Một sự việc, khi bị thổi vào đó những xúc cảm vị kỷ, có thể trở thành hoạ hay phúc, chuyện lung linh hay xấu xí cho những kẻ liên quan. Con người chúng ta, sinh ra đương nhiên là ích kỷ. Ai cũng muốn được để ý nhất, được quý mến thương yêu nhất, được lo lắng cất nhắc, dành cho nhiều quyền lợi nhất.... Và ta tìm mọi cách, mọi cách, để quơ quào mấy thứ nhất đó về mình. Khi mơ hồ đánh hơi mùi đe doạ, mối nguy bị ảnh hưởng hay chiếm đoạt vị thế độc tôn, ta quên ăn mất ngủ. Mỗi bước đi, hàng vạn mũi kim châm toạc vào da thịt. Bao ghét ghen nhỏ mọn, ganh tức, tỵ hiềm, chúng thò từng bàn tay gầy guộc, gân guốc, trơ trẽn dầy vò tâm trí ta. Và ta, không thể chịu nổi, không thể nào chịu nổi. Một sự việc, bản chất vốn trong trắng, có khi bị ta thổi vào đó, những lời nói, thái độ, cảm xúc vị kỷ để hoạ người, phúc mình. Thứ bệnh này, người đời không ai không mắc phải. Khác chăng, là khi ta ngộ ra cái gọi là khẩu nghiệp, và tự thân rèn luyện, để thói quen tỵ hiềm dần dần, từ từ giảm xuống. Là người làm quản trị, không sáng suốt rất dễ bị thứ tỵ hiềm này đeo theo dẫn dắt, kiểu lính tui nói thế thì ắt là đứa khác phải sai. Chưa chắc à! Lính bạn, họ cũng là người, cũng lẩn quẩn trôi nổi trong cái vòng nhỏ nhen, vị kỷ. Họ khích, ta nổi cơn thịnh nộ. Chuyện đơn sơ như hạt cát hiền lành, bỗng nổ tung thành trận quyết chiến sống còn giữa hai thế lực tốt xấu để giành giật phút giây khải hoàn công lý. Khổ ghê! Người đời lao ra, đập đầu chan chát vào những trận chiến vô trung sinh hữu. Và kẻ mồi lửa tỵ hiềm, hắn đứng bên đường lắc lư cười, ừng ực thứ mặc cảm hả hê. Nếu biết mình đang là kẻ mồi chiến, nghĩ lại đi, khẩu nghiệp sinh ác nghiệp. Tình thật thì những kiểu nói ba ra bốn, một phần tư góc nhìn là có thể nhận ra. Còn ai, đang ngây thơ xông ra đánh trận vô trung - hổng có mảy may lý do gì phải đâm đầu vô đánh, thì lui về học nhận biết và nhận thức triggers - mấy cái ngòi nổ của mình đi. Bởi, nhiều khi cả đời, ta đi đánh trận thuê cho mớ cảm xúc nhỏ nhen, vị kỷ mà người đời lê theo trên hành trình quơ quào vô định. Detachment - tách rời bản thân khỏi sự việc, tách rời bản thân khỏi cảm xúc, ấy là khi ta nhìn rõ thế gian, và hiểu rằng, chẳng có trận chiến mô tê nào ở ngoài kia. The only war is within - Cuộc chiến, đang diễn ra ở trong này, khi ta gồng gánh khổ đau chống lại với chính mình.

Bản nói, 'Phi nhận cậu này làm đệ tử đi. Nó ngoan lắm'. Khổ nỗi, kẻ xém sư phụ này vốn không được bằng khen ngoan ngoãn trước nay, nên cũng không hứng thú gì mấy với chữ ngoan. Người châu Á, thích khái niệm ngoan. Ngoan, là phải học chuyên môn dạ vâng, dạy gì học đó, nói gì nghe đó, kêu sao làm vậy. Ủa, vậy là không có tư duy phản biện, không có chính kiến, không theo đuổi đam mê, không tự lực tự cường, tự ra quyết định và chịu trách nhiệm về những gì bản thân quyết định? Ủa, vậy là theo vết xe đổ, sai cũng lặng câm, vô lý cũng cắm mặt làm? Tất cả những kẻ senior - lớn hơn già hơn, đâu phải lúc nào cũng đúng? Biết mà, vì tôi đi qua cuộc đời này đã nhiều lúc thảng thốt sai. Cho đến giờ, có lúc vẫn sai, vẫn phải bò ra mà xin lỗi. Vậy ai, với tư cách gì, cho rằng mình luôn luôn đúng, rồi bắt tụi nhỏ phải ngoan ngoãn nghe theo? Hôm bữa đọc bài này rất hay, 'How to manage when an intern may know more than a CEO - Quản trị làm sao, khi đứa thử việc có thể biết nhiều hơn CEO?' Ờ thế kỷ này, chuyện vậy cũng thường mà. Luận về AI - trí tuệ nhân tạo, machine learning - máy học, blockchain, IoT - mạng lưới vạn vật kết nối, vv, tụi nhỏ hơn mấy ông bà già là chắc. Cho nên, có nhiều thứ, mình phải đi học tụi nó, chớ nói sao bắt nghe vậy là sao? Giải pháp, nếu đã liên quan tới tri thức thế kỷ này, thế giới này, chưa chắc ai đúng ai hơn à, và chắc chắn không liên quan gì tuổi tác. Cho nên, ngoan có khi là đáng sợ. Sợ thiếu khả năng đóng góp và hợp tác, sợ thiếu tư duy độc lập, khả năng sáng tạo, dám nghĩ khác làm khác. Mà trong thế giới và thế kỷ này, không nghĩ khác làm khác thì sao mà tồn tại, vươn lên? Ngoan, là được lập trình như máy, ấn nút nào, làm task đó. Nên, xin hãy cho các em được nói, được bày tỏ chính kiến, được trình bày góc nhìn và suy nghĩ của chính mình. Xin đừng bắt các em ngoan ngoãn kiểu nói gì nghe nấy. Vậy, là ta đang giết chết trí tưởng tượng, khả năng sáng tạo, và sự tự tin vào đời, hội nhập thế giới, hội nhập tương lai của chính các em. 'Ngoan', nên được tái định nghĩa bằng EQ - trí tuệ cảm xúc, biết mình hiểu người, quản trị được cảm xúc và quan hệ. Có vậy, phụ huynh không việc gì phải lo, vì các em sẽ biết cách ứng xử phù hợp theo hoàn cảnh, thay vì đứng câm lặng, gục gặc để được khen ngoan. Tôi, đã từng bị dán nhãn là the rebel - kẻ nổi loạn, chỉ vì tôi biết nghĩ và nói lên chính kiến của mình. Sai hay đúng, ít ra tôi dám. Vậy, là tôi không ngoan. Nhưng cả đời này, yếu tố giúp tôi thành công nhất chính là cái sự không ngoan, vì tôi có kỹ năng mà đời nay gọi sang trọng là tư duy phản biện. Và như lời mở đầu tôi viết trong cuốn Go Global xuất bản đầu năm nay 'Cám ơn cha mẹ đã cho con được là chính bản thân mình'. Giờ bạn xem Steve Jobs nói gì những kẻ nổi loạn của thế kỷ 21: The misfits, the rebels, the trouble makers, the round pegs in the square holes, the ones who see things differently. The are not fond of rules, and they have no respect for the status quo. You can quote them, disagree with them, glorify or vilify them. About the only thing you can't do is ignore them. Kẻ không lẫn được vào đám đông, kẻ nổi loạn, kẻ kiếm chuyện, kẻ góc cạnh chẳng nhét vào đâu được, kẻ có những góc nhìn rất khác. Họ không thích bị bó buộc, và họ không tôn trọng hiện trạng. Bạn có thể trích lời họ, không đồng tình với họ, ca tụng hay lăng mạ họ. Tuy nhiên, có một điều bạn không thể làm, đó là phớt lờ họ. Xin cho các em được là chính mình, được sáng tạo và được chẳng giống ai, vì đó là nuôi dưỡng thế hệ lãnh đạo tương lai, của kinh tế sáng tạo, dù xã hội có dán nhãn cho các em là những kẻ nổi loạn.

Thằng bé chân này chân kia, hớn hở cười, đi chàng hãng hai bên, ở giữa là thanh ngăn thấp lè tè trong chung cư giữa đường xe & đường bộ. Con nít, sao cũng sáng tác thành trò chơi cho được, vì con nít chẳng thấy chốn nào là giới hạn. 'Bốp!', phát một cái vào mông rõ to, ông bố la bài hãi, 'Ai bảo mày làm thế? Ngu vừa vừa ấy chứ!'. Thằng bé hoảng hốt, mếu máo. Còn tôi, giật hết cả mình. Trời, sao lại đánh, đánh đau thế, mà là vì cái gì cơ chứ? Chút giận dữ thoáng qua, thấy bất công cho thằng bé. Nó có biết gì đâu. Nó chỉ đang tìm hiểu và tương tác với môi trường xung quanh. Nó chỉ đang sáng tạo ra những thứ có thể vui, theo trí tưởng tượng của trẻ nhỏ thôi mà. Theo báo cáo Torrence Test tư duy sáng tạo của trẻ con, trẻ con lứa tuổi mẫu giáo 98% đều là thiên tài sáng tạo. Các em có thể nghĩ ra vô tận cách sử dụng 1 cái kẹp giấy. Sau khi đi học theo hệ thống giáo dục truyền thống, lên đến 25 tuổi chỉ còn 3% là thiên tài sáng tạo. Vì sao ư? Vì xã hội định kiến này, vì hệ thống giáo dục nhốt trong khuôn khổ này, vì kiểu la mắng phát bôm bốp vào mông này, vì schools kill creativity - nhà trường giết chết óc sáng tạo của trẻ con. Ta cấm đoán. Ta ngăn chặn. Ta la rầy, hình phạt. Trẻ có hiểu vì sao? Trẻ có được tự do khám phá trong sự hướng dẫn? Trẻ có được thử và sai? Trẻ có được lớn lên qua trải nghiệm? Giờ bạn thử lấy cái kẹp giấy ra và nghĩ xem có bao nhiêu cách sử dụng nó? Ta hô hào startup, kinh tế đổi mới sáng tạo, giải quyết vấn đề bằng tư duy thiết kế - design thinking. Rồi sao? Ta lên cơn với chính con cái, học trò mình, ' Cấm không được làm như thế'. Why not - Tại sao không? Bạn thử chưa? Kết quả ra sao? Ta nên thay đổi thế nào? Ta có nên làm lại prototype - mẫu thử mới và test lại? Có sai, trẻ cũng nên thử và sai, nếu ý tưởng đó chẳng gây hậu quả gì tán gia bại quốc. Chớ cấm thế, la thế, phạt thế, mà chẳng hướng dẫn gì, bạn đang làm gì biết không? Giết chết khả năng sáng tạo của trẻ. Dạy chúng ta duy đóng, rằng không thể, không thể nào có thể. Dạy chúng lớn lên biến thành những con cừu, chỉ biết ọ oẹ nối đuôi, canh theo mông đứa trước mà đi. Mơ gì mà nảy ra những ý tưởng mang tính disruption - thách thức truyền thống. Mơ gì có một thế hệ startup kiểu unicorn. Mơ chi một nền kinh tế đổi mới sáng tạo hội nhập vào thế giới. Mỗi cú hích vào mông, cả quốc gia giật lùi. Mỗi cơn la, con mắt long sòng sọc, kinh tế nước nhà chới với rơi trên vũng lầy lạc hậu. Đánh đi! La đi! Thế giới cứ sáng tạo. Ta cứ hãy là cừu. Cuối cùng, ta sinh ra sứ mệnh để làm gì? Để giết chết sáng tạo? Để hại chết bộ não một thế hệ? Hay để chôn vùi nơi ta vốn gọi quê hương?

Em viết cho tôi, một bức tâm thư dài bằng mấy vòng quả đất. Chung qui là em buồn, và em buồn vì mình đang buồn. “Con buồn vì con không làm được việc gì nên hồn cả, bản thân con vô giá trị. Con buồn vì con không biết thứ gì con nên học, thứ gì con nên bỏ, thứ gì con cần cố chấp theo đuổi. Con buồn vì con quá ngu si, mọi việc con làm đều không đúng cả. Con buồn vì con không mạnh mẽ hơn. Con buồn vì mình đang buồn. Con buồn vì cuộc sống có quá nhiều giả dối và con phải học cách gỉa dối. Con buồn vì con không được lắng nghe. Con không biết. Con không biết có phải hiện tại con đang buồn hay thất vọng. Chạy trốn có phải cách tốt không cô? Nhưng đối mặt thì con lại rất sợ.” Em hỏi tôi, sao lúc nào cũng thấy cô cười. Hôm trước có người bạn thân nhắn tin, về Việt Nam nhậu đi, nhớ bà cười quá. Tôi trả lời, gia tài còn có mỗi giọng cười thôi đó. Bạn trả lời, vậy là quý nhất rồi. Việt Nam hông biết cười. Đùa chút thôi, chớ cười hay khóc, là từ mình mà ra. Tâm cười, thế giới cười. Còn nhiễm phim Hàn, thì phải khóc lên khóc xuống cho đúng mode. Em ạ, cuộc sống vốn gian nan. Con người sinh ra, dĩ nhiên là chịu khổ. Sinh lão bệnh tử mà. Vòng đời ắt hẳn là như thế. Nghe có gì vui đâu? Nếu đã thế, thì ta chỉ có hai lựa chọn, hoặc là ta cứ sầu buồn ủ rũ, sưng sỉa với thế giới cho đến hết đời, rồi lăn ra mà chết. Bia mộ sẽ đề tên, tại đây đã từng buồn một người, buồn đến lúc chán quá thì lăn ra chết. Hay ta cứ vui vẻ, tích cực, lạc quan, vì dù có buồn cũng chả thay đổi được thế giới này. Mọi thứ trên đời đều mang tính hai mặt, có buồn để có vui, có khổ để có hạnh phúc, có mất để có được. Mà em nghĩ đi, em có gì đâu để buồn? Em được lên Sài gòn học. Em được vào đại học. Em được cơm no áo ấm chẳng phải lo toan. Em chẳng bị ung thư. Em chưa phải bứt tóc cào đầu làm sao để ngày mai tồn tại. Hay em muốn mất hết những hạnh phúc đó, để được buồn hơn? Sao không sử dụng thời gian ngồi buồn, để tham gia công tác xã hội, giúp đỡ nhiều người. Sao không gói buồn vô lá khoai môn, để thời gian đọc sách, học ngoại ngữ, học vẽ tranh, học đàn, chơi thể thao, hay làm bất cứ những gì mình thích, để enrich – làm cho cuộc đời mình nó phong phú hơn? Sao không mở lòng ra, thay vì trách cứ người đời không đối xử tốt với mình? Mình đã bao giờ đối xử tốt với ai chưa? Buồn phiền và trách cứ, ai cũng làm được. Thay đổi vận mệnh bằng cách thay đổi bản thân, không phải ai cũng đủ dũng cảm để làm. Hai thái độ, hai cuộc đời, chỉ cách nhau có một cú nhoẻn môi. Cười khó lắm. Thôi đừng cười. Cứ ngồi ủ rũ vậy đi cho nó lãng mạn. Mà nói nghe nè, muốn buồn cho nó tới, thì phải hiểu vui là gì. Khi hiểu cả hai thái cực, ta sẽ buồn hiệu quả hơn. Giờ thử vui, thử cười, thử thay đổi thái độ bản thân mình với thế giới xem sao. Xong, thì quay về đóng cảnh sầu. Bảo đảm sẽ đẹp hơn nhiều đấy!

Singapore sẽ thôi không so sánh điểm số học trò nữa, để cho thấy giáo dục không phải là trò hơn thua. Muốn chuẩn bị cho các em hội nhập tương lai, báo cáo gởi phụ huynh chẳng phải để báo là em xếp hạng mấy trong lớp, mà để các em tập trung vào việc phát triển bản thân mình, bỏ qua những hơn thua chả mang lại ích lợi gì cho trẻ. Trẻ con 6-8 tuổi sẽ không còn phải thi. Giáo viên chỉ cho làm bài, đánh giá và phản hồi cho từng em về hiểu biết của mình. Các cấp lớn hơn sẽ bỏ kỳ thi giữa năm, để các em có nhiều thời gian và không gian hơn theo đuổi những môn học mới hay tự học. Bộ giáo dục Sing mong muốn giảm thiểu chú trọng vào điểm số, mà tập trung giúp trẻ hiểu và giải quyết được các vấn đề ngày càng phức tạp của thế giới, và trở thành những cá nhân biết học cả đời. Đến năm 2022, kỹ năng mà chúng ta cần cho việc làm sẽ hoàn toàn khác. Những kỹ năng mềm quan trọng như kỹ năng sáng tạo, kỹ năng lãnh đạo sẽ ngày càng quan trọng. Do đó, tất cả nhân viên hiện thời đều cần thêm 101 ngày để được tái huấn luyện và nâng cao kỹ năng đến năm 2022. Việt Nam nghĩ sao?

Bản gởi file qua, mở ra xem và tự hỏi, “Làm như vầy mà cũng dám gởi đi sao ta?” Nhìn người thật ra dễ lắm, chỉ nhìn qua chất lượng công việc người ta thực hiện mà thôi. Bất cứ điều gì ta làm, dù nhỏ nhặt như viết một cái email, tạo một cái check list, làm một bài present, cũng thể hiện rõ nhất tính cách, khả năng, và mức độ cam kết của người thực hiện. Nếu thế, thì rõ ràng mức độ thăng tiến, thành công của một người, phần lớn phụ thuộc vào từng công việc mà bạn hoàn thành mỗi ngày, hàng giờ. Vậy, mà người trẻ Việt Nam vẫn làm việc một cách cực kỳ ẩu tả, lơ là, làm cho có, nộp cho qua. Bạn biết không, mỗi lần ẩu tả là một lần bạn bắt loa tuyên bố với thế giới, tôi là đứa làm việc chẳng ra gì, vô tâm, và không nên được trọng dụng. Hồi xưa dù chỉ đi làm thuê, làm xong việc gì, tôi luôn nghĩ còn cách nào làm tốt hơn nữa hay không. Cứ hỏi đi hỏi lại và cải tiến việc mình làm ít nhất là 3 lần như vậy rồi mới dám gởi đi. Tôi thăng tiến nhanh, chẳng qua là nhờ cái mẹo vặt này, vì kết quả công việc tôi trình lên, luôn vượt ngoài mong đợi của sếp. Trong vòng 5 năm, tôi thăng chức từ giám đốc marketing quốc tế lên giám đốc điều hành châu Á Thái Bình Dương, rồi lên Tổng giám đốc phát triển toàn cầu của tập đoàn. Tất cả, chỉ bắt đầu từ thái độ taking pride in what I do – lấy công việc hoàn thành làm niềm tự hào. Tự hào, vì mình đã thể hiện tốt nhất bản thân. Tự hào, vì mình luôn cố gắng thực hiện một công việc dù rất nhỏ một cách xuất sắc nhất. Tự hào, vì trình chiếu được với thế giới thương hiệu cá nhân của chính mình. Giờ, bạn quay lại hỏi mình đi. Lại cũng chỉ là quay về với bản thân và soi xét chính mình. Tại sao bạn không được trọng dụng? Tại sao bạn không được tiến thân? Tại sao người ta không tự đến và bày ra trước mặt bạn những cơ hội? Tại sao không ai nghĩ đến bạn khi cần lập team cho dự án mới? Mỗi việc bạn làm hàng ngày, dù rất nhỏ, chính là cách bạn xây dựng thương hiệu cá nhân. Vậy, đã có bao nhiêu lần, bạn chà đạp lên chính thương hiệu cá nhân của mình, để vỗ cho béo cái tính cẩu thả, vô tâm, à ơ cho có của bản thân? Taking pride in what I do – xin hãy hỏi mình đã tự hào chưa mỗi khi ta trình chiếu công việc đã hoàn thành của mình với thế giới ngoài kia bạn nhé.

Sáng hôm qua, coach cho các bạn doanh nghiệp, kể chuyện thời làm tập đoàn, tháng nào cũng đi họp Dragon's Den, là dự án innovation - đổi mới sáng tạo liên tục trong doanh nghiệp. Mà sao phải sáng tạo? Vì vòng đời nào cũng tới lúc suy thoái. Đời founder cũng vậy, đời CEO cũng vậy, đời sản phẩm dịch vụ cũng vậy, đời mô hình kinh doanh cũng vậy. Tới founder, cũng phải biết lúc nào doanh nghiệp outgrow - lớn vượt hơn mình thì thôi mình step down - xuống thang đi, để cho người giỏi hơn người ta dẫn dắt. Cứ ôm hoài là cả tàu lẫn thuyền trưởng sẽ chìm như Titanic á. Hỏi, các bạn thấy cỡ thương hiệu gọi là iconic - mang tầm biểu tượng như Sears của Mỹ mà còn chết đứng như Từ Hải, hỏi là tại sao, nếu chẳng phải vì ngủ quên trên chiến thắng, quên rằng khách hàng đã thay đổi, thói quen tiêu dùng đã thay đổi, cái gọi là giá trị cộng thêm - added value đã thay đổi. Cho nên, innovation là phải có kỷ luật. Cho nên, Dragon's Den - Cái ổ rồng tới tháng tới ngày phải trải ra để xem pain point - nỗi niềm khách hàng là thứ chi chi để mà sáng tạo ra những giải pháp mới. Giải pháp đó, có thể là sản phẩm dịch vụ mới, cải tiến. Giải pháp, có thể là thiết kế mới, mô hình kinh doanh mới. Giải pháp, có thể là technology mới. Miễn sao, giải được bài pain point cho khách hàng, thì ta đang giải quyết bài toán sinh tồn và phát triển doanh nghiệp. Thế kỷ này, cái hang rồng còn kinh hơn, vì technology sinh ra và thay đổi nhanh quá. Vòng đời hồi xưa tính bằng chục năm. Vòng đời ngày nay tính bằng bao tháng. Xẹt cái, bỗng ta bị disrupted - đẩy ra lề đường đứng coi show chơi vì mọi nguyên tắc truyền thống bị phá vỡ. Ủa phá vỡ chi? Khổ ghê, vì khách hàng họ thích thế, muốn thế. Digital generation - thế hệ số họ vậy. Nói với các doanh nghiệp mình coach, nè làm ơn bớt VIP đi. Bạn nghĩ gì không quan trọng. Bạn là chủ, là CEO kệ bạn. Bạn nghĩ gì không quan trọng. Khách hàng muốn gì mới quan trọng. Làm sao biết người ta muốn gì? Bước 1 trong design thinking - tư duy thiết kế là gì? Là thấu hiểu khách hàng. Sao có Skype chi 3 ngàn năm nay tôi làm việc quốc tế chả khi nào gọi điện thoại. Sao có Airbnb chi tôi qua Florence ở một tháng dĩ nhiên là không book khách sạn. Sao có Grab chi đỡ mất công sáng mùng 1 bị chở vòng vòng đi từ Q7 lên Q9 bill hơn 600 ngàn. Khách hàng là người cuối cùng quyết định sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh phải ra sao. Product - market fit mà - có thị trường mới có sản phẩm phục vụ thị trường chớ. Thế giới dạy làm entrepreneur thế, dạy startup thế, dạy startup nation - quốc gia khởi nghiệp thế. Mọi thứ còn lại, chỉ là vấn đề ta adapt thế nào, thị trường tự adapt thế nào, chính sách qui định adapt thế nào. Innovation là chuyển động về phía trước, bất chấp mọi thử thách, ngăn cản nhất thời, vì qui luật đào thải rất công bằng, differentiate or die - thay đổi, khác biệt hay là chết. Hông có sugar coat - bọc đường gì hết á. Vòng đời tới đó là suy thoái. Chỉ có cách innovate - sáng tạo mới tiến hóa sang chu kỳ tiếp theo. Sản phẩm cũng vậy. Mô hình kinh doanh cũng vậy. Doanh nghiệp cũng vậy. Quốc gia cũng vậy. Nên các tập đoàn , doanh nghiệp đời cũ, giờ người ta đang thi nhau làm open innovation - là mở toang cửa ra đón startup vô ươm, mở vấn đề ra để crowd-source tìm giải pháp, ý tưởng mới từ cộng đồng sáng tạo. Nước chảy, lục bình trôi. Đâu thể ngăn dòng mãi được. Cái hang rồng, tới ngày, nó cứ phải mở ra.... Open, Dragon's Den! - Hang rồng ơi, hãy mở ra! P.S.: Mà nếu bạn chưa biết, Dragon's Den là chương trình reality show - truyền hình thực tế cho startup pitching nổi tiếng trên thế giới.

Tại hội nghị Launch Scale ở San Francisco năm nay, có bài phát biểu này hay nè, do bạn Chamath Palihapitiya, tech investor của thung lũng Silicon trình bày. "We are, make no mistake. Well, you are. I'm out, because I sold, but you guys are … in the middle of an enormous multivariate kind of Ponzi scheme. It's all on paper, but it looks amazing. You've been told to grow, so you're growing. You're doing your job." "Chúng ta, à không, các bạn, chứ tôi đã ra khỏi vòng xoáy đó rồi. các bạn đang ở giữa một cuộc lừa đảo thiên niên kỷ. Tất cả đều trên giấy, và con số nhìn thật ấn tượng. Các bạn nhào vô đó, bị yêu cầu phải phát triển nhanh nhanh nhanh. Vậy là các bạn phát triển bất chấp." Ponzi scheme là cách lừa lấy tiền của nhà đầu tư sau để trả lãi cao cho nhà đầu tư trước. Cứ vậy thì gọi vốn hoài, gọi càng ngày càng cao, thổi phồng sự thật, chớ làm gì có sự phát triển thật kinh đến như vậy. Chamath nói, anh chỉ đầu tư vào các startup phát triển tốc độ đều, hơn là tốc độ kiểu không bền vững. Theo anh, cách đầu tư cần phải được thay đổi. "These are fundamentally broken business concepts. They don't work. They only work if money never stops. But the money never stops until much time as people can raise new funds. And that's predicated on people marking old deals. You see how this whole thing is like at no point is there anything that comes back to you the entrepreneur that says what's your true core product market fit and is it working? It's not part of the conversation. That's extremely dangerous." "Đây là cách làm sai từ nền tảng. Cách này không bền vững được. Cách làm này chỉ hiệu quả khi dòng tiền cứ phải đổ vào. Và điều này làm cho người ta cứ thổi phồng con số trên các deal cũ lên. Chẳng ai rồi dừng lại chỉ để hỏi người founder xem giải pháp của họ có phù hợp với nhu cầu thị trường không, và giải pháp đó có khả thi không. Câu hỏi này chẳng ai hỏi cả. Và điều đó chính là nguy hiểm to lớn nhất." Mọi người nghĩ sao?

Đến năm 2020, chính phủ China sẽ chấm điểm xếp hạng đầy đủ 1.4 tỷ dân dựa trên hành vi của mỗi người. Hệ thống chấm điểm xếp hạng gọi là điểm tín nhiệm xã hội đang được triển khai thử nghiệm, dựa vào sự tín nhiệm, hành vi tuân thủ các qui định luật pháp & xã hội. Hệ thống theo dõi hoạt động của từng người trên mạng, mua gì, xem gì, nói gì, và phân tích dữ liệu thu thập được. Dữ liệu được đánh giá và cô đọng lại thành 1 con số, theo các qui định do chính phủ đề ra. Hệ thống sử dụng các camera nhận diện khuôn mặt để theo dõi hành vi người dân tại các nơi công cộng, ví dụ vượt đèn đỏ hay hút thuốc trên xe lửa sẽ bị ghi nhận, và điểm số sẽ bị trừ thấp đi. Người có điểm xã hội thấp sẽ bị phạt. Ví dụ Liu Hu bị đưa vào danh sách đen, sau khi tranh luận về hình phạt của toà. "Tôi book vé máy bay mà không book được. Sau đó mới phát hiện ra tin nhắn pop up trên màn hình là 'kẻ có điểm tín nhiệm xã hội thấp'". 12 triệu người đã bị cấm di chuyển trong nước do bị phạt vì có điểm tín nhiệm xã hội thấp. "Không ai có quyền theo dõi người dân như thế, dù là cán bộ hay các tổ chức. Họ không thể cứ muốn làm gì thì làm như thế được." Cái clip của báo Economist. Xem xong, rồi Việt nam thấy sao?

1 cái chart quá lợi hại! Ngôn ngữ nào có bao nhiêu người đang sử dụng có đầy đủ. Top ngôn ngữ nhiều nước sử dụng nhất có luôn. No. 1 là tiếng Anh có 110 quốc gia đang sử dụng, rồi tới Ả rập & Pháp. Top ngôn ngữ đang có nhiều người học nhất thế giới cũng có. Top 3 là tiếng Anh 1.500 triệu người, tiếng Pháp 82 triệu, tiếng Hoa 30 triệu.

Bản hỏi, năm nay new year's resolution - mục tiêu quyết tâm năm mới của chị là gì. Tôi trả lời không có. Bản trợn mắt, phải có chớ chị. Này truyền thống mà. OK, theo data ghi nhận thì gần 70% new year's resolution hô to 3 lần quyết tâm, quyết tâm, quyết tâm xong, vì hô to quá nên giật mình rớt mất. Thế là cả năm chả làm gì có mục tiêu. Thế là quay qua quay lại hết năm, lại tiếp tục hô vang theo truyền thống. Mệt ghê! Giờ, muốn làm gì là suy nghĩ và bắt tay vào làm ngay. Cứ kiểu design thinking - tư duy thiết kế thôi, prototype - giải pháp thử, pilot - tiến hành thử nghiệm. OK là làm tới luôn không có chờ năm mới. Năm mới, có khi cần thay đổi chính cách đặt mục tiêu cho phù hợp với thế kỷ 4.0.

Mấy bạn 8X than phiền với tôi rằng 9X sống rất thờ ơ, thờ ơ với gia đình, với mọi người, với xã hội. Họ chỉ nghĩ đến bản thân và chẳng màn gì khác. Thích thì làm, không thích thì bỏ, ai ra sao mặc kệ. Tôi hỏi 9X, mấy anh chị 8X nói vậy các bạn nghĩ sao. 9X phần lớn nhận là có thờ ơ, nhưng chắc chừng 80% thôi. 20% lại rất trăn trở và nhiệt huyết đi tìm chính mình, đi tìm những điều tốt đẹp hơn cho cộng đồng, cho xã hội. Các bạn tâm sự sống không có niềm tin, thấy ai tốt với mình thì sợ lắm. Xã hội này làm gì có người tốt? Đây là nỗi ám ảnh lớn nhất của 9X về Việt Nam. Có một ý kiến phân tích cũng hay, nói 9X đời đầu là đời facebook, sung sướng, chỉ biết nhận. 9X đời sau thì quan sát và nhìn thấy hệ quả, nên thận trọng và phản tư tốt hơn. Tôi hỏi vậy 9X nghĩ gì về thế hệ 2000. Các bạn trả lời mấy đứa nhỏ này ngông lắm, coi trời bằng vung, tay nhanh hơn não, nhưng rõ ràng là cực giỏi. Có bạn kể tụi nhỏ đến chửi thề cũng có bài bản và chiến lược. Thế hệ 2000 này tham gia hoạt động cộng đồng tích cực hơn nhiều so với 9X, các bạn nhận xét thế. Các bạn thế hệ 2000 nghĩ sao về nhận xét này? Còn bạn, bạn nghĩ gì về thế hệ tiếp nối của mình và tại sao? (Giả sử là 7X bạn nghĩ gì về 8X? Nếu là 8X bạn nghĩ gì về 9X, vv). Làm sao để chúng ta hiểu nhau, sống và làm việc được với nhau đây?