ra cách này chưa đúng. Vậy thôi á. Hoàn toàn không có chút cần thiết phải để cho bản thân chìm dần vào vũng lầy tiêu cực do góc nhìn và cái ego của mình nó tạo ra. “Em à, em thử nhớ lại xem vì sao em đã bắt đầu công việc này, vì yêu thích và đam mê. Vậy thì em nên chỉ làm thứ em đam mê và yêu thích. Có thể công việc của quản lý không phải là tách trà của em. It‘s just not your cup of tea”, không phải là điều em theo đuổi. Vậy thì mình chỉ cần de lại một chút, nhớ lại và tìm lại lý do vì sao mình dấn thân trên hành trình này một chút, rồi có khi là trở về tập trung vào đó, làm cho thiệt vui, thiệt hạnh phúc, thiệt đã đời. Có khi em đã lỡ quẹo sai ở một đoạn nào đó của hành trình. Đâu sao. Quẹo sai thì mình vòng lại thôi mà. Có gì đâu mà phải chán chường, tuyệt vọng thế kia. Bỏ qua nỗi sợ hãi về sự xầm xì của thiên hạ đi thôi. Người có bản lĩnh không chỉ biết dấn thân mà còn biết khi nào nên dừng lại. Vậy em ha.” Bài học lớn trong đời của chính tôi, là biết bỏ xuống khi cần. Càng về sau, khi trải nghiệm ngày càng dày dặn hơn, tôi ngày càng học cách bỏ nhanh hơn, khi biết thứ gì đó không work. Tôi học cách tháo dỡ sự cố chấp, bỏ cái tôi xuống không mày mặt, học cách chấp nhận thất bại, nhìn nó như một bài học rồi move on - tiếp tục hành trình một cách thản nhiên. Chỉ là thêm một bài học nữa trong đời mà thôi. Cả đời này lúc nào mà chẳng học. Làm người thế nào cũng có lúc quyết định sai. Sai thì sửa thôi mà. Làm dữ vậy? Cho nên, với những ai đang trong tình trạng sunk cost fallacy, khuyên các bạn nên nhắm mắt lại, hít thở một hơi thật sâu rồi quyết định buông bỏ nó đi. Thật ra chẳng có chuyện gỉ ghê gớm ở đây đâu. Sự ghê gớm nó nằm trong cái đầu của bạn. Chính bạn là người vì sợ hãi đủ thứ mà thêu dệt nó thành một chuyện quá sức chịu đựng, rối rắm nặng nề, không có đường giải quyết. Trong khi đó, quyết định thật ra cực kỳ đơn giản, vô cùng rõ ràng và hết sức dễ dàng. Voilà! Bỏ xuống một cái là xong. Cuộc đời sẽ lại nhẹ nhàng. Bản thân sẽ lại sẵn sàng để re-start - khởi đầu lại với những gì mình yêu thích. Vậy thôi đó. Thử đi ha.

Thường thì, người ta sẽ luôn khuyên mình là “Think outside of the box - suy nghĩ vượt ra ngoài cái hộp”, nghĩa là suy nghĩ vượt ra khỏi những giới hạn đóng khung. Đây là câu thường được sử dụng để khuyên người ta mở đầu mở tim ra mà tư duy, thoát ra khỏi những khuôn khổ hiện có, đón nhận những cách tiếp cận phi truyền thống, những ý tưởng không giống ai, những giải pháp sáng tạo hơn. Có diều, khi ta nói câu này, thì ta đang mặc nhiên cho rằng người đối diện đang ở trong chiếc hộp. Thì phải ở trong cái hộp mới bị kêu thoát ra đi. Chớ ở ngoài rồi thì ai kêu réo làm gì nữa? Cho nên, khi nghe câu này, thì bạn hiểu rồi đó, nghĩa là người ta đang thấy mình bị nhốt trong một chiếc hộp. Mà bạn có đang bị nhốt trong một chiếc hộp hay không? Chiếc hộp đại diện cho sự cố chấp, sự đóng khung trong cách tư duy, suy nghĩ, cho lối mòn trong cách tiếp cận, cho sự tự cao rằng mình luôn luôn đúng và người khác chắc chắn sẽ sai, cho sự ngộ nhận rằng người làm sếp, người lớn tuổi hơn, người có kinh nghiệm hơn, người được trao cho một tước vị nào đó thì luôn giỏi hơn, hay hơn, đúng hơn, sáng tạo hơn, vv. Sorry! Chưa chắc à! Đời này không ai hoàn hảo cả. Đã là người thì sẽ có lúc mắc sai lầm. Đã là người thì sẽ có nhiều thứ mình không biết. Đã là người thì sẽ có rất nhiều khi đưa ra quyết định sai. Đừng tưởng mình là siêu nhân, cứ thế dẫn dắt một lũ thua kém hơn đang đi theo mình. Thời này, trong cái thế giới của những vấn đề phức tạp và bất định này, một mình chẳng ai làm gì nổi. Vấn đề nó phát sinh không có tiền lệ, không có khung có hình nào để canh vào, không có best practice - tiêu chuẩn xịn sò nhất để dõi theo, càng không có hình dáng rõ ràng như nào là đúng. Rồi ở trong tình trạng đó, ai ra quyết định? Ai dám chắc một mệnh lệnh gì đó chính là lựa chọn? Ai dẫn đường khi bản thân cũng chẳng biết đường? Cho nên, lâu lâu cứ phải audit - kiểm toán lại xem mình có đang ở trong chiếc hộp bé xinh kia hay không. Đôi khi, cũng nên phản tư về cái sự thoải mái của bản thân khi mọi thứ được chất ngăn nắp vào chiếc hộp, để còn biết cách thoát ra, trước khi quá muộn…. Nếu bạn đã từng thành công, coi chừng chiếc hộp! Thành tích và thành công xây dựng sự tự tin cho con người. Ai cũng biết như thế cả. Và đó là điều tốt. Vì sự tự tin xây dựng được sẽ tiếp tục dẫn dắt bạn đến thành công. Tuy nhiên, beware - cũng nên hết sức cẩn trọng. Sự tự tin thái quá sẽ khiến bạn kiêu ngạo về cái sự giỏi giang của bản thân. Nếu tôi đã thành công cách này thì tôi sẽ tiếp tục thành công nếu cứ làm theo cách ấy. My way or the highway - lịch sử đã chứng minh rồi, cách của tôi là đúng, là cách dẫn đến thành công, là cách đã được minh chứng, cho nên cứ canh theo đó mà làm, hoặc là biến, đừng có bày thêm trò này cách kia. Kiểu tư duy ngạo mạn này rất phổ biến ở người đã từng thành công, và nó khiến họ không còn biết lắng nghe, không còn biết cộng tác và tiếp nhận ý tường hay kiến nghị từ người khác. Họ tưởng, mình đã trở thành kẻ bất khả chiến bại trong mọi trường hợp, mọi lĩnh vực. Sự hình tượng hoá bao trùm từ một trải nghiệm cụ thể nào đó là cách sai nhất để giam con người vào chiếc hộp, và sự kiêu hãnh giữ họ lại trong đó…. Nếu bạn đang làm trong lĩnh vực sáng tạo, có khi cần delete chiếc hộp Lẽ thường, ai cũng nghĩ rằng người học và vận hành trong một lĩnh vực hay nghề nghiệp sáng tạo đương nhiên là người sáng tạo. Chưa chắc! Hôm qua nói chuyện với một người bạn ở Singapore làm trong nghành truyền thông, cổ than, trời ơi làm dự án chung với mấy bạn sáng tạo mà mệt mỏi luôn. Hỏi tại sao, cổ trả lời, vì họ bảo nhau phải suy nghĩ vượt ra khỏi chiếc hộp. Khi người ta bảo nhau thế thì người ta đang ở trong chiếc hộp. Còn tôi, tôi chẳng thấy chiếc hộp nào! I don’t see the box! Con người sinh ra vốn đâu có vác theo chiếc hộp nào trên người. Vì vậy mà trẻ con tụi nó đương nhiên sáng tạo, không cần phải dạy, chỉ cần tạo môi trường thôi. Còn chúng ta lớn lên, cứ canh theo phải này phải nọ phải kia theo đòi hỏi của gia đình, môi trường, xã hội. Cho đến khi, ta mang vác chiếc hộp trên lưng lúc nào không biết. Và cứ thế mà cõng nó cả đời, vừa cõng vừa nuôi, cho nó ngày càng bự ra, to lên, để ngày kia nhốt lấy chính mình…. Thế giới bên ngoài rất thích sự ngăn nắp. Cho nên, bằng cách này hoặc cách khác, mọi thứ đều sẽ được con người mang ra hộp hoá, đóng nhốt dán nhãn cẩn thận để dễ phân loại, dễ quản lý, dễ kiểm soát. Sáng tạo cũng như vậy. Giáo dục cũng như vậy. Cho nên, học về sáng tạo trong môi trường giáo dục sáng tạo bị kiểm soát thì chắc gì đã trở nên sáng tạo? Có khi, thứ ta học chính là thứ tước đi của ta sự sáng tạo vốn có của một đứa trẻ. Có khi, sáng tạo trong khuôn khổ một chiếc hộp chính là môn mà ta học. Do you see the box? Cuối cùng, bạn thấy hay là không thấy chiếc hộp kia? Nếu bạn lãnh đạo một kiểu top down, bạn đang ở trong chiếc hộp OK, trừ khi ra trận mọi thứ phải răm rắp theo binh pháp thì chỉ cần làm đúng không cần sáng tạo, cho đến khi bạn gặp sự cố không có trong kịch bản. Còn lại, thì người lãnh đạo mà chỉ thích từ trên ép xuống, tự nghĩ tự đúng xong tự ban hành bắt đội ngũ mình phải nghe theo không được có ý kiến, không được phản biện vả đóng góp cho nó thực tế hay hợp lý hơn thì Ta da! Xin chúc mừng! Bạn đã tậu được cho mình một chiếc hộp xinh xinh để yên tâm nhốt mọi thứ vào trong đó, để sung sướng vì mọi thứ nằm trong vòng kiểm soát, để cảm thấy sức mạnh cá nhân vì mình trở thành chủ nhân sở hữu chiếc hộp, và tất cả bọn chúng đã bị người chủ này thuần hoá và nhốt đẹp vào chiếc hộp. Một bầy bị thuần hoá lơ ngơ đi theo bạn. Bạn bảo gì chúng nghe đó. Bạn kêu gì chúng làm đó. Bạn không kêu chúng không làm, vì có biết phải làm gì đâu. Vậy không gọi là lãnh đạo. Gọi là chăn cừu mới đúng. Rồi một ngày bạn cạn kiệt ý tưởng, bạn vấp ngã, bạn thất bại một chuyện nào đó, bạn la lên, sao tụi bây không có đứa nào có đầu óc, biết sáng tạo, biết lên tiếng cảnh báo khi tao đưa ra quyết định sai. Ủa, chăn cừu thì lùa đâu nó đi đó chớ nó đâu biết nghĩ ra ngoài chiếc hộp mà bạn đã nhốt chúng vào? Game nào luật đó thôi mà. Nhốt vô rồi hỏi sao cứ ở trong đó chẳng biết thoát ra. Coi lại cái tư duy lãnh đạo của mình đi chớ. Nếu bạn chưa bao giờ brainstorm giải pháp với người khác, bạn đang vừa xây vừa ở trong chiếc hộp Không phải chỉ có người dẫn dắt mới có thể rơi vào chiếc bẫy hộp. Ai cũng có thể. Nhiều bạn nhắn tin thái độ lắm, kiểu em đưa ra ý kiến hay vậy mà sao họ không ôm chầm lấy nó, không sử dụng nó, không tuyên dương em…. Ủa, làm gì cũng phải collab, cộng tác làm chung một đội với nhau, có ý gì hay thì cùng nuôi dưỡng, đóng góp cho nó lớn lên. Chớ ai cũng nghĩ mình hay mình hay mình đúng hết, không brainstorm với nhau thì sao ra được thứ tốt nhất. Thứ bạn nghĩ nó chỉ đúng trong ngữ cảnh của bạn. Còn ngữ cảnh của người khác thì sao? Đâu phải ai cũng ở cùng trong chiếc hộp nhỏ xinh kia với bạn đâu? Thực tế của bạn khác. Thực tế của họ không liên quan gì. Vậy thì góc nhìn nào là đúng? Trong cái thế kỷ của kinh tế sáng tạo này, làm gì có 1 cá nhân mà tạo ra kỳ tích. Vấn đề phức tạp thì cần phải có nhiều người với nhiều chuyên môn và góc nhìn khác nhau cùng góp sức, mỗi người một mảnh ghép mới thành bức tranh muôn màu được chứ. Khi ta chỉ khăng khăng ôm lấy ý kiến của mình, ý tưởng của mình, ta đang tự xây tự nhốt mình trong chiếc hộp, không cho phép những gì ta đang có nó lớn lên bằng sự nuôi dưỡng của người khác. Ngược lại, khi ta chưa nghe đủ đã bác bỏ, chém rụng ý tưởng của người khác bằng định kiến và sự cố chấp của chính mình, thật ra là ta đang chiến đấu để bảo vệ chủ quyền lãnh thổ chiếc hộp mà thôi. Thật ra là bạn đang sợ rủi ro, sợ cái mới, sợ sự thay đổi, sợ những điều mình không biết chưa biết, sợ vượt ra khỏi vòng an toàn của chiếc hộp mà mình đã dày công xây dựng bao năm. Thì cuối cùng cũng là cõng chiếc hộp trên lưng mà lết cho đến cuối hành trình nhân sinh, rồi luyến tiếc bỏ nó xuống, ra đi với hai bàn tay trắng. Âu cũng là chuyện vạn người như một, đến đi vẫn chưa hiểu tại sao thôi mà. Ừ thích thì cứ cõng, nhưng đừng bắt người khác cõng theo. Ai trên đời này cũng có lựa chọn được tự do làm điều mình mong muốn và chẳng ai có quyền ngăn chặn hay bắt họ phải làm khác đi, làm y chang như mình hết. Cuối cùng, bạn đang ở trong hay ngoài chiếc hộp? Bạn thấy hay không còn thấy chiếc hộp? Bạn có đang cõng trên lưng mình một chiếc hộp bé xinh xinh?

Bạn nhắn cho tôi một tin nhắn rất dài bằng audio, kể hoàn cảnh của mình, và khóc…. Cũng như mọi gia đình cơ bản khác, bạn được học hành tử tế, tốt nghiệp đại học, rồi đi làm loanh quanh vài công việc nhẹ nhàng trong khi tiếp tục học lên cao học. Sau một thời gian, trong khi vẫn còn đang học tiếp, thì bạn bè đã ra trường đi làm hết, có cuộc sống ổn định và thăng tiến như bao người bình thường khác trong xã hội. Bạn thì vẫn loanh quanh đi học, không có công việc gì ổn định, không có định hướng sự nghiệp gì rõ ràng, không có bất kỳ một sự “tiến hoá” nào so với những ngày còn trong trường đại học. Rồi bạn cảm thấy mình thật là thất bại, thật là lập dị, thật là chẳng ra gì vì chẳng giống ai và chẳng bằng ai. Đó là một trong những câu chuyện mà tôi đã từng nghe về cái gọi là dán nhãn “thất bại” lên bản thân. Đây không phải là hoàn cảnh duy nhất. Có rất nhiều câu chuyện và hoàn cảnh khác. Cũng vì đưa ra một lựa chọn nào đó trong đời và lựa chọn đó có thể sai, có thể không giống ai, có thể tự làm khó cho bản thân, có thể quá thử thách hay quá dài để bản thân có thể đủ nhẫn nại giữ cho mình còn lửa. Lý do dù là gì đi chăng nữa, thực tại là bản thân đang rối, đang hoang mang, đang vô định, đang bất lực và có phần tuyệt vọng vì cảm thấy mình vô cùng thất bại, vô cùng mất mặt với thế giới bên ngoài, vô cùng cạn kiệt về tinh thần và thể xác, vô cùng sợ hãi phải đối diện với cái mác “không ra gì” hay “không ra hồn” mà bản thân hoặc người khác gán lên mình. Cũng có khi, chính sự sợ hãi khiến cho mình tưởng tượng ra là như vậy chứ cũng chẳng ai bận tâm mà nghĩ như thế cả. Sự sợ hãi không được là “hình tượng hoàn hảo” hay “thành công” theo định nghĩa của xã hội là nguyên nhân đẩy con người vào vùng thêu dệt. Càng sợ hãi, người ta càng tự thêu dệt ra nhiều lý do khiến mình “không ra gì”, rồi tự hù doạ bản thân, tự xúc phạm bản thân, tự hành hạ và tấn công bản thân. Sự cạn kiệt đến từ đó, từ việc bạn tự kết tội và phán quyết bản thân, hận thù bản thân, ghét cay ghét đắng bản thân vì mình “không ra gì”. Cho nên, nếu bạn đang ở trong trạng thái và tình huống tương tự, có lẽ bạn cần phải chiến đấu với chính bản thân mình để thoát ra. Và chỉ khi bạn bắt đầu cuộc nội chiến này thì sự “không ra gì” nó mới có thể đầu hàng và bỏ đi. Bằng không, nó sẽ theo ám bạn suốt đời, khiến cho bạn tin rằng mình không ra gì, khiến cho bạn chắc chắn về sự thật được thêu dệt của chuyện bạn không ra gì, khiến cho bạn give up - tự nguyện bỏ cuộc một cách dễ dàng, thiếu cân nhắc. But why? Nhưng tại sao lại phải như thế chứ? Chọn sai chọn lại mấy hồi Có người, do đưa ra một lựa chọn hay quyết định sai nào đó trong đời, xong cứ bám lấy nó vì không thể cam chịu cái mác “thất bại” mà làm hoài, làm hoài, làm cho đến khi thân tàn trí lụi mà vẫn cứ cố chấp. Ủa, ai bắt bạn phải thế? Thứ gì mà nó không vui, nó hành hạ cho bạn tàn tạ, nó khiến cho bạn cạn kiệt tinh thần thì nó sai rồi. Mà đời này có ai không nhiều lần sai? Có phải thánh đâu mà làm gì cũng đúng? Cho nên, chọn sai thì chọn lại, làm sai thì sửa lại, quyết định không đúng thì quyết định lại thôi chứ có gì đâu mà khó. Chỉ có bản thân mình trói mình giam mình trong cái nhà giam mặt mày là ta phải đúng, chớ đời này ai cũng bận rộn hết, đâu có ai rảnh mà ngồi theo dõi xem bạn đúng hay sai. Chọn sai thì chọn lại mấy hồi. Chỉ là góc nhìn khác thôi. Ăn thua là bạn phải vui vẻ, hạnh phúc, đầy năng lượng với lựa chọn của mình. Còn khi đã lao xuống dốc thì lập tức phanh lại và đổi hướng đi chớ. Còn chần chờ gì nữa? Cởi bỏ nút thắt quá khứ Cũng có người làm gì làm, cũng chỉ là loanh quanh trên bề mặt. Đôi khi, bạn đã trải qua những sự kiện, những nỗi đau hay ký ức đen tối nào đó trong quá khứ và nó khiến cho bạn cảm thấy bản thân luôn là người thất bại, không có năng lực, không ra gì…. Đây là những nút thắt quá khứ đã được hình thành trên hành trình bạn sinh ra và lớn lên, và chúng chỉ là sự sai lầm hay vô ý của tâm thức thôi. Ấy vậy mà chỉ vì mình không nhận ra, những nút thắt này cứ như vậy lớn lên theo thời gian, và trở thành khối u đầu não. Cứ mỗi khi bạn muốn làm gì, nó lại vác kèn vác trống ra la làng, rằng “mày là đứa thất bại, mày là đứa chẳng ra gì. Bỏ cuộc đi thôi.” Và thế là, bạn lập tức buông vũ khí xuống và bỏ chạy, vì cái giọng nói trong đầu bạn nó bảo thế, nó khuyến khích thế, nó khẳng định thế. Bạn không còn là mình, vì bạn đã bị kiểm soát bởi khối u đầu não kia. Mỗi khi nó thắng, sức mạnh của nó lại nhân lên, nhân lên. Nếu cứ đề như vậy hoài, có ngày nó sẽ trở thành ông chủ, bạn trở thành đầy tớ chỉ biết tuân theo răm rắp. Bạn sẽ hoặc là sống cả cuộc đời còn lại với chức danh nô lệ, hoặc là bạn tự kết thúc hành trình kiệt quệ này…. Ủa, nút thắt sinh ra vì một sự kiện hay hoàn cảnh nào đó thì nó chỉ là dữ liệu thôi mà. Sao ta lại cho nó cái quyền take over - xâm chiếm cuộc đời và linh hồn mình, rồi nghiễm nhiên trở thành tên cầm quyền độc tài thế kia? Ai cho phép nó làm như thế? Cuộc đời này là cuộc đời của chính mình. Quyền tự do và hạnh phúc là quyền cơ bản của mỗi con người. Lựa chọn làm gì là lựa chọn của cá nhân. Liên quan gì tới ba cái nút thắt “ý lộn quên làm lại” kia? Tào lao thật! Nếu ở trong hoàn cảnh này, thì lo mà di chuyển vào bên trong, tìm cái chỗ và cái thời nó tạo ra nút thắt lộn chuồng kia, rồi lập tức cởi nó ra. Đừng cho phép nó auto dẫn dắt tư duy, suy nghĩ và tinh thần của mình nữa chứ. Stop ngay chuyện xây dựng hình tượng xã hội Trời ơi khổ lắm. Sinh ra cái, bị úp nguyên cái sọt “hình tượng chuẩn” của xã hội lên đầu. Xong, cả đời cứ ôm cái sọt mà chạy. Vừa sợ nó rớt xuống, bắn tung toé, vừa sợ mình không đủ chuyên nghiệp để giữ lấy nó, vừa buồn vì mình cứ phải ôm cái sọt mà chạy, chạy hoài, chạy muốn gục ngã vẫn chẳng có ai hiểu cho…. Haizz, thế giới và xã hội bên ngoài hay ghê. Chỉ vì muốn chồng từng viên gạch y chang như nhau lên trên tường mà sinh ra cả hệ thống để qui định và kiểm soát chất lượng. Viên gạch nào khác một tẹo là bị xử ngay, xử cho tới chết để làm gương cho kẻ khác. Riết rồi, con người ai cũng thành con cừu, cứ canh đuôi đứa trước mà be he. Không dám trở thành mình. Không dám là mình. Không dám tỏ ra khác biệt vì sợ bị phong sát. Cả đời chỉ học thêm các kỹ năng lẫn vào đám đông, xếp hàng ngay ngắn, càng phổ thông và “đúng chuẩn” càng an toàn. Còn lại, khi chỉ có một mình trong một góc tối chui nhủi nào đó, người ta mới dám sống…. Ủa, mà ai có quyền bắt bạn phải ôm cái sọt mà chạy? Nếu bạn bỏ cái sọt xuống thì sao? Nếu bạn không thèm nhấc cái sọt lên thì sao? Làm gì chỉ có 1 cách để giải quyết một vấn đề nào đó. Hình với chả tượng. Tào lao chết! Đời chỉ có vài chục năm. Rồi đứa nào cũng phải check out. Tự nhiên sinh ra chỉ để ôm cái sọt chạy, tới nơi bỏ hết lại ra đi, sống không có một miếng ý nghĩa nào, chết thì tỷ đứa cũng như nhau. Sao phải vậy? Thôi, dẹp ngay cái chuyện xây dựng hình tượng xã hội tội nghiệp kia đi. Cứ là mình. Thích gì làm đó. Không thích nữa thì buông ra. Chọn sai chọn lại. Ăn thua là phải vui, phải hạnh phúc, phải đã đời trong vài ba năm giới hạn trên cái trần gian phiền phức này. Không thì sinh ra để làm chi vậy? Không có ai là không ra gì. Chỉ có người tự hành hạ, dán nhãn bản thân rồi tự lăn ra đau khổ mà thôi. Đừng khóc nữa. Đứng lên giật lại cuộc đời và chủ quyền của mình đi. Nó luôn là của bạn đó. Rồi thích làm gì thì đi làm liền đi. Dẹp hết mấy thứ sợ hãi tào lao nó đang trù dập, đeo bám mình. Tất cả chỉ là bong bóng mà thôi. Mình muốn thì mình pop, nó sẽ vỡ tan và biến mất.

Gần đây, có lẽ do nhượng quyền đã trở thành một trong những ngành sôi nổi nhất sau đại dịch, rất nhiều doanh nghiệp Việt Nam vì vậy đã tiếp cận mời tôi làm tư vấn giúp các bạn mở rộng thị trường nội địa và quốc tế qua hình thức nhượng quyền. Kết quả là tôi đều từ chối. Từ chối thì từ chối thôi chứ cũng không có thời gian để giải thích rõ ràng lý do tại sao. Do đó, hôm nay sẽ trải lòng trong bài này để trả lời cho tất cả các bạn một lần. Nhượng quyền không phải là phương pháp bán hàng Hầu hết người Việt Nam nghĩ rằng nhượng quyền là cách nhanh nhất để xài tiền nhàn rỗi của người khác nhằm phát triển chuỗi của mình. Đây là cách suy nghĩ hoàn toàn sai. Nhượng quyền là cách dễ nhất và cũng là khó nhất để phát triển chuỗi hiện có. Dễ là vì bạn có thể coi nó như một phương thức bán hàng, rồi xông ra bán tán loạn, thu về doanh thu quá nhanh quá nguy hiểm, mở rộng nhanh hệ thống hiện có. Khó là vì mọi thứ không dừng lại ở chuyện bán hàng. Để các đối tác nhận quyền hiểu, vận hành và kinh doanh tốt, giữ gìn đúng tiêu chuẩn thương hiệu là một hành trình đầy chông gai. Cho nên, nhượng quyền không phải là phương pháp bán hàng. Bán, hay ký hợp đồng là giai đoạn đầu tiên trong một quan hệ nhượng quyền. Và nó chưa bao giờ là vấn đề. Vấn đề là duy trì quan hệ nhượng quyền đó trong 3-5-10 năm mà bạn vừa đặt bút ký. Phần lớn doanh nghiệp tiếp cận tôi đều hỏi những câu hỏi giống nhau, em bán sao, giá thế nào, hợp đồng nhượng quyền làm sao, vv. Thật ra chỉ tập trung vào hỏi ở đằng ngọn, là đoạn bán. Còn 1001 đoạn còn lại, ví dụ mô hình tài chính phải sao, huấn luyện và hỗ trợ đối tác sao, quản trị và giải quyết mâu thuẫn sao, kiểm soát và thu tiền sao, giữ gìn tiêu chuẩn vận hành và thương hiệu sao, chuẩn bị đội ngũ để làm nhượng quyền sao, vv, thì chẳng mấy ai hỏi đến. Trong khi đó, đoạn sau mới là đoạn quyết định thành công hay không trong nhượng quyền. Tại Việt Nam, sử dụng hình thức nhượng quyền để phát triển vẫn đang là hình thức khá khó khăn, đòi hỏi nhiều sự đầu tư vào nền tảng vận hành, đội ngũ hỗ trợ, hệ thống quản trị. Nhân sự cần có để có thể vận hành thành công một hệ thống nhượng quyền phải là những người giỏi, EI cao, vừa rất nguyên tắc vừa rất linh hoạt, vừa chuyên nghiệp vừa thấu cảm, vừa hỗ trợ hết mình vừa hết sức kỷ luật, có kinh nghiệm và hiểu biết nhiều vai trò từ vai trò nhà đầu tư, doanh nghiệp nhượng quyền, nhân sự hỗ trợ, đến cố vấn, tư vấn, đối tác, bạn đồng hành…. Cũng vì vậy, nếu không có những con người được như thế này, nhượng quyền sẽ cực kỳ khó khăn. Cái gì mà dựa vào quan hệ giữa con người với con người, với tầng suất tương tác cao, đều là những thứ khó nhằn, vì con người luôn là loại phiền phức và phức tạp nhất trong vũ trụ. Không có khả năng quản trị nổi sự phiền phức của con người thì khó mà có thể làm nhượng quyền. Mà đây, lại là chìa khóa quan trọng nhất trong nhượng quyền, không phải bán hàng. Và để có thể xây dựng được nền tảng và đội ngũ như thế tại Việt Nam, không có tư vấn nào làm nổi. Họ chỉ giúp bạn ở đoạn ban đầu, vài ba cái quy trình, vài ba loại tài liệu pháp lý, đóng gói để bạn mang đi bán…. Hết! Còn lại, doanh nghiệp sẽ tự trải nghiệm và tự bơi. Có người bơi không nổi chìm, đuối, bỏ cuộc…. Cho nên, đây là lý do đầu tiên tôi không nhận tư vấn nhượng quyền, vì tôi là người làm gì cũng nhìn vào sự phát triển bền vững, không có chút hứng thú nào với cách tiếp cận mỳ ăn liền, scam, gom tiền bỏ chạy, hay makeno sau khi đã đặt bút ký vào tờ cam kết quan hệ lâu dài. Muốn làm, thì phải làm cho đàng hoàng, vững bền, và điều đó cần một quá trình cố vấn quản trị, phát triển con người, đội ngũ, chuyển đổi số, vv. Một người tư vấn nhượng quyền không làm được chuyện đó. Họ chỉ vào, quăng cho bạn vài nguyên tắc, vài cái template - biểu mẫu là xong. Và họ làm như vậy là đúng vai trò. Có điều, bạn sẽ chẳng thế nào phát triển nhượng quyền được với cách tiếp cận như thế. Người bạn cần, là người đồng hành xuyên suốt, sát cánh xây dựng tất cả mọi thứ nền tảng khác, ngoài chuyện bán nhượng quyền. Business về con người đã khó, tại Việt Nam càng khó Nói thẳng ra, Việt Nam khá giống các thị trường “sáng tạo” khác trên thế giới như Trung Quốc, Ấn độ, Đông Âu, Trung đông. “Sáng tạo” nghĩa là không theo nguyên tắc, không cộng tác, không co-create - cùng kiến tạo…. Ngược lại, do hoàn cảnh và lịch sử phát triển, đây là những thị trường đã quen với văn hoá kinh doanh mỳ ăn liền, ngắn hạn, hơi “chợ”, khá “đường phố”, tìm đủ mọi cách nhất là cách vi phạm để tạo ra thu nhập và lợi nhuận cao và nhanh nhất có thể. Đối với các thị trường này, tất cả qui ra thóc hôm nay, không liên quan đến ngày mai, và vì vậy họ sẵn sàng làm bất cứ điều gì để bỏ vào hầu bao thêm 1 đồng hôm nay chứ không phải là 10 đồng ngày mai. Tư duy này khiến cho việc cộng tác cực kỳ khó khăn và hầu hết mâu thuẫn, vấn đề trong quan hệ nhượng quyền bắt nguồn từ đó. Kỹ năng và khả năng cộng tác của người tại các thị trường này cũng rất thấp. Trust - niềm tin là thứ cực kỳ khan hiếm, xa xỉ. Do đó, khi đặt bút ký vào bản cam kết hợp tác, họ lập tức chuyển chế độ từ mong muốn hợp tác sang đối đầu. Đương nhiên họ sẽ bị thiệt. Đương nhiên bên nhượng quyển sẽ lợi dụng tôi. Đương nhiên họ có lợi và tôi bất lợi. Đương nhiên tất cả những gì họ làm là để lấy tiền của tôi. Với chế độ auto này do hoàn cảnh và môi trường, họ bắt đầu một trận chiến với doanh nghiệp nhượng quyền chứ không bắt đầu một business. Ngược lại, rất nhiều công ty nhượng quyền cũng đã quen với văn hoá kiếm nhanh bỏ chạy, vô trách nhiệm, thiếu chuyên nghiệp nên không bao giờ đủ sự kiên nhẫn, đủ sự đầu tư vào nền tảng và đội ngũ, đủ sự đàng hoàng để giải quyết vấn đề một cách công tâm chứ không phải một chiều. Trận chiến, vì vậy vừa bắt đầu đã leo thang, bằng tâm thế chiến đấu của cả đôi bên. Đó là điều tệ hại nhất có thể xảy ra trong quan hệ nhượng quyền. Và để có thể xây dựng được văn hoá nhượng quyền mà ở đó cả doanh nghiệp nhượng quyền và chủ đầu tư đều hiểu chuyện, biết điều, đủ “người”, đủ chuyên nghiệp để cộng tác tốt đẹp là điều kỳ diệu. Và điều kỳ diệu có thể xảy ra, nhưng nó mất rất nhiều tâm sức mà nhiều người không sẵn sàng để đầu tư. Người làm tư vấn nhượng quyền lại càng tránh xa mớ rắc rối này. Đó cũng là lý do vì sao tôi không nhận tư vấn nhượng quyền, vì tôi biết thành công trong nhượng quyền hao tốn rất nhiều tâm sức. Chỉ khi tôi là một phần của hành trình đó thì mới có thể giúp được cho doanh nghiệp. Chứ bản sonate ánh trăng dạo đầu thật ra chỉ là cưỡi ngựa xem hoa. Lối ra nào cho doanh nghiệp vừa và nhỏ muốn phát triển bằng hình thức nhượng quyền? Học và tìm hiểu thật kỹ về nhượng quyền. Đừng bắt đầu khi bạn còn chưa hiểu rõ. Đó là lý do vì sao tôi xuất bản sách “Nhượng quyền khởi nghiệp - Con đường ngắn để bước ra thế giới” với những hướng dẫn rất cụ thể và chi tiết làm kiến thức nền cho tất cả các bạn. Đừng nhắn cho tôi hỏi em muốn nhượng quyền em phải làm sao. Đầu tư thời gian đọc sách là bạn đã đi được 50% đoạn đường. Đừng chỉ tìm tư vấn. Hãy tìm người đồng hành mentor trong suốt hành trình nhượng quyền của bạn. Bỏ ra vài chục ngàn đô mua 1 gói tư vấn chỉ mang tính trang trí bề ngoài. Thực chất của nhượng quyền tôi đã nói ở trên rồi, là một hành trình rất chông gai. Đầu tư xây dựng nền tảng và nội lực cho doanh nghiệp của mình phát triền bền vững đã rồi mới nói tới chuyện nhượng quyền. Đương nhiên bạn có thể làm song song nhưng phải cực kỳ cam kết. Rất bình tĩnh và nguyên tắc khi tìm đối tác, nhà đầu tư. Vấn đề không phải là họ xuống tiền nhanh hay chậm. Vấn đề là họ là người thế nào, có đàng hoàng chuyên nghiệp hay không, có biết cách cộng tác và cùng kiến tạo hành trình hay không, có hiểu hành trình nhượng quyền là phải đổ mồ hôi để xây dựng business chứ không phải mỳ ăn liền hay không, có biết cách giải quyết vấn đề và mâu thuẫn hay không, có đủ “người” hay không khi mâu thuẫn xảy ra…. Đối tác kiểu này không nhiều, và rất cần sự kiên nhẫn để nhận dạng ra họ. Phải có kế hoạch phát triển hệ thống của brand song song với phát triển nhượng quyền. Nếu không, khi không đạt KPI về số chi nhánh, bạn và đội ngũ sẽ bắt đầu compromise - thoả hiệp và bắt đầu ký loạn xạ với bất kỳ đối tác nào để đạt mục tiêu đặt ra. Mọi sự rắc rối sẽ bắt đầu từ đây khi những đối tác không đúng với tiêu chí gia nhập vào hệ thống. Những điều tôi chia sẻ ở trên không có gì quá mới, nhưng nó luôn là những nguyên tắc nền tảng nếu bạn thật sự muốn phát triển bền vững bằng hình thức nhượng quyền. Rất mong những ai muốn làm đúng và làm tốt sẽ suy nghĩ lại và có sự chuẩn bị tốt hơn, đầy đủ hơn cho hành trình của mình. Hành trình xây dựng hệ thống nhượng quyền là hành trình thú vị, hay ho, nhưng chỉ dành cho những ai đủ kiên nhẫn, đủ xuất sắc, đủ “người” và tử tế. Từ một người đã xây dựng và vận hành nhiều hệ thống nhượng quyền tại hơn 100 quốc gia, tôi hiểu rất rõ cái hay cái dở của hình thức này, và vì vậy chỉ muốn tham gia mentor cho những doanh nghiệp thật sự nhìn về phát triển bền vững chứ không chỉ là gom tiền bỏ chạy.

Tuần rồi có dịp ngồi nói chuyện với một bạn nước ngoài sang Việt Nam làm việc được một năm. Mình hỏi, như đã từng hỏi bao nhiêu người khác, “What do you like most about Vietnam - Điều anh thích nhất về Việt Nam là gì?” Bạn trả lời không một chút do dự, “con người”. “Con người Việt Nam rất hiếu khách, rất dễ thương và đó là điều làm cho tôi thích nhất, nhưng cũng chính con người là chủ đề làm cho tôi mệt, nhất là mấy bạn trẻ.” “Ủa sao vậy?” “Có ai đi làm mả mới được 6 tháng đã hỏi chừng nào tôi được thăng chức không?” Tôi cười, “À thì ra là chuyện này. 6 tháng là thời gian chỉ đủ để hội nhập, biết cách lèo lái trong một tổ chức, và để hiệu suất làm việc bắt đầu hiệu quả.” “Đúng rồi Phi Vân. 6 tháng quá ngắn để có thể chứng tỏ bạn làm được gì, có thành tích gì cụ thể, rõ ràng. Mà chưa có thành tích gì để chứng minh năng lực thì ai lại đi đòi thăng tiến? Thăng tiến đâu phải là chuyện đương nhiên tổ chức phải thực hiện sau một khoảng thời gian. Thăng tiến chỉ dành cho người có năng lực và chứng minh được năng lực của mình thôi chứ.” Bàn về đề tài này, thấy anh rất là bức xúc. Nhớ lại chuyện hồi xưa mình đi đàm phán “lên chức”, luôn chuẩn bị rất kỹ phương án chứ không bao giờ chỉ đòi hỏi suông. Và chính vì nhờ có sự chuẩn bị nên lần nào vô đàm phán cũng thành, lần nào cũng được lên chức hết. Giờ ghi lại làm reference cho các bạn trẻ nhé. Đừng bao giờ bước vào phòng sếp yêu cầu thăng tiến mà chưa làm xong bài tập chuẩn bị. Và đừng bao giờ bước vào nếu không nắm phần thắng trong tay. - Tôi đã xuất sắc trong thời gian vừa qua thế nào? Đâu là những kết quả cân đong đo đếm được, không những đạt mà còn vượt KPI mà công ty/tổ chức đã đề ra? Bước vào trước hết phải có thành tích để lót đường đã. Và nhớ là thành tích phải rõ ràng, cụ thể, đạt hay vượt so với yêu cầu do tổ chức đặt ra cho mình. Không có thứ lót đường này, không trình bày cụ thể ra được nó là gì thì đừng dại bước vào, vì chưa vào đã thua rồi. - Tôi mong muốn được thăng tiến lên vị trí nào? Vị trí đó đòi hỏi về kiến thức, kỹ năng, phầm chất như thế nào? Cái này là bài tập về nhà bạn phải tự làm và phải hết sức rõ ràng về nơi mình muốn đến. Không ai bước vào đòi thăng tiến mà không biết vị trí tiếp theo mình muốn là gì. Kiểu tôi chỉ muốn thăng tiến còn sao cũng được tuỳ sếp là thua rồi, vì nó chứng tỏ bạn tư duy không tới về khả năng và mong muốn của mình, đòi hỏi vì mặt mày chứ không phải vì sự nghiệp. Tôi nhớ hồi đi làm mình bước vào phòng sếp 3 lần tại 1 tập đoàn, mỗi lần chỉ cách nhau 6 tháng tới 1 năm, nhưng nói rất rõ vị trí mình mong muốn, 1 là từ chuyên viên trải nghiệm khách hàng lên chuyên viên viên phát triển thị trường Úc, sau đó là Giám đốc phát triển thị trường châu Á, tiếp theo là Giám đốc dự án e-commerce mới toàn cầu. Mỗi vị trí cho tôi những trải nghiệm kinh nghiệm và cơ hội học hỏi khác nhau. Vì vậy, tôi rất rõ mình muốn gì rồi mới đi đàm phán, không bao giờ vác hai tay không vào bắt giặt cả. - Vị trí mới KPI hiện có là gì? Tôi có thể cam kết điều cực sốc gì khiến sếp không thể từ chối? Bạn có thấy ai ra trận mà không có vũ khí chưa? Mỗi một lần bạn lên kế hoạch làm gì thì cũng như một lần ra trận, phải trang bị vũ khí thì mới thắng được chứ. Đi đàm phán thăng tiến cũng vậy thôi. Tại sao người ta phải đưa cơ hội này cho bạn mà không phải là ai khác? Đừng quen thói nói chung chung, mơ hồ, sử dụng uyển ngữ để vẽ những bức tranh trừu tượng. Ai rảnh và đủ kiên nhẫn để nghe ba thứ đó? Cho nên, phải nghiên cứu và chế vũ khí cho bản thân. Ví dụ bạn có dám cam kết tạo ra gấp đôi doanh thu so với KPI cũ không? Bạn có dám cam kết sẽ giảm chi phí 1/3 so với hiện trạng không? bạn có dám cam kết tăng 150% người dùng mới so với mục tiêu không? Hay ký được với gấp 2 số lượng đối tác trong cùng một khoảng thời gian? Sao cũng được, nhưng phải dám cam kết một cú rất sốc, khiến cho sếp không thể say no - nói không với mình. Đó là thứ vũ khí mà bạn chế tác trong cuộc đàm phán này. Mà bạn nghĩ đi, nếu không có khả năng để làm được những điều kỳ diệu này thì bạn đâu có khả năng để lên vị trí cao hơn? Năng lực của một con người nằm ở đó, ở khả năng tạo ra những mục tiêu đầy tham vọng và rồi biến nó thành sự thật. Cho nên, đừng tay không ra trận nữa. Phải làm bài tập thật kỹ, chuẩn bị thật xịn rồi hãy đăng đàn. Và một khi đã xuất quân, thì đừng cho phép mình 5 ăn 5 thua. Cũng giống như chơi game vậy thôi. Mình chưa mạnh thì sao mà lên level cho được? Vậy nha.

Có lẽ bạn đã nghe rất nhiều về tương lai bất định, về sự sàn lọc và sắp xếp nghiệt ngã của tương lai nghề nghiệp, về cú bẻ cua cực gắt đối với hành trình sự nghiệp của tất cả những ai đang hay sắp dính dáng đến tuổi đời lao động. Dù thông tin bạn nghe là gì, đáng sợ, đáng lo, đáng suy nghĩ đắn đo hay đáng phủi tay làm lại, chia sẻ này là dành cho bạn, định hướng thành cái bản đồ thôi, rồi sau đó bạn phải tự mình đánh giá xem. mình có gì thiếu gì, đang ở level nào trong từng kỹ năng, rồi tự đi tìm cách mà đổ xăng cho đầy bình để còn chạy đường dài trên hành trình tương lai nghề nghiệp phía trước. Nếu là công ty, tổ chức đang vận hành, thì bản đồ phát triển con người hiện có nên được vẽ lại để bao gồm những kỹ năng quan trọng này, và cũng nương tựa vào đó mà upskill hay reskill cho nhân sự. Còn đới với các bạn sinh viên, thiết nghĩ các trường nên xây môn này, gọi là môn bắt cầu cho future of work - tương lai nghề nghiệp, để chuẩn bị các em sẵn sàng về cả tâm thế lẫn kỹ năng trước khi ra đời, bước vào, hội nhập, và trở nên productive - làm việc hiệu quả trong môi trường làm việc. Bộ kỹ năng thứ nhất - Digital Business Skills - Kỹ năng làm việc số cơ bản Dù ở trong môi trường nào, tất cả các doanh nghiệp, tổ chức mà bạn đang tham gia vào đang và sẽ trở thành doanh nghiệp số. Điều đó là không thể tránh khỏi, không thể trốn tránh hay delay gì hết. Covid xong thì cả làng cả xóm nhà nhà đều chuyển đổi số, không phải vì thấy nó hay quá mà là do nó mang tính sống còn. Mình không làm không cạnh tranh và sống nổi với thị trường. Vậy thôi chớ cũng chẳng có gì lung linh hết. Mà khi đã, đang và sẽ chuyển đổi, thì thứ khó nhằn nhất trong chuyển đổi số là chuyển đổi tư duy nhân sự, làm sao để mọi người đồng tâm ủng hộ, hào hứng sử dụng ứng dụng các công cụ và nền tảng số, và đương nhiên là phải học cách sử dụng chúng một cách thông thạo và hiệu quả. Đây có thể nói là ưu tiên hàng đầu vì nó ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu suất lao động của từng cá nhân và tập thể. Song song đó, để có thể chuyển sang tư duy làm việc mới, đội ngũ cần được học những cách tiếp cận và kỹ năng làm việc mới bao gồm khả năng linh hoạt (agility), khả năng thích nghi nhanh chóng với hoàn cảnh và môi trường mới (adaptability), và đặc biệt trong tương lai bất định của thay đổi là hằng số thì complex problem solving - khả năng giải quyết các vấn để phức tạp. Để giải quyết vấn đề thành công, the secret sauce - loại sốt bí mật cho thành công này chính là collaboration - khả năng cộng tác. Bộ kỹ năng thứ 2 - Phẩm chất người Khi cộng cụ số chất đầy kho và khi người và máy hợp tác trong công việc thì vấn đề không còn nằm ở máy nữa, mà nằm ở người. Muốn giải quyết vấn đề, muốn cộng tác thành công, muốn làm việc linh hoạt và thích nghi nhanh với sự thay đổi quá nhanh quá nguy hiểm của hoàn cảnh, cách tốt nhất là trở nên rất người và rèn luyện được những phẩm chất rất người. Con người sinh ra không hề có sẵn phẩm chất người. Muốn người là phải học và rèn luyện. Nếu không thì phần con nó sẽ lấn lướt mất thôi. Vì vậy, đặc biệt quan trọng cho sự chuyển đổi thành công của bất kỳ công ty, tổ chức nào là tập trung người hoá đội ngũ của mình. Vậy, những phẩm chất người quan trọng nhất cho tổ chức là gì? Đầu tiên hết là trust - khả năng xây dựng niềm tin. Người ta không tin nhau thì chẳng ai làm việc được với nhau. Cá nhân không tin nhau thì cả tập thể đó hết phim, vì ai cũng thủ thế và lo đấu đá chứ chẳng ai xông pha vào cùng suy nghĩ cùng làm, cùng thất bại thành công với nhau. Văn hoá mà đã không “trust” thì mọi thứ đang làm đểu sẽ kém hiệu quả vì ba chuyện bên lề. Tiếp theo là khả năng thấu cảm - empathy. Đây là bước đầu tiên trong việc thiết kế bất kỳ trải nghiệm gì, dù là trải nghiệm cho khách hàng, cho nhân viên, cho đối tác, hay cho nhau. Nếu thiếu đi phẩm chất rất người này, người ta sẽ chỉ quen chỉ thẳng mặt nhau đùn đẩy, đổ thừa, kết tội chứ chẳng bao giờ chịu đứng trong đôi giày của người khác để nhìn từ góc nhìn của họ. Thiếu thấu cảm, khó mà đội ngũ có thể cộng tác tốt. Trong thế kỷ này, người chỉ còn khác máy ở mấy điểm thôi, thông cảm thấu cảm cho nhau, cộng tác với nhau, không phân biệt người này kẻ kia vì ai cũng có thể đóng góp vào hành trình sáng tạo. Thật ra, nhân sự càng ở tuyến đầu càng sáng tạo tốt hơn vì họ tương tác với khách hàng nhiều hơn, hiểu khách hàng sâu hơn, hiểu về các nút thắt cổ chai tốt hơn team ngồi phòng giấy. Cho nên, một trong những phẩm chất sẽ giúp cho tổ chức sáng tạo từ gốc rễ là inclusiveness - welcome tất cả mọi người dù ở bất kỳ vị trí nào trong tổ chức vào hội sáng tạo và phát triển tổ chức. Khi chính nhân sự tuyến đầu trở thành những người thúc đẩy và nắm giữ sự sáng tạo, nhiều phát kiến hay ho, mới mẻ, hiệu quả sẽ sản sinh từ khắp các góc nhà tổ chức. Điều đó sẽ tạo ra sự chuyển đổi lớn nhất cho chính tổ chức. Cuối cùng, trong mọi sự thay đổi quá nhanh do hoàn cảnh thị trường, do tác động đại dịch hay do tương lai số, sợi dây quan trọng để kết nối mọi người lại với nhau, giúp cho tất cả hiểu đúng, hiểu đủ, hiểu kịp thời để cùng chuyển động về điểm đến với nhau là communication - kỹ năng giao tiếp. Giao tiếp trong thời kỳ hỗn loạn, thay đổi hàng giây, chuyển đổi theo thời cuộc này là thứ vũ khí lợi hại nhất. Ai làm được chuyện này tốt thì lãnh đạo tốt. Ai master môn này thì công ty, tổ chức sẽ chuyển động cùng nhau thành một khối thống nhất thay vì xác một nơi hồn một nẻo. Có thể nói, khi đội ngũ quản trị, lãnh đạo mà có kỹ năng giao tiếp tốt thì công ty, tổ chức đó sẽ phát triển nhanh và hiệu quả hơn gấp cả chục cả trăm lần so với những tổ chức mơ hồ, hoang mang, kém minh bạch, thông tin tung toé. Bộ kỹ năng thứ 3 - Kỹ năng lãnh đạo thời đại mới Khi thời thế thay đổi, hành vi thay đổi, cách tiếp cận thay đổi thì đương nhiên kỹ năng của người làm lãnh đạo cũng phải thay đổi. Nếu không, thì bạn đã vừa trở thành người lãnh đạo lỗi thời. Nếu cứ top down - trên kêu sao dưới làm vậy, nếu cứ khư khư giữ hết quyền quyết định về mình, không tin tưởng ai có thể công tác và đưa ra quyết định cùng mình, nếu cứ gom cả đám vào xử chung 1 cách thì xong phim rồi. Làm một thời gian chắc nhìn lại chỉ còn kẻ bất tài, xu nịnh và lơ ngơ xung quanh mình. Người giỏi, người có năng lực, người tài sẽ bỏ chạy hết. Vậy, gọi là nhà máy xay xát chứ không phải tổ chức, công ty. Dù tại Việt Nam việc trao quyền, tin tưởng không phải dễ, nhưng lãnh đạo cần biết nhìn người, cho họ phạm vi thử nghiệm và lớn lên dần theo các quyết định của mình. Nếu cứ cột chân gà quanh cối xay hoài thì sớm muộn gì con gà nó cũng mai một dần về tinh thần và cả khả năng. Vậy thì đâu là những kỹ năng thời đại mới mà một người lãnh đạo cần nắm bắt? Thời này là thời của personalization - cá nhân hoá, khách hàng cũng thế, nhân sự và đội ngũ cũng thế. Nếu không biết cách quản trị và phát triển từng con người trong tổ chức như một cá nhân thì khó mà có thể đưa họ chạm vào tiềm năng vô giới hạn của mỗi con người. Nuôi binh ngàn ngày, dụng binh một giờ là như thế. Người lãnh đạo cần hiểu bàn cờ tương lai của mình cần những quân cờ gì, rồi nuôi quân cho bàn cờ ấy. Chớ khi cần đào ở đâu ra? Cho nên, dù là khách hàng, đối tác, hay nhân sự, cũng cần kỹ năng quản trị cá nhân hoá, với hành trình phát triển sự nghiệp riêng của từng người, từng cá nhân, từng vị trí, từng thời điểm. Mà đã cá nhân hoá, thì trong bối cảnh thay đổi chóng mặt của thị trường và thế giới, sếp học và thay đổi còn muốn gục ngã, làm sao đội ngũ của bạn chạy theo cho kịp? Do đó, rất cần người lãnh đạo mới phải có khả năng, kỹ năng coaching - cố vấn, huấn luyện nhằm nâng cao hay cung cấp kỹ năng mới cho đội ngũ của mình. Ai làm sếp mà không có kỹ năng cố vấn, mentor, huấn luyện và không thường xuyên làm việc đó với đội ngũ của mình thì người đó thở ra rêu. Đừng đổ hết cho phòng huấn luyện. Bây giờ nó là trách nhiệm của bạn đó, nếu bạn còn là lãnh đạo. Bao nhiêu đó sự thay đổi về tư duy, thói quen, cách làm, cách tiếp cận, thật ra là cực khó trong cái thế phải làm 1001 việc để đối phó, ứng biến với những thay đổi hậu Covid. Nhưng vì khó, nên nó chính là thứ sàn lọc và chứng tỏ sự khác biệt của một lãnh đạo giỏi, một nhà quản trị xuất sắc. Nếu không, và nếu cứ bảo thủ, cứ bổn cũ soạn lại thì, bạn và tổ chức của mình sẽ được một phen chìm dần vào quá khứ đã hư hao….