KHÔNG XIN ĐƯỢC VIỆC VÌ OVER-QUALIFIED?

Nhận được tin nhắn này trong những ngày lễ: 

"Cô ơi, cho em tâm sự một chút ạ. Em hiện qua tuổi 40, giờ phải xin việc và định vị bản thân phù hợp làm specialist thôi. Cũng apply vài chỗ nhưng nói ra tuổi thì tuyển dụng từ chối. Còn nếu apply vị trí manager vẫn có chỗ gọi phỏng vấn. Bản thân có đủ kỹ năng để xử lý công việc, đưa ra nhận định chuyên môn, giải quyết vấn đề nhưng nếu áp lực, trách nhiệm là cảm thấy quá tải, cảm giác sợ ko gánh team được …. Vì thế em ko muốn tiếp nhận vị trí manager và từ bỏ 2 lần rồi. Em chỉ muốn một công việc nhẹ nhàng vì ưu tiên hiện nay của em là làm hết giờ dành năng lượng cho gia đình. Vậy khả năng có cty nào tuyển người tuổi như em vào vị trí staff ko cô nhỉ? Em hoang mang lắm, ko lẽ mình cố tình hạ thấp bản thân như vậy và rồi tâm thế thấp thỏm khi ko có công việc… Cô cho em xin lời khuyên với ạ. Em cảm ơn cô và chúc cô buổi tối bình an."

Trước hết, đây là chuyện hết sức bình thường trong tuyển dụng. Nếu xin làm manager người ta vẫn nhận nghĩa là bạn đang qualified - đáp ứng đúng nhu cầu tuyển dụng và tuổi tác của bạn đang không phải là vấn đề. Còn khi xin làm nhân viên thì rõ ràng, bạn đang over-qualified - vượt chuẩn tuyển dụng. 

Nhà tuyển dụng thật sự sợ điều gì?

Theo nghiên cứu của Rady School of Management, Đại học UC San Diego, khi các hiring manager vì sao từ chối ứng viên "vượt chuẩn" — overqualified, tức là hồ sơ to hơn vị trí, câu trả lời số một không phải là năng lực, không phải là tuổi. Là flight risk — sợ ứng viên kiếm chỗ làm tạm một thời gian trong khi tìm việc khác ngon hơn. 

Không ai từ chối vì ứng viên giỏi. Người ta từ chối vì họ chưa tin lý do bạn sẽ ở lại. Vấn đề có thể là bạn đang để bên tuyển dụng tự trả lời câu hỏi đó trong đầu. Và khi hiring manager phải tự trả lời, câu trả lời luôn là phiên bản an toàn nhất.

Đừng hạ thấp bản thân: Trong tin nhắn bạn có sử dụng từ  "hạ thấp". Chắc bạn nên bỏ chữ đó đi. Khi định vị bản thân là specialist thì, specialist không phải là nhân viên. Specialist là một con đường sự nghiệp riêng — là chuyên gia, chuyên viên trong một lĩnh vực nào đó, người mà ai cũng phải tìm khi gặp việc khó, cả người trong lẫn ngoài tổ chức, người không cần quản lý ai nhưng cũng không ai thay thế được. Ở nhiều công ty, một senior specialist được trả ngang, thậm chí hơn, một manager cấp trung. 

Vấn đề là, bạn nên làm gì để bản thân thật sự trở thành specialist trong thực tế và cả trong mắt nhà tuyển dụng chứ không phải là một ứng viên manager xin đi làm staff?

Hiện tại, trong mắt nhà tuyển dụng, bạn chưa phải là specialist. Bạn là một cựu manager đang xin việc vị trí công việc nhỏ hơn. Hai người này trông giống nhau trên CV, nhưng được đối xử hoàn toàn khác nhau trong đời thực. Người thứ nhất là tài sản. Người thứ hai là rủi ro. Việc của bạn trong vài tháng tới là thay đổi định vị của bản thân từ người thứ hai sang người thứ nhất. 

Bắt đầu bằng một lát cắt hẹp. Manager được trả tiền để kham nhiều việc quản trị. Specialist được trả tiền để đi sâu vào một lĩnh vực mà chính sếp của họ cũng không rành. Bạn hãy viết ra một câu, rồi sửa đến khi nó đúng: "Tôi là người mà [ai] gọi khi gặp [vấn đề gì], vì tôi có [cách làm gì] mà người khác không có." Nếu câu này còn chung chung kiểu “tôi giỏi vận hành", "tôi mạnh về tài chính" thì chưa OK. Một người lạ đọc xong cầu định vị của bạn phải biết ngay cần gọi bạn khi gặp việc gì. Đó là câu định vị, và mọi thứ khác — CV, LinkedIn, cách trả lời phỏng vấn — phải xoay quanh nó.

Tiếp theo, nên đổi cách trình bày kinh nghiệm trên CV. Hồ sơ manager đo bằng quy mô: bao nhiêu năm, bao nhiêu người, ngân sách bao nhiêu. Hồ sơ specialist đo bằng số lần đã chạm vào một vấn đề. Thay vì "15 năm kinh nghiệm, quản lý 30 người", hãy viết "tôi đã thấy vấn đề này xảy ra bốn lần ở ba công ty, và đây là dấu hiệu nhận ra nó sớm hơn hai tháng." Kinh nghiệm không phải là thâm niên. Kinh nghiệm là tốc độ: bạn chân đoán được bệnh trong một tuần trong khi người khác mất một năm. Đó mới là thứ tổ chức cần ở bạn. 

Kế đến, đừng chỉ trình bày một cách kể lể, hãy chứng minh. CV thì ai cũng viết được, và giờ máy đọc trước khi người đọc. Bạn cần một list các bằng chứng: một quy trình bạn từng chuẩn hóa, một con số dashboard đáng ngạc nhiên mà bạn đang  sở hữu, một tài liệu hướng dẫn hoặc bài viết công khai về chuyên môn, và một hai người sẵn sàng nói "cô ấy là người tôi gọi khi…" Khi bạn có những bằng chứng này, tuổi trên CV không còn là thứ đầu tiên người ta nhìn thấy nữa.

Cũng nên ghi nhớ là, kỹ năng chuyên môn giờ có "hạn sử dụng” khoảng 5 năm, kỹ năng công nghệ ngắn hơn, chỉ 2 đến 3 năm. Một specialist 40 tuổi dùng bộ công cụ của 10 năm trước, trong mắt thị trường, là cựu specialist. Nhưng bạn có lợi thế mà các bạn trẻ không có: Microsoft vừa khảo sát 20 nghìn người và công bố kỹ năng cần nhất từ con người khi AI làm thay việc tay chân là khả năng thẩm định kết quả của AI và tư duy phản biện. Người có hai mươi năm trong nghề chính là người thẩm định được. Điều kiện duy nhất là bạn phải cho họ thấy bạn thật sự đang sử dụng những công cụ đó. Chọn 1, 2 công cụ AI trong đúng lĩnh vực của mình, sử dụng hàng ngày, và có một ví dụ cụ thể để kể khi phỏng vấn.

Cuối cùng, thử trước khi tuyên bố. Nghiên cứu về tái định vị nghề nghiệp của Herminia Ibarra ở INSEAD có một kết luận rất hay: “Người ta không tìm ra mình là ai rồi mới làm, mà làm rồi mới biết mình là ai”. Đừng ngồi nhà viết lại CV cho thành specialist. Hãy nhận một việc nhỏ đúng chuyên môn — một dự án ngắn, một hợp đồng tư vấn vài tháng, giúp một công ty quen — và làm nó như một specialist. Bạn sẽ biết mình có thật sự thích định vị mới này không. Và việc nhỏ đó, khi kể lại, chính là bằng chứng mới nhất và thuyết phục nhất rằng bạn đã tái định vị thành công, chứ không phải đang xin xuống chức. 

Trong mắt nhà tuyển dụng, tất cả những điều trên gom lại thành một thay đổi rất đơn giản: dòng đầu tiên trên CV và LinkedIn của bạn không còn là chức danh cũ, mà là câu định vị mới. Và khi xin việc, bạn nên hỏi xin đúng cái tên Senior Specialist, Chuyên gia, Principal, vv chứ đừng nhận chữ "staff". Tên gọi là định vị. Khi gọi đúng tên định vị của mình thì không ai hỏi vì sao em không nhận làm manager nữa.