WORKING IDENTITY: 9 CHIẾN LƯỢC “NGƯỢC ĐỜI” ĐỂ ĐỔI NGHỀ

Bài viết này tóm tắt kết quả nghiên cứu và xuất bản thành sách Working Identity - Bản sắc nghề nghiệp của tác giả Herminia Ibarra. Herminia Ibarra là giáo sư hành vi tổ chức tại London Business School, từng giảng dạy nhiều năm ở INSEAD và Harvard. Bà được xem là một trong những nhà nghiên cứu hàng đầu thế giới về chuyển đổi nghề nghiệp & phát triển lãnh đạo, tác giả của Working Identity và Act Like a Leader, Think Like a Leader, và nhiều năm liền có tên trong danh sách Thinkers50.

Ba sự thật về nghề nghiệp theo Ibarra: 

1. Bạn không có một “con người thật” nào đang chờ được tìm thấy

Chúng ta thường hỏi:

“Tôi thực sự muốn làm gì?”

Nhưng Ibarra cho rằng câu hỏi đó có thể đang đặt sai vấn đề.

Con người không chỉ có một phiên bản cố định. Chúng ta có nhiều possible selves — những phiên bản có thể trở thành.

Một phiên bản đã hình thành qua công việc hiện tại.

Một phiên bản nằm trong một kỹ năng chưa từng thử.

Một phiên bản vẫn chỉ tồn tại trong câu “giá mà…”

Đổi nghề không nhất thiết là đi tìm “con người thật” của mình.

Nó là quá trình thử vài phiên bản có thể của mình, rồi xem phiên bản nào đáng để giữ lại.

Chúng ta thường hỏi: “Tôi thực sự muốn làm gì?” Nhưng Ibarra cho rằng câu hỏi đó có thể đang đặt sai vấn đề.

Con người không chỉ có một phiên bản cố định. Chúng ta có nhiều possible selves — những phiên bản có thể trở thành. Một phiên bản đã hình thành qua công việc hiện tại. Một phiên bản nằm trong một kỹ năng chưa từng thử. Một phiên bản vẫn chỉ tồn tại trong câu “giá mà…” Đổi nghề không nhất thiết là đi tìm “con người thật” của mình. Nó là quá trình thử vài phiên bản có thể của mình, rồi xem phiên bản nào đáng để giữ lại.

2. Sẽ có một khoảng thời gian bạn không còn là người cũ, nhưng cũng chưa thành người mới

Ibarra gọi đó là between identities. Đó là khoảng giữa. Bạn chưa muốn quay lại con đường cũ, nhưng cũng chưa đủ tự tin với con đường mới. Bạn thấy mình thiếu nhất quán. Có lúc còn tự hỏi: “Rốt cuộc mình đang làm gì vậy?”

Đó là chuyện hết sức bình thường, không phải dấu hiệu bạn đang đi sai đường. Có thể đó chính là dấu hiệu bạn đang ở giữa của một quá trình thay đổi.

3. Thay đổi không bắt đầu từ suy nghĩ

Nó bắt đầu từ ba việc: Thử nghiệm → kết nối mới → kể lại câu chuyện mới về chính mình. Ibarra quan sát thấy cả ba đều xuất hiện trong hành trình của những người chuyển nghề thành công, dù họ có gọi tên chúng như vậy hay không.

Từ 3 sự thật trên, nghiên cứu đưa ra 9 chiến lược: 

1. Làm trước, nghĩ sau

Chúng ta thường được dạy: Nghĩ thật kỹ → xác định mục tiêu → lập kế hoạch → rồi mới hành động. Cách này rất tốt cho thi cử. Nhưng có thể rất tệ cho chuyện đổi nghề vì bạn không thể ngồi một mình và “nghĩ” ra chính xác mình sẽ hợp với nghề nào. Bạn phải làm một chút, rồi xem cảm giác và dữ liệu thực tế nói gì.

Đang tò mò về UX? Đừng đọc thêm 20 bài “UX designer làm gì”. Thử nhận một project nhỏ.

Muốn dạy học? Dạy thử một buổi.

Muốn làm tư vấn? Thử giúp một doanh nghiệp nhỏ giải quyết một vấn đề thật.

90 phút làm thật đôi khi cho bạn nhiều thông tin hơn 9 tháng suy nghĩ.

2. Đừng tìm “con người thật”. Hãy chọn một phiên bản để thử

Câu hỏi: “Mình sinh ra để làm gì?” nghe rất lớn lao. Và chính vì quá lớn nên có khi làm người ta hoảng loạn.  Thử đổi thành: “Trong những phiên bản có thể của mình, phiên bản nào hấp dẫn và dễ thử nhất lúc này?” Câu hỏi này thực tế hơn rất nhiều.

Ví dụ, thay vì viết: “Muốn làm công việc tự do hơn.” Hãy viết cụ thể ra bạn đang muốn làm:

• Chuyên gia tuyển dụng cho công ty công nghệ 50–200 người.

• Người làm nội dung tài chính cá nhân cho phụ nữ 30+.

• Người phụ trách vận hành cho một chuỗi F&B đang mở rộng ra nhiều tỉnh thành.

Sau đó chấm từng phiên bản theo hai tiêu chí: Hấp dẫn × Dễ thử và chọn phiên bản có điểm cao nhất. Không nhất thiết phải chọn phiên bản bạn đang mơ mộng nhất. Hãy chọn phiên bản bạn có thể bắt đầu kiểm chứng.

3. Cho phép mình được “in-between - giữa dòng”

Ibarra nhận thấy quá trình chuyển đổi nghề nghiệp thường không diễn ra theo đường thẳng. Có những giai đoạn tiến rất nhanh, rồi lại lùi, rồi lại chuyển sang thử nghiệm một hướng khác. Điều khó nhất là không phải  là tìm ra đường mới mà là chịu được cảm giác chưa có câu trả lời. Đó là trạng thái “giữa dòng”, chưa có tiến chưa lùi, chưa đi chưa đến mà vẫn còn đang thử nghiệm. 

Tại Việt Nam, áp lực phải “rõ ràng” rất lớn. Đám nào cũng bị hỏi đang làm nghề gì. Bạn bè cũ gặp cũng hỏi: “Giờ đang làm gì?” Nếu bạn đang ở giữa dòng, hãy chuẩn bị sẵn câu trả lời: “Tôi vẫn làm X, nhưng đang thử thêm Y bên ngoài để xem có hợp không.” Thế là đủ. Không cần giải thích dài dòng. Không cần thuyết phục ai. Đặc biệt với người 25–32 tuổi: đây có thể là giai đoạn bạn có chi phí thử & sai thấp nhất trong đời. Đừng để những câu hỏi của người khác buộc bạn phải kết thúc quá sớm một hành trình mà chính bạn còn chưa kịp khám phá.

4. Đừng bắt đầu bằng một quyết định lớn

Một trong những cám dỗ lớn nhất khi muốn đổi nghề là:

Nghỉ việc.Đi học hai năm.Bán nhà.Mở công ty.Bắt đầu lại từ đầu.

Một cú thật lớn để chứng minh rằng mình nghiêm túc.

Nhưng vấn đề là: bạn cam kết quá lớn trước khi biết mình có thực sự muốn thứ đó hay không. Chiến lược tốt hơn là thắng nhỏ. Tích lũy từng bước nhỏ cho đến khi cách bạn nhìn công việc và bản thân bắt đầu thay đổi.

Và có một điểm cần phân biệt: Nhảy việc không đồng nghĩa với đổi nghề.

Bạn có thể đổi công ty 5 lần, mỗi lần tăng lương 20–30%, nhưng vẫn đang làm đúng một nghề. Nhảy việc là đổi chỗ ngồi. Đổi nghề là đổi việc mình làm. Nếu bạn đang định nghỉ việc chỉ để “tìm hướng mới”, hãy đặt hỏi:

“Tôi có thể thử hướng này trong 6 tháng mà chưa cần nghỉ việc hay không?” Trong rất nhiều trường hợp, câu trả lời là có.

5. Chọn những dự án cho bạn “cảm giác thật” về nghề mới

Muốn biết một nghề có hợp với mình không, đừng chỉ đọc về nó. Hãy làm một phần của nó, ví dụ như là Freelance, dạy online, tư vấn cho doanh nghiệp nhỏ, làm project cho người quen, tham gia một dự án bên ngoài, vv. 

Một bạn kế toán muốn chuyển sang làm data analytics có thể nhận một project làm sạch dữ liệu cho một shop online. Một kỹ sư muốn chuyển sang làm đào tạo có thể mở một khóa Zoom 6 buổi cho 10 người. Một quản lý muốn trở thành consultant có thể thử tư vấn 3 tháng cho một công ty cũ. Thí nghiệm nghề nghiệp nên có khách thật, việc thật và kết quả thật. Có thể chưa kiếm được nhiều tiền nhưng phải có ai đó thực sự cần thứ bạn muốn làm. Lưu ý là lời khen “em làm tốt đấy” khác hoàn toàn với một người sẵn sàng trả tiền cho kết quả của bạn.

6. Đừng chỉ tìm việc mới. Hãy tìm những người đang sống cuộc đời bạn muốn thử

Đổi nghề không chỉ là học một kỹ năng mới. Nó còn là bước vào một hệ sinh thái mới. Ibarra nhận thấy những người quen lâu năm thường vô tình giữ chúng ta trong phiên bản cũ. Ba mẹ muốn bạn ổn định. Vợ chồng muốn bạn an toàn. Sếp cũ muốn bạn tiếp tục phát huy thứ bạn đang giỏi. Họ không sai. Nhưng họ cũng chưa nhìn thấy phiên bản mới của bạn.

Vì vậy, thay vì đem một ý tưởng chưa thành hình về hỏi: “Em có nên đổi nghề không?” Hãy đi làm một thí nghiệm trước. Rồi tìm một người đang làm đúng công việc bạn muốn thử, một cộng đồng của những người đó, một group chuyên môn, một buổi meetup, một khóa học có cộng đồng, một network trong ngành, vv và hãy hỏi một câu thật cụ thể về thứ bạn đang thử. Bạn không cần thêm lời khuyên. Bạn cần thêm dữ liệu.

7. Đừng chờ “khoảnh khắc định mệnh”

Đây là một trong những phát hiện tôi thích nhất trong Working Identity.

Chúng ta thường tưởng tượng rằng một ngày nào đó sẽ có một khoảnh khắc: “À! Thì ra đây mới chính là thứ mình muốn làm.” Và từ đó mọi thứ trở nên rõ ràng hơn. Nhưng trong 39 câu chuyện Ibarra nghiên cứu, moment of truth thường đến sau, sau rất nhiều lần thử, sau những lần sai, sau những cuộc gặp gỡ tìm hiểu. Nó không phải thứ khởi động quá trình thay đổi. Nó là thứ giúp bạn nhận ra mình đã thay đổi.

Tại Việt Nam, nhiều người chờ một cú sốc mới cho phép mình thay đổi như bị sa thải, công ty tái cấu trúc, chờ con lớn, chờ hết dự án, chờ ba mẹ khỏe hơn, chờ có đủ tiền, “Đợi thêm vài năm nữa.” Nhưng khi cú sốc đến, bạn có thể phải thay đổi trong hoảng loạn. Thời điểm tốt nhất để thử một hướng mới thường không phải lúc mọi thứ sụp đổ mà là khi bạn vẫn còn việc làm, còn thu nhập và còn sức khoẻ để thử. Nói cách khác là lúc bạn vẫn còn quyền lựa chọn.

8. Lùi lại để suy nghĩ — nhưng đừng lùi quá lâu

Ibarra không cho rằng bạn cứ phải làm việc liên tục. Một kỳ nghỉ dài, một khóa học, một khoảng sabbatical - nghỉ không lương có thể giúp bạn bước ra khỏi quán tính cũ và nhìn thấy những khả năng mới. Nhưng đồng thời cũng có một cái bẫy: Bạn có thể dùng “thời gian suy nghĩ” để trì hoãn việc bắt đầu.

Tại Việt Nam, không phải ai cũng có thể nghỉ việc 6 tháng. Và thực ra có thể không cần. Bạn hoàn toàn có thể thử một phiên bản nhỏ hơn: Một tuần tách khỏi công việc. Không đi du lịch. Không chạy deadline. Dùng một tuần đó để làm trọn một thí nghiệm nghề nghiệp nhỏ từ đầu đến cuối. Và quan trọng nhất là:  Đặt để sẵn hành động đầu tiên cho ngày quay trở lại. Hành động nhỏ có thể là viết một chiếc email, nhận một job nhỏ, viết một bài viết, tạo một cuộc hẹn, vv. Ngày đầu tiên trở lại có thể quyết định cả tuần bạn nghỉ có hực sự mang lại ý nghĩa hay không.

9. Chấp nhận rằng thay đổi không diễn ra đều đặn 

Bạn thử ba tháng mà chẳng có gì xảy ra. Rồi đột nhiên trong hai tuần: có người giới thiệu bạn với một người khác. Một project xuất hiện. Một khách hàng đầu tiên chịu trả tiền. Một cơ hội mở ra. Ibarra nhận thấy thay đổi nghề nghiệp thường diễn ra theo đợt chứ không bao giờ tuyến tính.  Vì vậy, đừng tự hỏi mỗi tuần: “Mình đã tìm ra chưa?” Hãy hỏi: “Mình đã thử bao nhiêu thứ?, “Mình đã gặp thêm bao nhiêu người?”

Ví dụ: 90 ngày = 3 thí nghiệm nhỏ + 5 người mới nhưng bạn vẫn chưa biết mình sẽ đi đâu thì cũng chẳng sao. Bạn vẫn đang tiến tới đó thôi. Từ từ cháo nó cũng nhừ. 

Và có một việc rất nhiều người bỏ qua: kể lại câu chuyện

Trong ba yếu tố Ibarra nhấn mạnh, making sense — tạo ra ý nghĩa cho những gì mình đang trải qua — là thứ dễ bị bỏ quên nhất. Lúc bắt đầu, bạn chưa có câu chuyện, chỉ có một đống ý tưởng rời rạc:“Có thể mình muốn làm cái này…”, “Hay là thử cái kia…” Bạn ngại kể vì mọi thứ chưa rõ ràng. Nhưng có thể chúng ta đang làm ngược.

Câu chuyện không phải lúc nào cũng có sẵn rồi mới kể. Nhiều khi chính việc kể chuyện sẽ giúp cho câu chuyện hình thành. Sau mỗi thí nghiệm, chỉ cần viết ba câu: Tôi vừa thử gì? Tôi phát hiện ra gì? Tôi sẽ thử gì tiếp? Rồi đăng lên LinkedIn. Hãy kể về nó trong một cuộc cà phê. Hãy share nó với một người trong ngành. Phản ứng của người khác sẽ cho bạn thấy điều gì đang rõ, điều gì còn mơ hồ — không chỉ với họ, mà cả với chính bạn.

Và đến lúc đi phỏng vấn cho nghề mới, thứ thuyết phục nhà tuyển dụng có thể không phải là CV đã được viết lại thật đẹp mà là một chuỗi bằng chứng cho thấy bạn đã bắt đầu sống trong nghề đó.

90 NGÀY ĐỂ THỬ MỘT PHIÊN BẢN MỚI

Nếu chỉ làm một việc sau khi đọc bài này, hãy làm việc này.

Tuần 1

Viết ra 3 phiên bản có thể của mình, cụ thể đến mức có thể ghi lên danh thiếp. Chấm điểm theo hình thức Hấp dẫn × Dễ thử rồi chọn một.

Tuần 2

Thiết kế một thí nghiệm nghề nghiệp.

Có:

• Khách thật

• Việc thật

• Kết quả thật

• Thời gian tối đa 8 tuần

• Không cần nghỉ việc

• Không đầu tư quá một tháng lương

Và quan trọng nhất: Định nghĩa trước: “Sau 90 ngày, tôi muốn biết điều gì?”

Tuần 3–10

Triển khai. Trong lúc làm, tìm: 1 người đang làm nghề đó + 1 cộng đồng của họ, hỏi một câu cụ thể, thắc mắc cần giải đáp của bạn về nghề. Đừng hỏi: “Tôi có nên đổi nghề không?”

Mỗi 2 tuần

Kể lại câu chuyện bằng 3 câu: Tôi đã thử gì → Tôi phát hiện gì → Tôi sẽ làm gì tiếp theo.

Tuần 11–12

Nhìn lại: Mình có thực sự thích nghề này không? Thị trường có trả tiền không? Mình có khả năng làm tốt không? Rồi quyết định đào sâu phiên bản này hay thử phiên bản tiếp theo. 

Điều thú vị là trong cả kế hoạch 90 ngày này, không có bước nào tên là “quyết định đổi nghề”. Bởi theo Ibarra, quyết định đó thường đến sau, khi bạn nhận ra “À, hóa ra mình đã đổi nghề rồi.”

Ngành nghề sẽ thay đổi. Công nghệ sẽ thay đổi. Và rất có thể chính bạn cũng sẽ thay đổi. Vậy nên câu hỏi không còn là: “Tôi có làm nghề này cả đời?” Mà là: “Tôi có biết cách thay đổi khi cần đổi nghề không?”

Ibarra không đưa ra một triết lý sống. Bà chỉ cho chúng ta một kỹ năng: Cách đổi nghề mà không cần biết chính xác điểm đến ngay từ đầu. Kỹ năng đó có thể học được. Và nó không bắt đầu bằng một quyết định lớn. Nó bắt đầu bằng một việc rất nhỏ bạn có thể làm ngay trong tuần này.

Bởi người cuối cùng tìm ra mình muốn gì không phải lúc nào cũng là người ngồi suy nghĩ thật lâu mà thường là người chịu hành động trước. Vậy phiên bản nào của bạn dễ thử nhất trong 90 ngày tới?

Nguồn: Herminia Ibarra, Working Identity: Unconventional Strategies for Reinventing Your Career, Harvard Business School Press, 2003; bản cập nhật với lời tựa mới, Harvard Business Review Press, 2023; “How to Stay Stuck in the Wrong Career”, Harvard Business Review, 12/2002. Chín chiến lược trên là cách diễn giải từ cuốn sách; các ví dụ Việt Nam là phần phát triển thêm.