Phàm làm người, ai cũng đã từng mắc lỗi. Khi lơ ngơ ra đời, không hiểu trước biết sau, tưởng mình là cái rốn vũ trụ, ngỡ đời là chốn vô đạo, kém bản lĩnh không nhốt nổi con thú tham sân si trong lòng, vv, người ta dễ làm chuyện tào lao, hành xử không đúng mực, phạm lỗi to phốt nhỏ là chuyện hết sức thường tình. Cũng có khi vì hoàn cảnh, trong cái thế bị ép vào những giới hạn không vẫy vùng được, dù biết nhưng người ta vẫn có khi phạm lỗi. Có những thứ đã phạm, nó gây tổn thương không cách nào đền bù được, đặc biệt là tổn thương tinh thần. Có những chuyện đã xảy ra, nói gì làm gì cũng không thể trả về nguyên trạng, vì việc bạn làm đã thay đổi tất cả, hoàn cảnh, cảm xúc, quan hệ, vv. Sự thật là như vậy, và ta không thể trốn tránh nó. Tuy nhiên, thái độ mà mỗi người đặt để vào lỗi lầm quá khứ sẽ quyết định con đường tiếp theo của bạn thế nào. Haunted past - Bóng ma quá khứ Có người chọn đùa lỗi lầm vào miền lãng quên cho nó qua. Có người nhét nó vào những góc tối tâm hồn để ánh sáng chẳng bao giờ với tới. Có người chọn ém nó vào, khoá kín nó trong một cái bao đen thui, giấu vào một góc nhà kho tâm trí, và cố quên là nó đã từng tồn tại. Dù làm gì, là gì, sự thật là bạn sẽ chẳng bao giờ, không bao giờ tròn được bóng ma quá khứ. Nó luôn ở đó, rình rập, ám ảnh bạn suốt cả cuộc đời này, cho đến khi bạn không còn chịu nổi nữa mới thôi. Đôi lúc, khi bạn đang say sưa trong sự bận rộn của cuộc đời, bạn có thể lướt qua nó một cách dễ dàng. Nhưng rồi, chỉ một phút lặng im nào đó, một hình ảnh quen thuộc thoáng qua nào đó cũng đều có thể mang nó về, sồng sộc, xô bạn ngã gục trong nỗi sợ hãi và sự hổ thẹn. Không có lỗi lầm nào của quá khứ có thể đùa qua, quên bén đi một cách vô tâm vô tư như thế cả. Ai cũng đều phải trả giá cho những lỗi lầm mình đã từng phạm, dù có hay không có người biết. Và sự trả giá đắt nhất, là nỗi dằn vặt, sợ hãi, hổ thẹn của bản thân dành cho chính bản thân mình. Think twice! Cho nên, nghĩ lại đi. Có khi ta không cần phải khổ sở trả giá cả cuộc đời như thế. Đổ thừa hoàn cảnh Để giảm nhẹ tội trạng cho mình, con người ai cũng chọn cách chỉ tay sang nhà hàng xóm. Tại nó, tại tụi nó, tại hoàn cảnh, tại lúc đó nó lỡ như này thế nọ thế kia, blah blah blah…. Nếu đã muốn đổ thừa, thì có muôn vạn lý do để cho ta đổ. Có điều, miệng thì cứ nhèm nhẻm đổ, nhưng lòng vẫn cứ bất an. Deep down - từ trong sâu lắng của trái tim mình, bạn biết mình phạm tội! Chấm hết. Và dù là để cứu vãn cái mặt, cái sự nghiệp hay níu kéo một vài quan hệ, tình cảm mà bạn không cam tâm mất đi, bạn ra sức đổ đống bằng chứng phạm tội vào tay kẻ khác, và người đời có thể tin. Guess what? Biết sao không? Nhưng mà bản thân bạn không tin, vì bạn biết đó không phải là sự thật. Che mắt đời, bịt miệng đời thì dễ, nhưng mấy ai sống được với cái tội to đùng nó đang vật vã trong chính tâm trí của mình. Nó cứ nhảy lờn vờn, ca khúc bi ai, tự la hét và nhục mạ chính mình, hành hạ tinh thần cho đến khi con người ta gục ngã. Is thật what you want? Chẳng lẽ bạn lại muốn như vậy, cả đời tự mình hành hạ lấy chính mình? Đối diện Đây là cách rất ít người chọn, đối diện với lỗi lầm do mình gây ra, nhận lỗi, và trả giá cho những gì mình đã làm một cách tự nguyện. Cách này khó, vì nó bắt con người ta phải nhận sai lầm, mà con người thì mấy ai dám hay đủ dũng cảm để nhận sai lầm. Cũng vì vậy mà người ta tìm đủ cách để trốn tránh, né tránh, đổ thừa, giả bộ quên, vv. Nhưng lỗi lầm muôn đời nó vẫn cứ là lỗi lầm thôi, chẳng chạy đi đâu hay mất đi đâu được. Nó sẽ cứ quẩn quanh ở đó, trong tâm trí ta, và ám ảnh ta suốt cả cuộc đời, cả cho đến khi con người nằm cứng đơ bên vài hơi thở cuối cùng trước khi rời xa nhân thế. Nhận trước, đau trước, chịu trách nhiệm trước về lỗi lầm của mình nghĩa là bạn đã gỡ một nút thắt ám ảnh của quá khứ, giải phóng bản thân và cho mình sự tự do để tiếp tục một hành trình đầy nắng gió trong đời, để bạn không phải sợ hãi khi nhìn lại, không phải sợ hãi khi chạm vào những điều trong veo đẹp đẽ của tương lai, không hổ thẹn khi thành công hay thành danh trên hành trình phía trước. Quan trọng hơn nữa, khi bạn tự mình hoá giải lỗi lầm do chính bản thân gây ra, bạn sẽ không mang trong mình bệnh khinh bỉ bản thân, “mày là đứa chẳng ra gì dù mày có đạt được những gì mày đang có.” Cuối cùng, con người ta chỉ có thể bình an, nhẹ lòng khi unfinished business - những chuyện chưa hoàn thành đã được giải quyết xong. Giải quyết, nghĩa là chấp nhận lỗi lầm, xin lỗi, và sử dụng hết tấm hết sức của mình để hoá giải lỗi lầm quá khứ. Trừ phi bạn làm như thế, không có cách nào khác để thoát khỏi bóng ma tội lỗi sẽ đi theo bạn suốt cuộc đời. Thật ra, mọi chuyện cực kỳ đơn giản, có lỗi thì nhận và giải, vậy thôi. Nhưng người đời vì nhiều thứ mặt mày, ego, vì tham sân si mà cứ lăn vòng vòng trong cái bánh xe sợ hãi. Trả sớm thì nhẹ. Càng kéo thì càng tự mình làm cho mọi thứ nó bấy nhầy và khủng hoảng cho cuộc sống của chính mình. Để lên bàn cân, đâu có khó lựa đâu. Sao phải khổ?

Ủa nhiều người sao ảo tưởng quá vậy? Vũ trụ này đâu có canh ai mà quay. Nó có nguyên lý của nó, có hệ thống vận hành rất chi là vũ trụ của nó từ bao nhiêu ngàn năm nay. Ai hiểu nguyên lý của vũ trụ thì sống bình an, hạnh phúc, thành công. Ai không hiểu thì xà quần trong đó, tưởng và tỏ ra nguy hiểm nhưng mà cả đời vẫn cứ xà quần cho đến khi kiệt sức. Cho nên, sống ở đâu cũng vậy, cũng cần hiểu luật lệ xứ đó. Có hiểu, mới biết cách lèo lái để hội nhập, để suông sẻ hành trình và để hoàn thành sứ mệnh bản thân, lý do vì sao bạn sinh ra trong cuộc đời này. Ủa mà bạn sinh ra trên đời này là để làm gì? Hỏi thiệt luôn! Trả lời được không? Bạn có một thời gian rất hữu hạn trên trái đất. Sinh ra, xong cả đời đi gây gổ, đánh nhau, đấu tranh, chơi người này kẻ kia, quơ quào tài sản tiền bạc, cố tỏ ra mình là quý tộc, cố xin xỏ chút yêu thương, công nhận của ai đó, của đời, blah blah blah, xong lăn ra chết, hết. Is that life? Cuộc sống chỉ vậy thôi đó hả? Giống con chuột bị thả chạy vòng vòng trong cái mê cung không? Chạy hoài, chạy hoài tìm không thấy cửa ra, nên cứ đâm đầu mà chạy cho tới khi kiệt sức. Ở trong cuộc đua chuột đó, lạc vào cái mê cung đó, người ta auto chạy. Không hiểu tại sao mình phải chạy, nhưng cứ chạy. Hoang mang về lý do tại sao mình phải chạy, nhưng vẫn chạy. Sợ hãi và rối loạn vì phải chạy, nhưng cứ chạy. Stop! Dừng lại đi chứ! Đâm đầu đâm cổ chạy hoài thì làm sao suy nghĩ được? Dừng lại chính là điểm khởi đầu. Dừng lại, bình tĩnh lại, hít thở sâu, và cho phép bản thân an trú trong sự hiện diện của chính mình, rồi từ từ nhẹ nhàng quay qua hỏi mình, “Ủa, nói nghe nè, sao mày chạy dữ vậy? Chạy vậy để được cái gì? Ủa, chạy cho cố rồi mày có hạnh phúc không?” Nếu câu trả lời là không, thì hình như cái chuyện cầm thúng lao đi này nó có gì đó sai sai, phải không? Cuối cùng, trong mớ xà quần kia, mình tưởng mình là trung tâm của vũ trụ. Mình chạy, và la lối bắt người khác phải chạy theo. Mệt thì đứng la làng, đòi người ta phải phục vụ. Kiếm chưa đủ, chưa đã thì mặt sưng mày xỉa, bắt người ta phải cào cấu cho ra. Được rồi thì muốn thêm, thêm nữa, thêm nhiều, vì sự tham lam nó chưa có đã. Lạc đường thì nổi cơn, đổ hết vào mặt người khác. Được đời vuốt ve mơn trớn, dù hết sức giả tạo, thì sướng lên tới đỉnh. Bị phê bình, nhắc nhở một tí thì bật mode ghét đậm ghét lợt. Thật người sang kẻ nổi thì xum xoe. Gặp người ít tiền kém danh thì phớt qua như cành cây cọng cỏ. Trèo lên được thì đạp đứa ở dưới xuống. Sống trong cái ao tù mà tưởng mình chúa đảo phù sa. Rồi cứ vậy ngày ngày tưởng mình đang chạy tới nhưng thiệt ra là chạy xà quần trong cái mê cung không đường thoát. Cho nên, vũ trụ này thật ra nó không có canh bạn mà quay. Nó đánh lừa mình, dựng lên cho loài người cái mê cung, mỗi đứa một cái, tha hồ mà chạy. Rồi cả hệ thống mê cung này nó cứ quay một cách tự động hoá vậy đó. Đứa nào kiệt sức trước thì chết trước. Đứa nào kiệt sức sau thì chết sau. Đứa nào sung sướng chạy thì cứ nhử cho nó chạy hoài. Đứa nào tỏ ra có vẻ nghi ngờ về cái kịch bản chạy này đủ thì cho nó vài ba cái dấu chỉ để nó thoát ra. Đứa nào suy nghĩ hời hợt thoáng qua mà vẫn chạy thì kệ, cứ để cho nó chạy tới khi tự mình hiểu ra là mình bị gạt. Trò chơi đơn giản, nhưng con người quá thông minh nên hổng có hiểu ra. Game cũ sì, analog cả mấy ngàn năm, nhưng loài người quá tiến hoá, quá số hoá nên không kịp hiểu. Luật chơi thì quá open, game đứa nào đứa đó tự chơi, mê cung đứa nào đứa đó tự chạy, người trong network đứa nào đứa đó tự hành, thế giới con con của đứa nào đứa đó tự phong chúa tể. Con người mà, có tiền có quyền có danh là sướng, tự phong chức này phận kia thì mê tơi. Chơi game có thưởng, mà thưởng càng đậm thì càng mê. Thiết kế game nguyên tắc thiệt ra chưa bao giờ là khó, cứ đánh vào lòng tham là xong hết, cứ đánh vào level si mê là câu cá kiểu nào cũng dính. Rồi thôi, chơi tiếp đi, chạy tiếp đi, ảo tưởng về cái rốn vũ trụ tiếp đi ha. Game đứa nào đứa đó chơi. Lâu lâu có duyên thì nói vậy đó. Ai nghĩ tiếp thì nghĩ, không thì thôi. Chớ có bực mình. Lựa chọn là của mỗi người. Game thủ thích thì vũ trụ vẫn cứ chiều. Game thủ nào giải nghệ thì mình nói chuyện khác, nhá!

Càng về sau, các thế hệ lớn lên trong nhung lụa, trong sự bảo bọc của gia đình càng nhiều, thì cái nghĩa ăn ở trên đời càng kém đi hay sao ấy. Quan sát trong cuộc sống của chính mình tại Việt Nam, và qua nhiều câu chuyện kể của bạn bè, người quen, tất cả cuối cùng đều trỏ về một điểm: ích kỷ, chỉ biết sống cho bản thân, không bao giờ biết nghĩ cho người khác. Nhưng sống kiểu này làm sao mà phát triển hay thành công được, khi trên hành trình mình bước đi đang làm tổn thương và gây rất nhiều phiền phức cho người khác, đặc biệt là những người giúp mình? Có cái đạo lý trên đời nào mà khi người ta mở lòng ra, dồn tâm hết sức giúp mình, còn mình thì đi hại người ta hay không? Có đó! Khi bản thân không nghĩ được ở đâu xa hơn là lợi ích, cái sự muốn cho đã nư của bản thân, bất chấp việc mình làm có ảnh hưởng tới đứa nào hay không, thì đương nhiên bạn sẽ gây hại cho không ít người trong công cuộc thoả mãn sự ích kỷ của chính bản thân mình. GIờ bạn nghĩ đi, bất kỳ việc gì mình làm, dù là trong cuộc sống hay trong công việc, cũng ảnh hưởng đến nhiều người xung quanh, mà người chịu ảnh hưởng lớn nhất là gia đình, anh em, sếp trực tiếp, đồng nghiệp, và nhất là tất cả những ai trong vòng tròn thân quen nhất đang ủng hộ mình, giúp đỡ mình, mở đường cho mình, dàn xếp sắp xếp cho mình, vv. Ai vì chút yêu thương trong trẻo, ra mặt ra tay promote mình, rồi bị một cú phớt lờ xinh đẹp khi mình quay xe bất ngờ phút 89, bạn nghĩ đi người ta sẽ sống sao cho nó đỡ quê? Mà quê thôi cũng được đi, bạn nghĩ sao khi người ta bị tổn hao về uy tín, tiền bạc, và nhất là niềm tin? Niềm tin của người khác dành cho họ, và cả niềm tin họ dành cho bạn và nhiều người khác nữa? Cho nên, chuyện bạn sống hồn nhiên theo cách cả thế giới đang quay xà quần xung quanh cuộc đời bạn, để cung phụng và làm vừa lòng bạn, nó là một thứ bệnh diệt đồng minh và tắt đường tiến thân. Is that what you really want? Really? Hông lẽ đó là thứ bạn muốn? Thiệt luôn? Nói nghe nè, dù cuộc đời có thay đổi ra sao và cách mạng có mang màu mấy chấm thì thế giới này vẫn vận hành theo một mạng lưới niềm tin của những con người có, biết xây dựng và giữ gìn uy tín bản thân. Hết! Đơn giản vậy thôi đó. Không ai trên đời này thoát khỏi cái lưới trời quan hệ bằng niềm tin này hết. Hoặc là bạn ở ngoài nó và chẳng được ai có uy tín giúp đỡ. Hoặc là bạn ở trong đó và phải học cách sống có trước có sau. Người càng có uy tín và ảnh hưởng xã hội, họ càng quan trọng chuyện niềm tin. Và niềm tin không phải xây bằng cái mặt dễ thương, cái thói õng ẹo, cái trò xu nịnh ba cọc ba đồng, hay vài thứ mánh lới lưu manh vặt. Ủa bạn nghĩ bạn lưu manh bằng người từng trải và thành công không? Chuyện! Người ta biết hết, hiểu hết, thấy hết, nhưng chọn cách sống đàng hoàng, đối nhân xử thế cho nó coi được, mở lòng giúp đỡ mọi người và sống có trước có sau. Nhờ vậy mà người ta thành công bền vững, làm gì cũng được cả một network người tin tưởng ủng hộ, chứ không phải vì người ta không biết lưu manh. Lầm chết! Cho nên, please - thôi đừng có giở mấy cái trò trẻ trâu đó ra để làm cho đã cái nư của đứa con nít không bao giờ chịu lớn. Làm ơn đi, học cách biết nhìn sau nhìn trước, nhường dưới kính trên. Cái đạo lý cũ mèm và mộc mạc này nó đã sống mấy ngàn năm nay, và sẽ còn sống tới tận cùng tồn tại của hành tinh lộn xộn này. Chỉ cần học được thứ bí kíp nhà quê nhưng cực kỳ quyền lực này, đời bạn rồi sẽ khác. Thật ra, nói đi thì cũng nói lại. Lý do tại sao các thế hệ tiếp nối đang lâm vào tình trạng này cũng một phần là do môi trường giáo dục. Ở nhà thì được nâng trứng hứng hoa, chu mồm lên là có người phục tùng. Tới trường thì tranh thủ học thêm văn mẫu riết mà thành một đoàn quân ỷ lại. Học thì như thú nhồi bông về kiến thức nhưng chẳng hiểu gì về đạo đức cơ bản của kẻ làm người. Ra xã hội thì ôi thôi, toàn là chuyện mạnh đứa nào đứa đó chèn ép, chơi xấu, ăn dày, hiếp đáp…. Ở trong cái môi trường như thế, và với sự vắng bóng của những kênh giáo dục chính thống về “đạo làm người”, đương nhiên các em mọc túa xua lên thành những cây cỏ dại, không hiểu và không có chút ý niệm nào về cái sự thường tình của sống ở đời phải có trước có sau. Nhiều khi gặp các bạn như thế, mình cứ nhướng mắt “ủa là sao?”, “vậy cũng làm được nữa hả?”, và đôi khi mất hết niềm tin vào chữ “người” của những thế hệ đi sau. Ngẫm lại, thật ra đó chỉ là biểu hiện đương nhiên của một xã hội và nền giáo dục mục ruỗng mà thôi. Cứ nhìn đi, ngày nào báo chí chẳng đưa tin con giết cha, người yêu giết con riêng, loạn luân, người thân trong nhà chửi bới xử nhau. Bu vào đó mà nhiếc mắng thì chả có được tí ảnh hưởng nào. Tất cả, chỉ là biểu hiện phát bệnh của một căn bệnh ung thư “người” di căn từ mấy chục năm nay, giờ đã tới thời kỳ cuối. Muốn chữa, đâu có cách nào khác hơn là diệt sạch cái nguồn gây bệnh. Chứ ở đây chán ngán buồn phiền, chửi bới liệu có ích lợi gì? Khó, vì đây nó là căn bệnh có cái rễ quá sâu, muốn chữa phải tính bằng thế hệ. Cho nên, trong cái sự giới hạn của đời người ở nhân gian, có lẽ mỗi chúng ta chỉ có thể “cứu” vài người có duyên gặp gỡ trong đời. Còn lại, thấy thì cười, chia sẻ một tiếng dù họ chẳng có nghe, phủi tay bỏ qua, rồi lại thong dong bước. Tu sửa bản thân mình đã khó. Giúp được người khác càng khó hơn. Duyên đến thì làm. Duyên đi thì sayonara chứ chẳng có sao. Đời mà! Cứ phải thuận tự nhiên mà sống….

Vậy là năm nay tụi mình không còn ăn Tết có nhau. Thường thì 23 đưa ông Táo về trời là bắt đầu thấy Tết. Gởi nhau hủ kiệu, bịch tôm khô, vài ba gói mứt gói trà nhiều khi cũng hổng có ăn. Gởi qua gởi lại thật ra là gởi niềm vui, là mình còn nhớ tới nhau, xum xuê lo cho nhau ăn Tết. Ủa, mà năm nay hết gởi được rồi! Chiều 23, trời Sài gòn xam xám. Sao Tết mà buồn liu xiu thế? Hay tại lòng người chưa kịp đón xuân? Sáng giờ cứ đi vào đi ra, bụng thì nói thôi đi cúng đưa ông Táo về trời đi, chớ ổng ở trần gian cả năm nay dịch dã chắc cũng mệt mỏi lắm rồi. Tiễn ổng về trển nghỉ dưỡng vài ngày cho nó bớt căng não. Nghĩ vậy, mà tới giờ vẫn cứ vào ra. Kỳ vậy! Hình như lòng vẫn mong níu kéo năm cũ, vì Tết là thời khắc đoàn viên, nhưng canh trà năm nay rồi sẽ vắng vài người. Thôi đừng Tết có được không, để khỏi phải đối diện với cái ghế trống và ly trà tàn canh vẫn chưa hề cạn? Vẫn biết qui luật vĩnh hằng của cuộc đời là vậy, và muôn đời sẽ có đến có đi. Vẫn biết người ở lại rồi sẽ phải move on - tiếp tục cuộc sống của mình với những hành trang ký ức. Vẫn biết trần gian là cõi tạm, hoàn thành sứ mệnh cuộc đời rồi sẽ phải bàn giao. Biết hết! Hiểu hết! Và lòng vẫn nhẹ nhàng, nhưng ngày cận Tết vẫn cứ cứ liu xiu buồn không cách nào diễn tả. À mà thôi, lòng vòng vậy cũng đủ rồi. Chúc Tết mà, giờ phải nghĩ chúc làm sao cho nó hợp với tình hình mới. Cũng không biết mấy đứa bạn nhà mình đi rồi thì đi đâu nữa. Mà hồi ra đi hối hả quá không biết có kịp lo cho xong những việc dở dang? Mà dở dang thì có khi nào phải ở lại sắp xếp cho nó xong rồi mới an tâm để đi? Mà lỡ sắp xếp thì đã xong chưa, có an tâm không, hay trong lòng còn dọc ngang những lời chưa kịp nói? Ờ, mà thật ra tụi mình cũng có kịp nói lời nào với nhau đâu. Tới giờ vẫn ngẩn ngơ vì vài dòng tin nhắn nhận được từ một ai đó khác. Vậy thôi đó, và mình không còn bạn. Cứ như là trò đùa nghiệt ngã của số phận. Nói không còn là không còn, nhẹ như gió thoảng thế thôi sao? Ừ mà thôi, trách ai giờ? Và có chút trách cứ dỗi hờn thì cũng không còn bạn. Ở đâu không biết, chỉ cần biết thư này là gởi cho mấy người. Sở dĩ gởi một cái thư chung, là vì nghĩ rằng ở đâu đó bạn bè rồi có thể tìm thấy nhau, đoàn viên và cùng vui Tết một canh trà. Chắc tự lo đi, chớ giờ đâu có tạo group Zalo hay Messenger gì được nữa. Coi lại mấy dòng tin nhắn cũ, khi cười lúc khóc, rồi giữ đó làm kỷ niệm thôi. Bạn già, nhiều khi sợ tùm lum bệnh, hồi xưa đứa này không ăn ngọt đứa kia sợ ăn béo, đứa nọ sợ mặn sợ cay. Giờ chắc hết sợ rồi. Mà đi qua khỏi nỗi sợ là gì? Là hết sợ hay tức cười vì hồi xưa ngây ngô biết sợ? Ủa mà sao dạo này mình nói năng linh tinh thế nhỉ? Hồi xưa nói gặp là gặp, có đứa nào lo toan chuyện ăn gì uống cái chi chi. Rượu chè gì cũng chẳng sao. Chỉ cần ngồi đó lặng im, nhấp vài canh trà cũng gọi là vui như Tết. Vậy thôi à. Đời này, người ta làm cho mọi thứ nó phức tạp và hỗn loạn lên cho quá, chứ thật ra là có gì quá khó đâu. Là mình, chấp nhận mình, hiểu người, chấp nhận người, vậy là xong. Hông có chuyện gì là lớn, mà cũng hông có chuyện gì là quá sức. Toan tính gì cho mấy thì đến ngày vẫn phải check out. Đứa nào còn nhớ thì viết cái thơ, châm bình trà. Còn lại, mấy ai trên đời này mà nó nhớ. Dòng đời lại vô cảm và vội vã. Người rối lại đến và đi…. Mà nói thiệt đi, qua bên kia rồi thấy bên ni sao? Có phải thấy hối tiếc vì đã phí phạm rất nhiều thời gian vào nhiều chuyện không đâu, lo lắng, sợ hãi, mày mặt, khổ đau vì nhiều chuyện không đâu? Giờ nghĩ lại, ở một không gian và thời gian khác, chắc có cơ hội cũng sẽ chửi cho loài nhân gian này một trận? Biết sao được? Qui luật mà. Mất rồi mới tiếc. Ngộ rồi mới buông. Dừng lại rồi mới bắt đầu. Bước qua rồi mới hiểu. Cái bức tường vô hình ngăn cách giữa minh và vô minh nó có mà không có, nhìn mà không thấy thì hên xui thôi chớ biết làm sao. Ai chạm vào hiểu ra. Ai cứ cắm đầu chạy như điên mà mãi vẫn chửa chạm vào thì chịu thôi, còn nợ là còn chạy. 23 Tết. Thôi đi cúng ông Táo, đưa ổng về trời sơm sớm cho ổng vui thêm được vài canh. Ở đâu thì cũng cứ đón Tết thôi. Đời thì vẫn cứ trôi và năm hết thì Tết đến. Người còn kẻ mất, âu cũng là qui luật của tự nhiên. Còn làm được gì mang chút yêu thương, chút ý nghĩa cho đời thì chắc nghĩ sao làm vậy người ơi, và làm ngay và luôn, không chờ nữa!

Trong lòng tới bữa nay vẫn không có một ý niệm gì về Tết. Trải qua một năm sóng gió, nghỉ là chính, làm cầm chừng, rồi được thả ra từ từ sau lockdown, thiệt sự thì chỉ vừa mới làm quen lại với những điều từng quen thuộc. Rồi Tết! Tết cứ đến, bình thản và hồn nhiên như qui luật bao đời của tự nhiên, xuân hạ thu đông rồi lại xuân…. mặc cho loài người ngẩn ngơ không hiểu vì sao lại Tết. Với bao nhiêu đó khó khăn, thử thách, bất thường của 2 năm, loài người vẫn chưa hoàn hồn, vẫn còn loay hoay tìm hướng đi tiếp theo cho bản thân, gia đình, tổ chức. Lo chạy vạy bù đắp những ngày đã mất, để giữ được công ty, để bình ổn thu nhập, để tồn tại và mơ về một năm mới tươi sáng hơn…. Trong nỗi bộn bề chẳng đâu vào đâu, chẳng gì ra gì, hồn xác chưa tìm thấy nhau ấy, lại Tết. Người lao động lại trông chờ. Công ty, tổ chức lại bạc đầu chuyện lương chuyện thưởng. Khó khăn chồng thử thách. Rồi ai có thể thông cảm với ai đây? Tết thì vẫn cứ Tết thôi, dù thời thế có ra sao đi chăng nữa. Người lao động có hiểu cho doanh nghiệp? 2 năm, và nhất là năm vừa rồi, người lao động te tua. Công ty nhiều nơi ngừng hoạt động, doanh thu ngập ngừng, hàng trăm ngàn doanh nghiệp đóng cửa, tồn tại được qua mùa dịch đã là kỳ tích. Thở cầm chừng, nhiều doanh nghiệp phải tinh gọn lại, cắt bớt lao động, giảm lương, vv. Doanh nghiệp nào bảo toàn được lực lượng lao động, không cắt giảm nhân sự hay tiền lương, chăm lo được đời sống khó khăn trong mùa dịch cho nhân viên phải nói đều đáng được thưởng huy chương anh dũng, vì điều đó hoàn toàn không dễ, trong tình thế chi phí vẫn chảy ra nhưng doanh thu lại chẳng thu vào. Sau lockdown, doanh nghiệp chỉ muốn khôi phục sản xuất, khôi phục doanh thu, lên kế hoạch tìm nguồn doanh thu và thị trường mới để giảm rủi ro, tăng kháng thể cho sự bất định còn đang rập rình phía trước. Cho nên, Tết và những mong chờ “bình thường” của người lao động cũng có khi trở thành nỗi niềm của nhiều doanh nghiệp còn chưa kịp hồi phục sau mấy cơn đại dịch vừa rồi. Mong là, người lao động phần nào cũng hiểu cho hoàn cảnh bất thường này, và chia sẻ nỗi niềm cùng doanh nghiệp. Họ cũng mệt mỏi và khô máu lắm rồi. Thôi thì Tết này họ làm được gì cho người lao động thì mình cũng nên thông cảm. Doanh nghiệp có thể làm gì cho người lao động? Nói đi thì cũng nói lại, doanh nghiệp te tua thì người lao động cũng tơi tả, công việc không ổn định, lương bổng xuống lên lúc có lúc không. Đặt mình vào hoàn cảnh của họ, đương nhiên sẽ thấy đây là câu chuyện sinh tồn. Mà đã đụng tới sinh tồn, tới sự cống còn của bản thân và gia đình trực tiếp của mình, người lao động đương nhiên phải tính toán, phải đòi hỏi, phải mong muốn có thêm dù chỉ là một chút. Cả năm chật vật, cuộc sống vật chất và tinh thần đều bị ép tới đường cùng, thì Tết là cơ hội duy nhất để họ được trở về, thật sự hít thở sâu, detox hết những chất độc hại đã mang vào trong suốt thời gian qua, cho phép mình được hoàn hồn và tái tạo lại tinh thần cho một hành trình mới. Tết xưa giờ vẫn thế mà, là dịp để trở về, kết nối lại với gia đình, quê hương, để thấy cuộc đời còn ý nghĩa. Cho nên, hoàn cảnh mới doanh nghiệp sẽ khác nhau, nhưng dù là ở hoàn cảnh nào, cũng nên cố gắng hết sức trong giới hạn của mình để giúp cho những ngày trở về được đầm ấm và hạnh phúc. Có vậy, một năm khó khăn qua đi rồi sẽ rơi vào ký ức, và người lao động sẽ sẵn sàng hơn cho một năm mới tích cực hơn. Thấu cảm, có lẽ chưa bao giờ từ này lại cần hơn trong một tổ chức như lúc này đây, khi tất cả chúng ta đều đang cố gắng tự chữa lành cho bản thân sau bao nhiêu mất mát. Tết thì vẫn cứ tết thôi Cuối cùng, dù thế giới hay cuộc đời này có xảy ra chuyện kinh hoàng gì đi chăng nữa, qui luật tự nhiên của vũ trụ vẫn cứ bình chân như vại mà thôi. Người vẫn cứ đến cứ đi. Đời vẫn cứ xuân cứ hạ. Hạnh phúc hay khổ đau, chiến tranh hay hoà bình, thù ghét hay yêu thương, thông cảm hay sân hận thì thời gian vẫn cứ trôi và Tết vẫn cứ về. Con vi rút kia nó đến nó đi hay nó có ở đây luôn để phá mình, năm cũ vẫn cứ hết và người vẫn cứ phải đón chào năm mới. Cuối cùng, sống sao là do ta, lựa chọn tâm thế ra sao là ở ta, vui buồn hay khổ đau gì rồi cũng hết một đời. Sao ta không thông cảm hơn một chút, mở lòng hơn một chút, chia sẻ hơn một chút, và yêu thương nhiều hơn một chút? Cuối cùng, Tết thì cũng vẫn Tết thôi.

Mỗi người chúng ta đều sống trong thế giới của riêng mình, thế giới của những gì mình biết, thế giới của những gì mình thân quen. Và đôi khi, ta lầm tưởng thế giới thì nó phải là như thế, sự thật nó phải là như thế, và cách chúng ta vẫn làm là cách xịn nhất rồi. Sorry! You don’t know what you don’t know - Bạn không biết những gì bạn chưa biết. Những gì bạn học được, dù là từ trường lớp hay kinh nghiệm, chỉ là giới hạn của những điều bạn học được, và nó có thể chỉ là 0.1% của thế giới ngoài kia. Những gì bạn đang làm, cách bạn đang áp dụng, hiểu biết của bạn về vấn đề cho đến hiện tại đều nằm trong khuôn khổ rất cá nhân, rất giới hạn, rất chủ quan. Cùng là một vấn đề, người mới chỉ tiếp xúc với nó từ lý thuyết nhìn nhận khác, người mới giải quyết vấn đề lần đầu tiên nhìn nhận khác, người làm việc cho tổ chức/công ty nhỏ nhìn nhận khác, người đã có kinh nghiệm từ những hệ thống lớn hơn nhìn nhận khác, người chỉ có trải nghiệm local khác, người đã kinh qua ở phạm vi lớn hơn, khu vực hay quốc tế nhìn nhận khác…. Cho nên, cách bạn đang nhìn nhận vấn đề và đưa ra giải pháp có thể là tốt nhất trong giới hạn kiến thức, khả năng, kinh nghiệm của chính bạn, một cách hết sức chủ quan. Ai hiểu được điều này, sẽ trở nên khiêm tốn và chịu khó học hỏi cái mới điều hay mỗi ngày, học cách tư duy khác đi, mới hơn, tìm kiếm và học hỏi từ những người giỏi hơn, có trải nghiệm rộng và sâu hơn mình mọi lúc mọi nơi. Quan trọng là, người hiểu được sự thật này không bao giờ tự cho là mình luôn luôn đúng, không bao giờ bảo thủ, không bao giờ đưa ra quyết định một cách độc đoán, và biết cách tôn trọng kiến thức, kinh nghiệm, ý kiến, sáng kiến từ người khác. Vì họ không có giới hạn về tư duy và khả năng học hỏi nên họ không có giới hạn về khả năng. Ngược lại, người cho rằng mình luôn luôn đúng, cho rằng quyết định của mình người khác đương nhiên phải nghe theo vì mình có quyền, dù là quyền lực đến từ chức danh hay quyền sở hữu, là những người sẽ luôn dậm chân tại chỗ, không phát triển được bản thân, và càng không bao giờ thu hút được nhân tài về phía của mình. Khi bạn đi tìm những người chỉ biết nghe lời, dạ vâng, chỉ đâu đánh đó như thiên lôi, luôn xu nịnh và vuốt ve những thứ mình nói ra, dù đó là thứ tào lao, thì bạn đang xây dựng một đế chế phục tùng, lưu giữ thợ và không dung nạp tướng. Một tổ chức, vÌ vậy mà chỉ lớn bằng cái đầu của người lãnh đạo. Bạn nghĩ và hành xử tới đâu thì tổ chức của bạn Nó chỉ phình ra tới đó mà thôi. You don’t know what you don’t know! Đây là chủ đề muôn đời nhưng thời nào cũng cứ diễn ra. Ai ngộ được đạo của sự vô tận thì tự chuyển đổi nhận thức và cách tiếp cận. Ai không thông hay không chịu hiểu thì cả đời nghênh ngang nơi đáy giếng. Chịu thôi! Đây là hành trình rất cá nhân của mỗi người. Người biết càng nhiều thì càng lặng im. Người càng giỏi càng khiêm tốn. Người càng hiểu đạo thì càng lo tu sửa bản thân trước khi đi rao giảng lý thuyết cho người khác. Người càng hiểu về sự vô hạn thì càng rõ ràng giới hạn hiện hữu của mình. Đến đây, nếu thấy nuốt được bài này thì đọc tiếp những câu hỏi mình thường sử dụng để reality check - tự nhắc nhở, trả bản thân về thực tại để hiểu cái sự ngu dốt của chính mình. Tôi tự biết mình ngu dốt nên tự check bản thân thôi, không liên quan gì tới ai. Ai thấy tham khảo được thì tham khảo, không thì cũng đừng ném đá làm gì mỏi tay nha. Vấn đề mình nhìn thấy và đặt ra có phải là vấn đề? Có khi nào mình thấy 1 cái cây nhưng người khác thấy cả khu rừng? Có khi nào mình tưởng là cả khu rừng nhưng thật ra nó chỉ là 1 cái cây? Giải pháp mình đưa ra có phải là giải pháp toàn diện, giải quyết vấn đề tận gốc hay chỉ là gãi ngứa, chắp vá trên bề mặt? Ý kiến, thông tin, góp ý từ người khác có xác đáng, có logic, có trong trẻo không? Mình có bị điểm mù trong cách suy nghĩ và tư duy vấn đề này không? Ví dụ trước giờ mình giải quyết vậy quen rồi nên cứ vậy mà giải quyết hoài không nhìn thấy hay tìm kiếm cách giải quyết mới hay ho hơn? Mình có bị cảm xúc chi phối nên thiếu khách quan khi tư duy? Chẳng hạn đệ tử mình nói thì mình tiếp thu còn người mới nói thì mình không tiếp thu? Mình có để cho ego nó chen chân vào việc tiếp thu ý kiến từ người khác? Mình có nên tham khảo ý kiến của người giỏi hơn mình về vấn đề này không? Nếu có thì nên là ai? Level của mỗi người chỉ bằng với những gì bản thân mình biết. You don’t know what you don’t know - và không ai biết những gì mình chưa biết. Cho nên, nhiều khi cũng nên bình tĩnh nhìn lại bản thân, đừng hăng máu quá khi vung vãi sự phán xét và chỉ thị bắt người ta phải theo mình. Có quyền, có chức, chưa chắc đã là người giỏi.

Thế giới này thật ra vốn vẫn vậy từ bao nhiêu nghìn năm nay, hết sức hồn nhiên và trung tính. Nhưng trên cái phông nền bất di ấy, loài người sinh ra, già đi với những cảm xúc, hiểu biết và trải nghiệm khác nhau. Rồi dựa trên dữ liệu quá khứ rất ư là cá nhân đó, người ta dán nhãn thế giới bên ngoài qua lăng kính của bản thân. Vì vậy mà có người thấy thế giới độc ác, vô cảm, nghiệt ngã, vv. Nhưng cũng có người thấy thế giới này cũng tàm tạm OK, cũng vui, cũng dễ thương, hạnh phúc. Có người háo hức đến để khám phá. Có người đến để phàn nàn. Lại có người cả đời vẫn chưa hiểu ra tại sao mình lại đến. Tất cả chúng ta đều tương tác với thế giới bằng những trải nghiệm khác nhau, với những cảm xúc khác nhau, và vì vậy nhìn thấy, cảm nhận thế giới một cách hoàn toàn khác nhau, không ai giống ai, không cuộc nào so được với đời nào. Đừng so sánh! Mỗi người có một hành trình khác Nếu hành trình của mỗi người từ lúc sinh ra đến giờ hết sức khác nhau, thì mình lấy gì mà so sánh? Không lẽ đi so quá dứa với củ khoai? Hai thứ đó nó đều hay ho và lợi ích hết mà? Mà đất trồng khai hay trồng dứa cũng khác nhau. So làm sao chứ? Vậy mà người đời vẫn cứ khăng khăng mang nhau ra so. Sao người ta sinh ra trong gia đình giàu có hơn mình? Sao người ta học trường nổi tiếng hơn mình? Sao người ta đẹp hơn mình? Sao người ta được cưng hơn mình? Sao người ta kiếm tiền dễ hơn mình? Sao gia đình người ta hạnh phúc hơn mình???? So kiểu đó thì so tới già luôn vẫn chẳng bằng ai. Ủa sao không tự hỏi sao người ta khổ hơn mình, sao người ta kém may mắn hơn mình, sao người ta nghèo hơn mình nhưng yêu đời hơn mình, vv? So làm sao khi dữ liệu quá khứ của tất cả chúng ta hoàn toàn không ăn nhập gì với nhau? Ta sinh ra trong hình hài khác, trong môi trường khác, gia đình khác, văn hoá khác, đi học trường khác, có trải nghiệm cuộc sống khác, gặp chuyện may mắn hay xui xẻo khác, gặp người tốt hay kẻ lưu manh khác, được yêu thương hay tổn thương khác…. Chính vì bộ dữ liệu quá khứ khác, nên cách chúng ta suy nghĩ, học tập, hành động, hành xử, khát khao, mong muốn, động lực rất khác nhau. Đó, giờ mấy người so đi. Cho tám con AI nó cũng chạy không ra vệt dữ liệu tương đồng nào để so chớ đừng nói tới não người. Do đó, thứ bạn đang so không có chút logic nào. Nó thật ra chỉ là cách bạn tìm cách bạn thoái thác trách nhiệm với bản thân bằng cách vu oan, đổ thừa cho số phận. Chuyện ai nấy làm đi. Dứa làm chuyện của dứa, khoai làm chuyện của khoai, có duyên thì bắt tay cộng tác với nhau, hợp thì còn hết thì tan, chớ có gì mà so với sánh? Đừng lên cơn khi người khác không hiểu mình GIờ bạn nghĩ đi, nguyên một cái nhà kho dữ liệu quá khứ của người ta hổng có chỗ nào giống mình. Vậy nghĩa là góc nhìn, thế giới quan, hệ niềm tin, cách lựa chọn và hành xử của người ta đương nhiên sẽ khác mình. Chuyện đó rõ như ban ngày mà! Xong mình ở đâu xông ra, lên cơn vì người khác không hiểu mình, không nghĩ giống mình, không làm giống mình, không buồn vui yêu ghét như mình…. Tào lao! Ở đâu ra? Hiểu được chết liền! Hai con người, hai hành trình quá khứ không liên quan gì đến nhau làm sao dẫn tới chuyện nhìn một sự việc, sự vật như nhau? Nhờ vậy mà thế giới mới đa màu đa sắc. Còn nếu muốn đúc ra một đám cừu be he giống nhau thì dễ lắm, nhốt hết đám vừa sinh ra vào một cái chuồng, rồi chăn tụi nó một cách đánh đồng để trải nghiệm tồn tại của tụi nó giống hệt nhau, vậy là xong. OK hôn? Lần sau bạn lên cơn vì ai đó khác mình, hãy nhớ tới đàn cừu be he này nhá. Bằng không, thì làm ơn hiểu và chấp nhận mọi sự khác biệt, rồi dụng tâm ra mà đi tìm hiểu, thấu cảm người khác bằng cách lắng nghe câu chuyện của người ta. Còn lỡ muốn người ta hiểu mình, trước hết hãy mang câu chuyện đời mình ra mà chia sẻ. Đừng mang bệnh công chúa nghênh mặt lên bắt người đời phải tự hiểu, tự vuốt ve và cong đuôi cung phụng bạn. Ai rảnh? Đừng suy diễn, vì chẳng ai giống ai Khi một sực việc xảy ra, nó là một sự việc giống nhau. Khổ là, từ chỗ đứng của mỗi người, tuỳ cảm xúc của mỗi người, tuỳ level hiểu biết của mỗi người mà sự việc mang màu sắc và tạo ra ảnh hưởng khác nhau. Vin vào trải nghiệm cá nhân của bạn, bạn cảm nhận khác. Vin vào trải nghiệm cá nhân cực kỳ khác của người ta, người ta đương nhiên cảm nhận khác. Một sự việc giống nhau, nếu chạm đến 100 người sẽ thành 100 câu chuyện khác nhau, vì nó được lọc bằng 100 lăng kính khác nhau. OK? Cho nên, đừng la làng sao người ta có góc nhìn và ý kiến khác bạn về một sự việc. Khác mới là logic, là dĩ nhiên. Giống mới là kỳ tích. Kỳ tích có thể là, người ta xạo ke, giả vờ giống bạn vì có âm mưu, hoặc là người ta và bạn có những trải nghiệm tuy khác nhau về chi tiết nhưng tương đồng về bài học, dẫn đến đôi ba điểm giao định mệnh. Vậy thôi! Cho nên, đừng có ngồi đó suy diễn, suy bụng ta ra bụng người. Bụng mỗi đứa là một bồ những thứ rắc rối, lộn xộn và phức tạp khác nhau. Suy gì nổi! Đừng phán xét, vì bạn chẳng biết gì về người khác Trên đời này, có bao nhiêu người biết hết chuyện đời của bạn? Chắc hổng có ai, bao gồm cả gia đình bạn, vì mỗi người họ chỉ đóng một vai trong một quãng nào đó của cuộc đời bạn mà thôi. Vì vậy, họ cũng chỉ nhìn thấy những gì bạn muốn họ nhìn thấy, trong một đoạn thời gian nào đó. Ai đi đoạn dài thì biết chuyện dài. Ai cùng đoạn ngắn thì biết chuyện ngắn. Ai thân hơn thì biết thêm vài ba chuyện sâu hơn. Ai lướt lướt thì chỉ chạm trên bề mặt. Mà đó là chuyện ngoài ánh sáng, còn chuyện trong bóng tối và ở những góc kín trong tâm hồn bạn thì ma nó biết. Cho nên, dù bạn đóng vai gì trong cuộc đời ai đó, thật ra là bạn chả hiểu gì về họ. Điều bạn thấy, có thể là giả tạo, nếu người ta muốn lừa bạn. Điều bạn thấy, có thể là thứ được dàn dựng, nếu người ta muốn dẫn dắt suy nghĩ và cảm xúc của bạn. Điều bạn thấy, có thể là con ác thú không kiềm chế được, hình thành và lớn lên bằng những tổn thương của một kẻ đáng thương. Điều bạn thấy, có thể là một vở kịch được thiết kế quá công phu của một tay đạo diễn giấu mặt mà trong đó họ bị quăng vào vai phản diện. Cũng có thể, điều bạn thấy chỉ là sự vô minh hồn nhiên của một chú cừu non bị bịt mắt và chăn dắt, cũng có thể là lát cắt sự thật nhìn từ toạ độ của người xem. Có khi, ta sẽ chẳng bao giờ hiểu và thấy hết toàn bộ sự thật, nên đừng quan tâm chuyện người đời phán xét ta, cũng đừng cho phép mình xông ra phán xét bất kỳ ai khác. Tất cả đám phán xét chúng ta cuối cùng cũng chỉ là những kẻ bị lừa bởi sự vô mình, ích kỷ và tự kiêu của bản thân mình. Đừng dạy đời, vì trường học của mỗi người rất khác nhau Nếu hành trình, nguồn lực, trải nghiệm của mới người đều khác nhau, thì công thức, bí quyết, chất liệu thành công và hạnh phúc của mỗi người cũng khác nhau. Đến khái niệm thành công hay hạnh phúc mỗi người cũng mỗi khác. Có người gia đình ấm cúng vui vẻ là thành công. Có người kiếm được 1 triệu đô là thành công. Có người tự do tài chính là thành công. Có người làm sếp 1 tập đoàn là thành công. Có người còn sống là thành công…. Thế giới 7 tỷ người có 7 tỷ khái niệm thành công, vì đó chỉ là một khái niệm mang tính cá nhân, dựa vào thế giới quan của cá nhân bạn với thế giới. Hạnh phúc cũng thế. Mỗi ngày thức dậy có thể đã là hạnh phúc. Có khi phải có chồng có vợ mới là hạnh phúc. Có khi độc thân lại là hạnh phúc. Có người chỉ cần con cái bình an là hạnh phúc. Có người phải có thứ mang khoe sắp xóm hết làng mới là hạnh phúc. Có kẻ dừng chân ngắm cành hoa dại ven đường mà hạnh phúc. Có hạnh phúc trong náo nhiệt, có hạnh phúc chỉ giản đơn trong sự im lặng trong veo. Vậy, rồi ai dạy ai? Kinh nghiệm, trải nghiệm, đúc kết của bản thân chỉ có thể chia sẻ để người khác làm dữ liệu tham khảo mà thôi. Thành công hay hạnh phúc là con đường rất riêng tư, là lựa chọn rất cá nhân, là hành trình mỗi người phải tự tìm ra cho bản thân mình. Đừng tự lăn ra khổ, vì chẳng ai biết tại sao Một sự việc xảy ra, bạn thấy khác, người ta thấy khác. Xong bạn mang cái tình cảnh tâm sinh lý hết sức cá nhân đó của mình ra ngâm rượu, vừa ngâm vừa suy diễn, thêu dệt, dàn dựng kịch bản như đúng rồi. Xong bạn lăn ra diễn như thiệt. Xong bạn nhập vai quá sức và lăn ra khổ. Xong bạn gào lên tại sao tôi phải khổ. Xong bạn từ khổ ngâm rượu biến thành khổ thiệt vì chẳng ai hiểu là bạn khổ. Mà làm sao người ta hiểu được khi bạn tự biên tự diễn tự nhập vai? Tua lại, khi sự việc xảy ra, người ta hổng có góc nhìn giống bạn, và hổng thấy có miếng khổ mẩu sở gì ở trong đó hết. Cho nên, khi bạn lăn ra giãy đành đạch trên sàn, người ta đang bận tâm chuyện khác, thoáng nghĩ ủa nó bị ai nhập mà khùng điên vậy, rồi thôi. Bạn càng la hét kêu gào, người ta càng không quan tâm, và bạn vì vậy mà lên level đau khổ. Thôi đi! Chuyện mình thấy khổ là góc nhìn và quan điểm cá nhân, không liên quan gì tới ai. Đừng expect - mong chờ người khác bận tâm, đồng cảm, thương hại, hay an ủi. Vì họ càng làm như thế, bạn càng thấy khổ. Còn họ chẳng làm gì, vô cảm, bàng quan bước qua thì bạn càng tuyệt vọng vì cuộc đời chẳng như phim tình cảm tự sướng mà bạn đã vẽ ra. Dễ nhất là coi lại xem phim này có đáng là chuyện phim buồn hay không, có cần phải vào vai khổ hạnh hay không, cái giá phải trả có hơi quá đắt so với level sự thật hay không, mình có cần phải tự hại mình đến mức đó hay không, vì thật ra chẳng ai hiểu và bận tâm tại làm sao bạn khổ. Đừng chờ, vì hạnh phúc là do ta tự kiến tạo Rất nhiều người trong chúng ta, do nhiều sự hiểu lầm vô tình và cố ý khác nhau, tưởng hạnh phúc là do ai đó trong đời tự nguyện mang tới cho mình. Ai đó sẽ chỉ mình, hướng dẫn đỡ đầu cho mình. Ai đó sẽ yêu thương, chăm sóc mình. Ai đó sẽ hy sinh vô điều kiện cho mình. Ai đó sẽ bao dung, hoá giải mọi lỗi lầm ngu dốt, ích kỷ, ngây thơ vô số tội của mình. Ai đó sẽ là bụt, khua đũa thần dâng hiến thứ mình mong mỏi khao khát, blah blah blah…. Thôi đi! Hoang tưởng thì cũng vừa vừa thôi. Bạn nghĩ bạn là ai? Cái rốn của vũ trụ à? Ờ cũng được, vì có tới 7 tỷ cái rốn khác nó đang nhao nhao ở ngoài kia y chang vậy á. Rồi cuối cùng đứa nào rảnh mà quan tâm chuyện đứa nào muốn thành cái rốn? Hạnh phúc của ai người đó tự định nghĩa nó là gì, tự chịu trách nhiệm làm cho nó hiện ra, tự bỏ công sức mà kiến tạo. Còn ba thứ chờ người ta ban phát, bố thí, cho vay cho mượn thì một là có hạn, hai là phải trao đổi, ba là mất lúc nào không biết, bốn là trả lãi bạc đầu, năm là có khi chờ hoài vẫn cứ trắng tay. Vậy nha. Thuốc đắng dã tật, sự thật mất lòng. Ai đang ngồi thả câu chờ thì cứ bình tĩnh chờ nha. Chừng nào biển cạn có khi là hạnh phúc sẽ lầm lũi tới. Viết cho dài, thật ra là để nhắc nhở bản thân thôi. Ai thấy liên quan thì tham khảo, không thì thôi chứ cũng đừng vì thế mà khó chịu. Chuyện nhà tui mà bạn tự mang khó chịu vào thân thì lại tự gây khổ cho mình. Sao phải vậy?

Bạn trẻ nghe lời cha mẹ kêu đi học ngành QTKD, thế là bạn đi thi và đi học. Học hết đại học, bạn vẫn chưa hiểu tại sao mình học ngành này, ra trường mình làm nghề gì. Bạn nhắn tin cho mình, “Cô ơi, con không biết cách tìm ra mình hứng thú với công việc gì. Con mong cô có thể chỉ dẫn cho con một chút.” Nghe thì đứt ruột, nhưng câu này 5 năm nay nghe hỏi không biết bao nhiêu lần từ những người trẻ không được chuẩn bị đầy đủ khi chọn trường, chọn nghề. Họ chỉ biết ngoan ngoãn nghe theo lời gia đình, nghe rủ rê của bạn bè, người quen, rồi nhắm mắt chọn đại học đại, vừa học vừa mông lung tại sao mình học và học xong rồi sao nữa. Ra trường, vẫn không hiểu mình muốn làm gì, có bạn loay hoay tìm việc, có bạn làm đại rồi tính tiếp, có bạn nhảy cóc nhảy nhái từ việc này sang việc khác vì làm gì cũng thấy không hợp. Có bạn, làm cả chục năm rồi mới nhắn tin, kể mình chán nản tận cùng, nhưng không biết bản thân thích gì, không biết có còn cơ hội đổi việc không, không biết nghỉ xong có tìm được việc nào khác không vì cái sự mưu sinh…. Cả hệ một hệ thống giáo dục từ gia đình tới nhà trường như vậy là nó có work không? Nếu nó work thì tại sao chúng ta lại sản sinh ra những thế hệ không biết mình muốn gì, thích gì, nên làm gì? Tại sao chúng ta lại để cho các em phung phí bằng ấy thời gian từ trung học tới đại học chỉ để tốt nghiệp có cái bằng, rồi không biết phải làm gì tiếp theo với cuộc đời mình? Mà thôi, bỏ qua chuyện “lỗi hệ thống”, giờ vô thẳng vấn đề định hướng nghề nghiệp cho người trẻ, mình với tư cách là phụ huynh và người vì nghề nghiệp đã bôn ba khắp nơi trên thế giới, chỉ muốn chia sẻ 3 câu hỏi hết sức là đơn giản mà bất kỳ tổ chức hướng nghiệp, nhà trường hay gia đình nào cũng nên dành thời gian hướng dẫn, theo dõi và hỗ trợ cho các em, càng sớm càng tốt, tính từ cấp 2, cấp 3 chớ đừng để tới ngày chọn trường thi đại học mới rần rần lên thì không kịp. Câu hỏi thứ nhất: Tôi là ai? Câu này mà không giải quyết được thì cả đời cứ loay hoay, lan man trôi dạt bờ này bến kia, khủng hoảng các độ tuổi xong vẫn cứ ngơ ngác chẳng hiểu ra ý nghĩa cuộc đời mình. Câu hỏi này thật ra khi đi vào chi tiết và cụ thể thì chẳng có gì quá trừu tượng và bác học hết, đơn giàn là tôi thích gì ghét gì, tôi mạnh gì yếu gì, tôi giỏi kỹ năng gì không giỏi kỹ năng gì. Khi các em học cách nhận thức được bản thân, củng cố được kỹ năng sống thì câu trả lời sẽ ngày càng hiện ra rõ nét hơn. Đây là một quá trình, không phải một buổi học hay vài ba giờ đồng hồ suy ngẫm. Do đó, quá trình này cần được khởi động từ khi các em ở cuối cấp 2 đầu cấp 3 và cần liên tục được theo dõi, hướng dẫn, củng cố bởi gia đình và thầy cô. Còn ai lỡ qua tuổi này rồi thì nên dũng cảm restart lại quá trình này, quay về dành thời gian trả lời câu hỏi tôi là ai, vì bạn đang còn nợ bản thân câu hỏi ấy. Khoá học tham khảo: Quản trị bản thân miễn phí trên blog Nguyễn Phi Vân Sách tham khảo: Man’s Search for Meaning - Đi tìm lẽ sống của tác giả Viktor Frankl, Bốn thoả ước của tác giả Don Miguel Ruiz Câu hỏi thứ 2: Tôi đang ở đâu? Đây là câu hỏi chém vào ảo tưởng và sự mơ hồ nè. Chuyện mình thích gì, mơ gì, nghĩ ngợi mông lung kiểu gì thì cuối cùng vẫn phải đáp xuống sân bay thực tế. Trong hoàn cảnh thị trường lao động Việt Nam, trong hoàn cảnh và giới hạn của gia đình, cá nhân, bản thân mình phải đối diện với những khó khăn, thử thách, rào cản gì? Ví dụ như ba má bắt phải về quê làm việc, hay gia đình không có điều kiện phải kiếm tiền vừa nhanh vừa nhiều ngay lập tức, không có cửa ngồi mơ mộng công việc yêu thích mà hổng mấy ra tiền, hay ngành này ở Việt Nam không có cửa tìm việc ngay được, vv. Khi chúng ta hiểu được thực tế, giấc mơ của tôi và tình hình thực tế sẽ được xếp chồng lên nhau để giúp tìm ra những khoảng giao đắt giá, cụ thể hoá khả năng hiện thực ở ngoài kia trong cái bể lựa chọn của mình. Sách tham khảo: Tôi, tương lai & Thế giới, Mở cửa tương lai - Tác giả: Nguyễn Phi Vân Câu hỏi thứ 3: Tôi muốn đến đâu & Tôi cần chuẩn bị gì? Tới đây mới bắt đầu tính tới việc hướng nghiệp bằng thứ logic hết sức dễ hiểu, tôi muốn trở thành ai trong nghề nghiệp gì, từ đây tới đó đường đi có thể bao xa, tôi cần học thêm, bổ sung, trải nghiệm ra sao, trải qua các chức danh và công việc thế nào để làm đầy đặn và phong phú kinh nghiệm trải nghiệm của mình trước khi chạm được vào thứ mà tôi mơ ước. Không có chuyện gì ngủ đêm thức dậy mà thành hết. Tất cả đều cần thời gian, quá trình rèn luyện, hành trình nổ lực cố gắng, và quan trọng nhất là cần định hướng đúng. Tất cả chi tiết này phải được vẽ ra thành kế hoạch để theo dõi, thực hiện, hiệu chỉnh liên tục trên hành trình dấn thân vào sự nghiệp. Đời mà, tính là một chuyện, thực tế triển khai là một chuyện khác. Nghề nghiệp cũng vậy, khi ta dấn thân thử nghiệm và đụng chạm thực tế rồi thì ta mới thật sự vỡ ra những góc khuất và khúc quanh nghề nghiệp mà có thể ta chưa tưởng tượng ra khi dụng binh trên giấy. Chả sao! Mình cứ từ từ đúng tinh thần design-thining - tư duy thiết kể để giải quyết vấn đề mà tiến tới thôi. Tương lai mà, vừa đi vừa kiến tạo. Ít ra, mình có cái bản đồ thì đỡ phải lạc đường và mất thời gian. Lỡ có quẹo trái quẹo phải chút cũng sao đâu, rồi ra lại quay về đường chính. Khoá học tham khảo: Kỹ năng hội nhập vào tương lai nghề nghiệp, EI@work - Trí thông minh cảm xúc cho người đi làm, Critical thinking - Tư duy phản biện, Xây dựng nội lực để thành công. Tất cả miễn phí trên blog Nguyễn Phi Vân. Tổng quan là như thế. Rồi khi có thời gian mình sẽ soạn khoá Định hướng nghề nghiệp cho bản thân cho các bạn. Trong khi chờ đợi thì lo đọc sách và tham gia mấy khoá học kia trước đi nha.

Ngày xưa, bầu trời là khoảng không mơ mộng ở phía trước. Cho đến khi loài người chạm vào thế kỷ lật nhào này…. Khi phía trước là màn sương mù dày đặc của những điều bất định, khi nền tảng kinh tế thay đổi, khi mô hình kinh doanh thay đổi, khi khái niệm về tài sản và quyền sở hữu thay đổi, khi công việc và mô tả công việc thay đổi, người ta không còn nhìn rõ phía trước sẽ là gì. Kỹ năng duy nhất chúng ta còn là kỹ năng dò đường, vừa đi vừa dò, vừa đi vừa phát minh khám phá, vừa đi vừa kiến tạo, vừa đi vừa làm vừa học vừa thử nghiệm những thứ chưa tồn tại. Và con đường nằm ở dưới chân. Nhưng, khi không nhìn rõ, đa số sẽ cảm thấy không an toàn, sợ hãi, hoang mang vô định, và vì thế sẽ chọn đứng chết trân như Từ Hải, cố nhìn dù biết rằng có cố cũng chẳng thấy gì. Có người sẽ suy nghĩ và giả định ra vô số tình huống khi chọn bước vào. Nhưng giả định sẽ mãi mãi là giả định, và chẳng ai thật sự biết mọi thứ sẽ ra sao khi dụng binh trên giấy. Hơn nữa, não người có khuynh hướng nhận diện rủi ro nhanh hơn cơ hội, nên giả định đương nhiên sẽ nhuốm toàn những đốm đen mông lung, hoảng hốt, bất an. Vậy, nghĩa là chưa làm gì đã tự hù bản thân một trận rồi lăn ra tái mét vì khiếp sợ. Có người chọn giải pháp an toàn hơn, lui lại đứng im chờ, vì ít ra tại nơi bạn đứng chờ, mọi thứ vẫn còn bày ra trước mắt. Chỉ có một điều duy nhất mọi người không biết, là thế giới đã di dời rất xa sau màn sương, và nơi ta vẫn cứ đứng chờ kia, giờ đã là một đoạn trong bảo tàng cổ trấn. Xa xa phía trước và không còn nhìn rõ nữa, là hiện tại của tương lai. Đường nào đi đến tương lai? Câu trả lời là không ai biết. Chỉ khi bàn chân đặt xuống, con đường mới hiện ra. Thế kỷ này đòi hỏi con người phải học cách chấp nhận sự bất định, làm bạn với mông lung, tin vào bản thân mình và chọn dấn thân dù không biết và có phần hồi hộp. Không có con đường đến tương lai. Đường, là do mỗi khách bộ hành kiến tạo nên. Ta đi đến đâu, đường hiện ra đến đó. Ta hiểu về tương lai đến đâu, tương lai hiện ra đến đó. Ta dấn thân đến đâu, thế giới được kiến tạo nên đến đó. Đường của thế kỷ 21 là do mỗi người tự thiết kế và thử nghiệm. Không có bài văn mẫu cho bạn điền vào. Càng không có người đến trước vẽ đường cho kẻ đi sau, vì cả đám đều đang đi, chẳng có ai đến trước. Càng không có kiểu đặt đâu ngồi đó, chỉ đâu làm đó nữa, vì có ai biết tương lai nó ra sao đâu mà đặt để con cháu của mình. Thế hệ nào, xuất phát điểm cũng như nhau, từ số mo tròn trịa. Làm gì để kiến tạo con đường tương lai? Khi tâm thế đã là chấp nhận dấn thân vào chốn bất định kia, ta bắt đầu lên kế hoạch. Có 3 chuyện cần làm, làm ngay, làm miệt mài để chuẩn bị cho bước dấn thân đầu tiên: Trở thành nhà tương lai học: Muốn biết hiện tại cần thay đổi gì, thay đổi ra sao và bắt đầu từ đâu, cách nhanh nhất và hiệu quả nhất là chạy vào tương lương xem ở đó có gì. Bạn sẽ hoang mang, đang đi vào tương lai chưa biết đi đâu thì làm sao chạy vào tương lai cho được? À, khi ta tìm hiểu những xu hướng mới về công nghệ, mô hình tương lai đang được thử nghiệm và mang tính định hình tương lai, đó chính là định hướng mới của tương lai. Càng kết nối, đọc, học, cập nhật về xu hướng tương lai, càng theo dõi những phát minh khoa học kỹ thuật mới, đặc biệt là những phát minh có ứng dụng ảnh hưởng đến ngành nghề của mình, bạn sẽ càng hiểu tương lai hơn. Nhờ sự hiểu đó, bạn biết cần thay đổi cách tiếp cận trong hiện tại thế nào, cần cập nhật kiến thức và kỹ năng mới ra sao, cần thiết kế lại vai trò của bản thân để giữ cho mình liên quan trong tổ chức tương lai bằng cách nào, và hành động. Trở thành nhà thiết kế: Khi vấn đề của tương lai bất định nó bất định, thì làm sao biết nó là gì để mà giải quyết? Vậy thì cần tuyển người tìm người có qualification - bằng cấp kiểu gì để giải quyết? Và cần người có kinh nghiệm hay không? Kinh nghiệm gì? Mà kinh nghiệm quá khứ có liên quan gì tới tương lai? Vậy thì kinh nghiệm quá khứ là điểm cộng hay là rủi ro ngăn cản người ta nghĩ khác đi, làm khác đi, vận hành khác đi? Không biết! Tương lai là một tờ giấy trắng, và người có thể vẽ hình hài của nó phải là một nhà thiết kế. Mà muốn trở thành nhà thiết kế thì cần có tư duy thiết kế - design thinking. Gọi là tư duy thiết kế nhưng đây là phương pháp và công cụ giúp người ta xác định vấn đề, tạo ra ý tưởng, lựa chọn ý tưởng để thử nghiệm và hiệu chỉnh để triển khai. Cứ như thế mà làm tới làm lui làm hoài không ngừng nghỉ, với tâm thế beginner - kẻ bắt đầu, với bộ não tươi mới và trái tim rộng mở đi tìm những điều mới mẻ, hay ho, mang tính đột phá. Tâm thế nhà thiết kế này sẽ giúp cho người ta hết sợ sự bất định, ngược lại trở nên hứng thú với sự bất định, vì không biết nên đi tìm kiếm, nghiên cứu, phát minh, và hạnh phúc trên hành trình kiến tạo. Trở thành nhà phát minh: Nhà thiết kế thì nghĩ ra phương án sao cho nó phù hợp nhất với nhu cầu và mong muốn của đối tượng sử dụng. Nhà phát minh thì hứng thú đâm đầu vào nghiên cứu tạo ra giải pháp hoàn chỉnh và đột phá nhất. Đã gọi là phát minh nghĩa là nó mới, chưa ai làm, chưa có tiền lệ hay lịch sử. Vậy, nghĩa là đương nhiên không có bốn cũ soạn lại, trước giờ sao giờ cứ vậy, chưa hư hỏng thì đừng sửa. Tâm thế của nhà phát minh là có thể sử dụng kinh nghiệm và trải nghiệm quá khứ chỉ để làm chất liệu, nhưng hoàn toàn không bị đóng khung trong đó, hoàn toàn không bị định hình bởi nó, càng không ngồi quét bụi và bảo trì cái máy cũ vì nó chưa hư. Nó có thể không hư, nhưng mà nó lỗi thời. Ôm hoài thì làm sao rảnh mà thử đồ chơi mới? Nhà phát minh là người có tư duy mở, tiếp nhận cái mới, tìm kiếm cái mới, thích thú với cái mới, và vui banh nóc trên hành trình phát minh cái mới. Vậy đó. Con đường là không có con đường nào. Con đường chỉ hiện ra dưới mỗi bước chân đi. Với tâm thế ba “nhà” - nhà tương lai học, nhà thiết kế, nhà phát minh, cộng với sự dấn thân can đảm từng bước từng bước một, ta vững vàng và tự tin bước đi. Một ngày nào đó khi dừng chân nghỉ ngơi và nhìn lại thì Wow! Phía sau đã là một bầu trời. Và bầu trời đó là do ta kiến tạo.

Thiệt ra là thích cách đặt vấn đề và tựa đề bài thi này của team Karik nên lấy nó làm tựa bài. Cám ơn Karik, dù em có hay không đọc được những dòng này. Rất rất thích cách đặt chủ đề xã hội của em trong mùa thi năm nay. Tạo drama để nổi tiếng là lựa chọn của kẻ không có thực lực Người giỏi thật rất khiêm tốn. Người giàu thật rất đơn giản. Người có ảnh hưởng thật rất bình dị. Lúa chín thì cúi đầu. Người đắc đạo thì không có đạo. Mình chưa chạm vào level của những bậc này, nhưng mình biết họ là ai, ngưỡng mộ họ, và học theo họ. Cũng vì vậy, cái filter - bộ lọc thông tin của mình không cho phép drama lọt qua, vì nó là tin lá cải, là rác rưởi đối với não và tim, là hoạ ở đâu ngoài kia mà mình tự rước vào nhà. Người đã giỏi, đã xuất sắc thì chính cái sự giỏi giang đó của họ sẽ khiến cho họ nổi tiếng. Người giàu đến bậc tỷ phú này nọ thì tự miệng đời người ta đồn đãi không cần phải tự khoe. Bậc chân tu thấm đạo vào huyết quản người ta hiểu tận cùng của chữ không, không ai đi triển lãm thành thích tu tập. Càng khoe càng trụ, mà càng trụ càng không hiểu gì về vô trụ. Nói năng kiểu này đương nhiên nó sẽ đụng chạm khá nhiều người trong xã hội hiện nay, nhưng đây là cách mình sống và cách mình thẳng thắn đối diện với thế giới này. Giờ, trong cái sự nổi lên của không gian mạng thiếu trách nhiệm, người không có thực lực thì drama là cách dễ nhất, nhanh nổi tiếng nhất. Vì vậy, người người drama, nhà nhà drama, chửi bới bóc phốt quăng rác vào nhau một cách thích thú. Càng ác độc, càng cay nghiệt, càng to mồm, độ phủ và tầng suất hại người càng rộng càng cao thì càng hot. Drama làm riết nó quận vào thành đời thật, biến người thành con, biến cuộc sống thành địa ngục, biến xã hội thành trò xiếc thú. Cuộc cách mạng của những kẻ không thực lực bắt đầu. Khao khát được nổi tiếng, được công nhận, được làm thầy thiên hạ, được nếm trải chút hào quang cúi rạp của đám đông khiến họ không ngừng tăng level drama lên để giữ cho mình liên quan và không giảm like, giảm view. Kẻ tạo drama sấn tới. Người có thực lực không quan tâm. Đám đông không có chính kiến follow, đổ thêm dầu vào lửa. Người lợi dụng mấy đứa dramasita để trục lợi cười hả hê. Cả xã hội biến thành một trò hề bị giật dây bởi vài ba thế lực đứng sau thiết kế game và chỉ đường cho khỉ chạy. Người giờ biến thành khỉ hết rồi sao? Sử dụng drama làm vũ khí là người thiếu lương tâm Drama là thứ vũ khí gây hại nhanh, nghiệt ngã và ghét gớm nhất hành tinh. Nó khiến cho người vướng drama gục ngã về tin thần, chìm trong trầm cảm và bị cô lập hoá. Khi vướng drama, người ta cũng cùng lúc vỡ ra về sự bạc bão của sự đời, khi những người anh chị em lầm tưởng của mình hoặc là quay xe, hoặc là biến mất. Sau những cú sốc này, có người từ đàng hoàng biến thành ác, vì tại sao tôi phải đàng hoàng với thứ xã hội ác nghiệt này? Người yếu tâm lý có thể rơi vào trầm cảm nặng hoặc có khi tự tử vì không chịu nổi tình trạng bị chém sa sả từng phút từng giây. Có người lặng sâu, chiêm nghiệm về địa ngục trần gian, nếu may mắn thì tìm thấy con đường bình yên tiếp nối. Dù là gì, drama là vũ khí giết người kinh dị nhất, bằng thuốc độc ba đời gia truyền không thuốc giải. Người sử dụng thuộc độc kiểu này, đương nhiên là kẻ bị bệnh tâm thần, ác vì muốn trả thù chính quá khứ của mình, ác vì hận đời bất công, ác vì người ta có thực lực hơn mình, ác vì tham sân si, ác vì chữ thiện trong người nó đã bị thải ra trong quá trình pha chế thuốc độc. Họ ác, nên họ kích cho cái ác nổi dậy trong mỗi con người, vì đã là con người, ai cũng có hạt giống ác ở trong người. Ai uống phải thuốc độc họ ban cho thì hạt ác nó nẩy mầm, trỗi dậy, ra trái, nở hoa. Thế là, vài cái cây độc trong vườn bỗng chốc biến thành rừng ác, lan rộng và nhanh theo dòng chảy của thuốc độc, tận diệt sự sống và tất cả những điều tốt đẹp hiếm hoi trong xã hội, biến thế gian này thành cánh đồng hoang nứt nẻ, khô cằn, chết chóc, âm u. Họ, những người tạo drama thì biến thành chúa tể của những vùng đất ám khí này, và họ đã đời vì quyền lực ấy. Tạo drama gây chú ý là người tự ti và cô độc Tất cả những tác giả tạo drama cuối cùng chỉ muốn có 1 thứ: attention - sự chú ý. Họ cô đơn quá nên cần sự chú ý. Họ cô độc quá nên cần đám đông vuốt ve. Họ nhỏ bé quá nên cần ai đó tung hô. Họ kém cỏi, bất tài quá nên tự ti, phải xài vũ khí gì không cần đến khả năng, năng lực. Thật ra, người tạo drama là người đáng thương, vì họ thật sự tự ti và cô độc. Drama, đương nhiên có kẻ vì lưu manh, mưu mô mà tạo ra để thoả mãn cái khát máu của cá nhân. Có người chỉ vì một phút lỡ lầm, tham sân si nó ám, nên đâm đầu vô rồi không có thắng mà dừng lại. Có người cố ý, có kẻ vô tình, có người âm mưu, có kẻ bị dẫn dắt. Nhưng nói cho cùng, thì họ đều là những kẻ đáng thương. Thông thường, thói đời mà, lên như cồn rồi sẽ có lúc té xuống vực sâu, gieo gió thì ắt sẽ có ngày gặt bão. Mình ép người ta chết vì drama thì cũng sẽ có ngày bản thân bị drama hành cho đến chết. Ông trời công bằng lắm, chạy trời không khỏi nắng đâu. Quay đầu là bờ, nếu biết mình đang hại người tại nghiệp thì dù đang tới đâu cũng nên dừng lại, cải ta quy chánh đi thôi. Đừng vì sự tư ti và cô độc của bản thân mà gây tội. Bệnh tự ti và cô độc có rất nhiều cách chữa tích cực hơn, thiện lành hơn, bình an hơn…. Theo drama là người không có kiến thức và tư duy Nói đi thì cũng phải nói lại, ai tạo nổi drama nếu không có một lực lượng khổng lồ sống bằng drama? Khi xã hội đầy drama, có thể hiểu rằng đó là xã hội đã chạm đáy của bất lực, nghèo nàn, kém văn minh, vô đạo đức. Không có đủ kiến thức mới đi tin fake news, nghe theo những lời nói tào lao, lung tung, thiếu logic, kém hiểu biết. Không có tư duy phản biện mới không nhìn ra lổ hổng trong lập luận, trong nguồn gốc thông tin, trong cách đặt vấn đề, trong góc nhìn và phát biểu cá nhân. Không có EI - trí thông minh cảm xúc mới đi hùa nhau chuối bới người này, hạ đòn người khác. Không quản trị được bản thân mới để cho hạt giống tiêu cực, ác độc bung thùa lên trên bề mặt. Không kiểm soát được hành vi nên mới đi gom thuốc độc quăng vào mặt đồng loại. Bị bịt mắt, đè nén chiều này nên tìm cách xả van chiều khác theo quán tính ngu dốt của hệ thống automation - tự động hoá của bản thân. Thiếu trí huệ làm sao có từ bi? Cho nên tung hô cái ác là chuyện dễ hiểu, đương nhiên của của người không có tư duy và kiến thức. Thấy mẩu đuôi, làm sao biết là mèo hay rắn? Sau tất cả, tất cả chúng ta đều có thể bị lừa! Dramasita lầm tưởng là mình đang ôm quyền lực. Follower tưởng mình đang tham gia cuộc thánh chiến đẫm máu để giành lấy công đạo cho đời. Kẻ bị dìm chết trong thuốc độc tưởng mình là nạn nhân của vài ba kẻ khùng điên ác độc. Và cả đám lăn ra diễn, diễn như đúng rồi, vốc hết trái tim, đổ hết tâm sức, năng lượng, mục đích sống của bản thân vào trong đó. Có thể chúng ta sẽ nhận ra, vào một chiều trái đất trở mình, hành tinh quay trật nhịp. Cũng có thể chúng ta sẽ chẳng bao giờ hết lú. Cũng có khi ta rồi chết đi, thân xác mục ruỗng trong lòng đất mẹ mà vẫn không biết câu chuyện con mèo vờn cái đuôi rắn hổ mang. Một mẩu đuôi người ta thò ra, đám đông nhảy xổ vào, chơi hết mùa vẫn chưa biết con rắn hổ mang bên kia tường nó mới là kẻ bày trò biến người thành con vật và con rối. Quá xuất sắc! Quá đau đớn! Cả đời nhảy cuống cuồng giữa ánh sáng ban ngày của sự vô minh. Biết, sẽ hối hận. Không biết, có khi sẽ lại tiếp tục một kiếp vô minh khác. Những gì mình đang thấy chưa chắc là sự thật. Những gì mình đang làm chưa chắc là chủ ý của bản thân. Beware! Thấy mẩu đuôi, làm sao biết là mèo hay rắn? Thôi thì, thuận tự nhiên, ai biết sẽ biết, ai ngộ sẽ ngộ, ai thoát sẽ thoát mà thôi. Qui luật vũ trụ mà! Hết thời mạt pháp chắc cũng sẽ quay lại sự khởi đầu của thời chánh pháp?

Mình là người quý thời gian, và tin là tất cả những ai thành công hay có tầm đều quý thời gian. Vì quý thời gian nên người ta mới thành công. Đặc biệt là, vì sử dụng thời gian hiệu quả quá nên người ta làm được siêu nhiều thứ trong cùng một khoảng thời gian mà họ có và bạn có. Nhiều bạn hỏi, sao làm được nhiều thứ như vậy cùng một lúc, mình chỉ cười và trả lời, vì mình là phù thủy thời gian. Mình rèn cho bản thân khả năng có thể tập trung giải quyết vấn đề dứt điểm trong bất kỳ hoàn cảnh nào, dù là giữa chợ, với khoảng thời gian ngắn nhất có thể. Từ khoá là dứt điểm, vì nếu cứ giải quyết kiểu nửa vời, đung qua đưa lại thì mất thời gian vô ích mà chẳng có kết quả, rồi cứ phải chạm đi chạm lại hoài thì mất thời gian. Cần dẹp thì quyết định dẹp liền. Cần làm thì bắt tay vào làm. Ghét và buông ngay những thứ vô nghĩa, chẳng mang lại impact - ảnh hưởng gì, phù phiếm hão huyền trên bề mặt. Còn lằng nhằng, linh tinh, nhỏ nhen, chính trị mất thời gian thì sayonara lẹ. Chuyện gì không OK thì từ chối. Thời gian rất quý. Thật sự là mình không có thời gian để đụng vào ba chuyện không đâu. Vì mình quý thời gian của bản thân, nên mình cũng rất quý thời gian của người khác. Chuyện gì tự làm được thì tự làm. Chuyện gì tự nghiên cứu được thì tự nghiên cứu. Chuyện gì chưa cần tới người khác ra tay thì sẽ tận hết nhân lực của bản thân. Mình hiểu rằng những người thầy, người giỏi giá trị thời gian của người ta rất cao, một giờ đồng hồ của người ta có thể có giá trị cơ hội gấp cả trăm cả ngàn lần mình. Nhận thức được giá trị này, nên cần lắm thì tôi mới xài tới thời gian của người khác. Và nếu có cần xài tới thì cũng chọn thứ đáng giá lắm mới xài chớ không xài hoang xài phí, xài vô tội vạ. Tại sao? Người có giá trị sử dụng thời gian của người khác đúng giá trị Chỉ khi bản thân mình hiểu về giá trị thời gian, giá trị tương đương mà một người có thể tạo ra trong một đơn vị thời gian, người đó mới hiểu thế nào là giá trị. Người càng tạo ra nhiều giá trị trong một đơn vị thời gian lại càng trân quý giá trị đó, hiểu giá trị của bản thân và vì vậy rất ít khi hoang phí thời gian của người khác. Cho nên, khi bạn hiểu và quy thời gian của chính mình, bạn hành xử rất khác khi đụng vào thời gian của người ta. Ngược lại, khi bạn không trân trọng, không tiết kiệm, không sử dụng đúng giá trị thời gian của người khác, điều đó chứng tỏ bạn là người kém hiểu biết, bản thân không có giá trị hoặc mơ hồ về giá trị. Vậy nên, lần sau bạn xin xỏ, đòi hỏi, cào cấu thời gian của ai, nên đặt cho mình những câu hỏi sau: Việc bạn đang nhờ có đáng để nhờ hay không? Câu hỏi bạn đang hỏi có đáng để hỏi hay không? Hay việc này bạn có thể tự làm? Người mình đang xin thời gian có cần phải là người này hay không? Đừng lấy dao mổ trâu giết gà. Vậy gọi là xài phí giá trị thời gian của người ta bằng giá trị không tương đương. Có khi chỉ cần đến người trên mình 1 level chớ không cần phải tới đại tướng ra quân quánh trận nhỏ xíu. Làm sao để hoàn tất việc mình cần nhờ mà sử dụng ít nhất thời gian của người khác? Đừng có nhờ được rồi xài sang, hoang phí thời gian của người ta. Chuyện gì mình tự chuẩn bị được, tự sắp xếp được thì làm hết đi, đâu đó gọn gắng đi. Người kia tới chỉ cần thực hiện đúng thứ mình cần ở họ nhất là xong. Như vậy thì hiệu quả nhất cho họ về mặt thời gian. Người quý thời gian mà người ta thấy mình quý thời gian của họ thì họ sẽ rất quý mình. Đơn giản vậy thôi. Mà người ta thấy mình sử dụng thời gian của người ta một cách đúng giá trị, trân trọng thì lần sau mới có cửa nhờ tới người ta nữa. Còn được một lần thấy mình xài thời gian của người ta như trà chanh lề đường thì thôi á, hổng có lần sau đâu bạn. Rồi tới khi gặp chuyện lớn thiệt, cần tới họ thiệt thì mình lại không còn cơ hội nhờ vả nữa. Vậy có phải là uổng hay không? Cho nên, dù quan hệ thân thiết ra sao, dù người ta có mở lòng thế nào, đừng quên phải học cách trân trọng và sử dụng đúng giá trị thời gian của người khác. Người không hoang phí thời gian người khác thể hiện sự tôn trọng và biết điều Cái gì bạn coi thường thì bạn mới không thèm để tâm, không quan trọng, không tôn trọng. Thời gian cũng vậy. Khi bạn hoang phí thời gian người khác, bạn đang bày tỏ thái độ thiếu tôn trọng với người ta. Lấy thời gian của người ta mà còn thiếu tôn trọng chứng tỏ bạn là người không biết điều, thiếu hiểu biết, ích kỷ chỉ nghĩ cho bản thân không biết trời cao đất rộng. Người vậy không bao giờ xây dựng được quan hệ bền vững với ai, đặc biệt là người trân quý giá trị thời gian. Đời này, thật ra mọi thứ vận hành cực kỳ đơn giản, dựa trên niềm tin, tình cảm, và respect - sự tôn trọng. Có những thứ đó, sao người ta cũng cố giúp. Thiếu những thứ đó, chẳng ai có lý do gì phải giúp hay phải phí thời gian cho bạn. Mình xài sai, xài phí, lạm dụng thời gian người ta một lần rồi ai cho mình lần thứ 2? Mình thiếu tôn trọng một lần làm sao người ta cho mình cơ hội tiếp theo nữa chứ? Bạn không tôn trọng người ta thì ai người ta tôn trọng bạn? Bạn không hiểu chuyện thì ai mà người ta bào thời gian của người ta ra đưa cho bạn xài hoài? Sorry nha. Nếu cả đời cứ đi bào, thì trước sau cũng hết. Làm ơn học lại bài tôn trọng vì hiểu giá trị của thời gian. Người tôn trọng thời gian người khác là người biết xây dựng quan hệ bền vững Tit for tat mà. Có qua có lại thì nó mới bền. Một là mình trân trọng giá trị thời gian của người khác khi sử dụng nó. Hai là mình xài hoài một chiều, xài xong rồi thôi, xài được thì bào. Không lên tiếng không có nghĩa là người ta không bực mình. Không ai cho free thời gian. Người ta cho đi vì nghĩ rằng nó tạo ra giá trị ảnh hưởng gì đó tương đương cho cộng đồng, cho xã hội. Nhưng nếu mình nghĩ nó free nên lạm dụng thì nghĩ lại đi. Làm tới người ta sẽ dẹp luôn, cắt đứt quan hệ và không thèm để ý tới mình nữa đâu. Ai lại đi quan tâm đến kẻ chẳng biết trân quý thời gian của mình? Hơn nữa, muốn xây dựng quan hệ vững bền thì chuyện gì cũng phải có qua có lại. Người ta đưa mình thời gian giá trị của người ta thì mình cũng phải trả lại thứ gì đó tương xứng, ví dụ như thời gian tương ứng của mình. Tính tôi là thế. Ai làm gì cho mình thì mình sẽ luôn nghĩ cách trả lại cho họ gấp nhiều lần, vì ngoài giá trị thời gian nó còn có tinh thần, tình cảm, tấm lòng của người ta trong đó. Đường một chiều chạy hoài ai chơi? Vậy nha. Điều tệ nhất bạn có thể làm là làm mất thời gian người khác. Tệ cho họ và tệ hơn cho bạn, vì người ta sẽ đánh giá bạn là người thiếu hiểu biết, thiếu giá trị, không biết điều, và không đáng để tiếp tục kết giao.

Sau khi mình đăng lên blog bài “Người tử tế bây giờ ít lắm em ơi” thì một bạn trẻ đọc xong bèn gởi cho mình câu hỏi “Vậy còn mảnh đất nào cho người tử tế không cô?” Câu hỏi hợp lý, nhưng có lẽ đan chút ngây ngô của người mới lớn chưa trải sự đời. Mà không sao. Hôm nay mình sẽ cùng các bạn đi tìm mảnh đất tử tế xem nó có còn hiện diện. Tử tế không có nghĩa là ngây ngô! Mình nhớ có một bạn trẻ trách mình đại ý thế này, chị dạy em sống tử tế, em hồn nhiên xông ra tử tế với mọi người, kết quả là em bị người ta chà cho nát bét tại công sở. Vậy nghĩa là đời này không ai có thể tử tế mà sống nổi. Concept này là lý tưởng, hông có thực tế. Mình giật mình, ừ thì ra mình trải qua quá nhiều nên chọn tử tế, còn bạn trẻ chưa trải đời, thiếu kinh nghiệm, thiếu hiểu biết nên gặp trắc trở, bị đánh vỡ mặt âu cũng là chuyện đương nhiên. Cũng như từ bi phải đi đôi với trí huệ, tử tế phải có hiểu biết. Cứ tung tăng hớn hở thì trước sau cũng gặp quân lưu manh nó lợi dụng, chơi xấu, quay xe, đâm chết tươi lúc nào không biết. Thường thì khi gặp hoàn cảnh như vậy, bạn sẽ oán trách cuộc đời, oán trách con người, cho rằng thế giới này rất xấu xa và mất hết niềm tin vào tất cả. Đó cũng là lý do vì sao có tin nhắn “Cô ơi con sợ con người”. Nhưng nếu gom cá cả bể như thế chỉ dựa vào một vài trải nghiệm cá nhân không tốt thì thật ra bạn đang generalize - lấy vài chuyện cụ thể mà khái quát hoá lên thành cả xã hội, cả thế giới. Vậy theo bạn là hợp lý hay không hợp lý? “Người tử tế bây giờ ít lắm em ơi” nghĩa là số ít, không phải số nhiều, nhưng giống loài này nói gì nói vẫn đang tồn tại. Mà có là được rồi. Còn là có đất. Còn mảnh đất nào không? Đương nhiên là còn. Nhưng quyết định mình có thuộc loài này, có thuộc mảnh đất này hay không là quyết định cá nhân. Ở đây mình không bàn chuyện đúng sai. Nhiều người tâm hướng thiện nhưng đời chát quá nên bỏ cuộc, đầu hàng, thoả hiệp. Lòng thì bất an nhưng chuyện tào lao thì vẫn cứ làm, vì bản lĩnh không đủ để mà tin vào, giữ chặt giá trị cốt lõi, đại diện của bản thân. Số người này thật ra đông lắm. Họ biết và muốn tử tế, nhưng họ không vượt qua nổi hoàn cảnh, môi trường, đặc biệt là trong cái thế vô đạo đức vỡ bờ trong xã hội hiện nay. Họ bị động ngồi chờ, mong sao cho môi trường trong sạch và lý tưởng hơn mới dám đổi vai tử tế. Giờ, ngoài kia nó phức tạp và tào lao như vậy, mình cũng không thể ngây ngô tinh khôi mà xông ra tử tế với tất cả mọi người. Phải học cách hiểu mình, hiểu người, có trí thông minh cảm xúc đủ cao để biết cần làm gì, đối xử thế nào, trình diễn ra sao trong từng trường hợp. Vậy, nghĩa là phải học quản trị bản thân, học EI - trí thông minh cảm xúc, học xây dựng nội lực đã rồi hãy lon ton rón rén bước ra. Không thì lại bị cái đám lưu manh số đông ở ngoài kia nó nện cho mà vỡ mặt, nhé! Muốn tử tế, phải bản lĩnh! Thiệt tình là chuyện nhận diện người tử tế nó khó má ơi luôn. Có kẻ sơ hở, hỏi vài câu, gặp vài lần là biết họ không tử tế. Nhưng có người trời ơi mặt mày đạo đức, ăn nói đúng concept, xuất hiện như bụt, vì diễn quá nhập vai. Level lừa đảo bậc thượng thừa thì mình có cố cũng không qua nổi. RỒi một buổi chiều nắng nghiêng nghiêng nào đó, họ hiện nguyên hình. Và ta, ngã ngửa, rơi tự do vì cái mặt nạ sân khấu quá tài tình của họ. Ta bị gạt! Đời mà, mặt nạ nó free, nên bọn nhập vai nó vừa đông lại vừa xuất sắc. Chuyện vài ba lần, năm ba bận bị lừa té ghế là chuyện hết sức bình thường. Người bản lĩnh là người nhận diện được kẻ tào lao, nhưng không có nghĩa là đạt tới cảnh giới zero deception - không bao giờ bị lừa. Bản lĩnh là lỡ có bị lừa thì vẫn tỉnh bơ, nhặt lấy bài học, sắp xếp lại tinh thần, giữ vững giá trị của mình rồi đi tiếp. Càng đi, càng trải, càng mở lòng ra mà tử tế, và lại càng giảm thiểu cơ hội cho phép những kẻ lưu manh ở ngoài kia nó tổn thương mình. Muốn tử tế, phải bản lĩnh là như thế. Người tử tế, họ kết nối sâu Càng bản lĩnh, người ta càng tử tế. Càng tử tế, người ta càng bớt lao xao. Chỉ có những đứa chẳng hiểu gì sự đời, hoặc tâm nhuốm đen lợi ích cá nhân mới bơi ra ngoài kia càn quét quan hệ. Họ kết nối hời hợt, theo chủ đề lợi ích, lợi dụng được thì xông vào, không lợi dụng được thì quăng ra. Ai càng lợi dụng và thao túng được thì nhích vô, nhào tới, chị chị em em phát rợn tóc gáy. Ai thiếu năng lượng tiền tệ thì họ chả thèm đoái hoài, không chút quan tâm, chẳng thèm để mắt. Thứ này trong xã hội đông như trẩy hội, đi đâu cũng gặp, đến đâu cũng thấy, mình tránh họ tìm. Có điều, loại tâm can lộn xộn này nhìn một phát vào tim là vỡ ra ngay. Người bản lĩnh và tử tế họ scan qua một vài lần lả hiểu hết. Cho nên, họ không quan tâm, tránh xa nhất có thể, và tuyệt nhiên không hợp tác. Người tử tế, họ biết đời này kiếm người tương tự như mình khó lắm, nên gặp đúng người họ sẽ kết nối rất sâu. Khi tìm thấy nhau, người ta yêu thương, tin tưởng, hỗ trợ nhau. Trước hay sau gì, họ cũng trở thành bạn chí thân, quan hệ chí cốt và giúp đỡ nhau vô điều kiện. Lực hút của người tử tế cực mạnh. Khi đã tìm thấy nhau rồi, họ trân quý và xây dựng quan hệ đó như tài sản quan trọng nhất trong đời. Cho nên, mình tử tế đã, rồi mình sẽ gặp họ, rồi mình sẽ bình thản hiện diện trên mảnh đất tử tế kia. Đừng vội vã, chớ lao xao. Birds of the same feather fly together - chim cùng lông sẽ bay cùng với nhau, người cùng giá trị sẽ tìm thấy nhau bạn nhé. Còn mảnh đất nào cho người tử tế hay không? Câu trả lời là của bạn, phụ thuộc vào tâm thế và bản lĩnh của bạn, tương đương với trải nghiệm và trí huệ của bạn.