Chị ơi, em không thể quên cái ôm thật ấm áp 3 năm trước…. Cuộc sống quá diệu kỳ! Chưa bao giờ tôi có thể tưởng tượng ra, một chiếc ôm có thể làm thay đổi cuộc sống & thế giới của một con người, dù chỉ là một lần thoáng qua trong đời, dù chỉ là một trong những event nào đó trên hành trình mà đôi khi ta cũng vô tình quên mất. 3 năm sau, em viết thư, kể chuyện mình quảy gánh băng đồng ra thế giới, ra nước ngoài học về nông nghiệp để trở về xây dựng làng khóm quê mình. Tôi ngưỡng mộ em, vì em đã vượt qua mọi khó khăn để bước những bước đầu tiên trên hành trình hiện thực hoá giấc mơ. Đó là giấc mơ mà không phải người Việt nào cũng dám mơ, giấc mơ không phải ai cũng đủ dũng cảm để bắt đầu. Tôi thương em, vì mọi sự bắt đầu chẳng bao giờ đơn giản. Mơ thì dễ lắm. Nói thì hay lắm. Nhưng đến đoạn nhún tay vào bùn thì mấy kẻ dám đưa tay? Nỗi sợ hãi mơ hồ, về hành trình bất định, về thế giới chưa một lần chạm chân, về sự thất bại chực chờ đâu đó có lẽ đã và sẽ còn giết chết bao nhiêu giấc mơ chưa đủ lớn. Em ơi, em đã bắt đầu và mong là em sẽ vững tin. Cuộc đời, nhất là đối với những ai đủ dũng cảm để mơ, chắc chắn hành trình chẳng bao giờ bằng phẳng. Thế giới, nhiều người tốt, nhưng cũng lắm kẻ tào lao. Sự có mặt của họ trên cõi đời này chính là thử thách cho ta đó. Ta, kẻ nghĩ là mình chọn con đường chính nghĩa, có đủ niềm tin để không bỏ cuộc giữa đường? Nếu họ quá mạnh, ta quá yếu, nên thôi ta đành phải đầu hàng, vậy sao gọi là chính nghĩa? Đọc tin nhắn của em, lòng bồn chồn, vừa thương, vừa có chút lo âu. Chỉ mong có thể ở đó lúc này, lặng im nghe em giải bày, để em biết rằng chị sẽ luôn bên cạnh. Thế giới to lớn lắm, nhưng cũng chỉ nằm gọn trong lòng bàn tay ta đó. Con người xa lạ lắm, nhưng vẫn là người thân đâu đó một chiếc ôm. Chủ nhật, Sài gòn nắng lung linh Gởi người em nơi xa 17.03.2019

Bạn người Đức, đang vận hành một quỹ đầu tư sớm cho startup. Gặp nhau, kể toàn chuyện cảm xúc và cân bằng cuộc sống thế nào. Chuyện dẫn dắt một hồi, bạn tâm sự chuyện thất bại lớn nhất trong đời khi startup. Hồi đó, bạn và 2 co-founder nữa làm một nền tảng B2B để disrupt - tái định nghĩa ngành thời trang. Startup ý tưởng quá sáng tạo, sau 3 năm doanh thu 35 triệu euro/năm. Vậy, là bạn raise thêm 25 triệu euro để đổi 40% cổ phần công ty cho một nhà đầu tư khổng lồ Trung Quốc. 2 năm tiếp theo đối với bạn là địa ngục. Nhà đầu tư ép thay đổi hoàn toàn chiến lược, theo bạn là sử dụng công ty như proxy - kẻ trung gian để tiếp cận tất cả những thương hiệu thời trang lớn với mục tiêu đưa được các thương hiệu này lên nền tảng e-commerce của họ. Bạn bị ép phải chuyển sang làm việc tại văn phòng Bắc Kinh. Văn hoá công ty xuống dốc. Hai bên suốt ngày cãi nhau. 2 năm sau khi có nhà đầu tư TQ này, doanh thu rớt dưới 20 triệu. Phía TQ tuyên bố rút vốn, yêu cầu tìm người bán lại trong vòng 3 tuần. 2 tuần sau, startup đóng cửa. Ủa, đầu tư lớn vậy lẽ ra họ phải mong công ty phát triển chớ? Tôi cũng nghĩ thế. Sau này mới biết họ chỉ làm thế để ăn cắp công nghệ. Wow! Chắc bạn trầm cảm chết khi nhận 25 triệu euro để chết tức tửơi công ty doanh thu 35 triệu/năm? Tôi được offer cơ hội làm cùng với quỹ này 1 tuần sau đó, nên cũng có công việc mới để bám víu vào. Co-founder trầm cảm cả năm, giờ vẫn phải đi làm thuê để nuôi con. Trời! Một bài học quá đắt giá! Rồi bạn trầm ngâm nói, Giờ, gặp các bạn khởi nghiệp, tôi hay khuyên vầy: 1. Beware - Hết sức lưu ý! Đừng tham tiền đầu tư, nhất là tiền Trung Quốc. 2. Chọn nhà đầu tư cho kỹ, và không chỉ vì tiền. 3. Nên chọn nhà đầu tư có kiến thức, tầm nhìn, khả năng mentor, cố vấn, đồng hành xây dựng cùng mình, và tin tưởng, ủng hộ mô hình của mình đang xây dựng.

Làm sao để thành người có giá trị khi bản thân không tạo ra giá trị? Hồi mới ra đời, cứ ngỡ nhiều chiêu, cần gì từ ai thì phải tìm đủ cách để người ta cho mình thứ mình cần là thắng trận. Đi gặp người khác, chỉ toàn chăm chăm được lợi cho mình. Chưa một ngày được ai dạy phải hỏi mình, ủa người đời dại dột lắm hay sao mà chỉ lo lợi lạc cho ta? Cuối cùng, bản thân ta mang lại giá trị gì cho họ? Đường 1 chiều hoài, họ cho ta nhận, quan hệ kiểu này kéo được bao lâu? Bài này, là ông chủ tịch tập đoàn cũ dạy tôi, khi dặn tôi đi gặp anh CEO trình bày về kế hoạch tái cấu trúc team quốc tế. Chỉ là thương nên dạy, nói Phi coi lại cách tiếp cận của mình đi. Đừng có xông ra chỉ lo nói chuyện của mình. Câu hỏi đầu tiên cần hỏi trước khi gặp bất kỳ ai là, ta sẽ tạo ra giá trị gì cho họ. Khi bản thân tạo ra giá trị, nền tảng quan hệ mới vững bền. Mình tạo ra giá trị cho người khác thì bất kỳ ai cũng sẽ cảm kích mà sẵn sàng mang lại giá trị có khi to lớn hơn mình có thể tưởng tượng ra. Mang theo lời dạy đó, cả phần đời còn lại của mình, tôi luôn hỏi bản thân trước khi hẹn gặp ai, "What value can I bring to the table today? Tôi sẽ mang lại giá trị gì trong buổi gặp gỡ hôm nay?" Và tôi hỏi mình câu hỏi này dù gặp ai, dù họp nghiêm trọng, gặp gỡ thân mật, hay đăng đàn diễn thuyết. Vì 2 chữ giá trị, tôi không bao giờ xuất hiện và chia sẻ qua loa, cho xong, cho có. Sự nghiêm túc tạo ra giá trị chính là chìa khoá đưa tôi đến thành công trên thị trường quốc tế, vì tôi nhận được sự trân trọng, tình yêu thương, quan hệ vững bền với mọi người mình gặp gỡ trong đời. Nếu chỉ biết đi bươi như gà để mổ lia mổ lịa thì, bạn nghĩ đi ta chơi được với ai? Bạn đã bao giờ ngồi nghe những người chỉ chăm chăm bán thứ họ có, ngắm nghé thứ họ cần mà chẳng quan tâm gì đến người trước mặt hay chưa? Tôi gặp rất nhiều người như vậy trong đời và tôi ignore - kệ họ chẳng thèm nhớ sau một lần gặp gỡ. Bạn có bao giờ sẵn lòng giúp đỡ ai đó, nhưng người ta không biết appreciate - trân trọng những gì bạn đang làm? Tôi gặp nhiều người như vậy trong đời, và thường thẳng thắn, em nghĩ em là ai mà chị dành cho em 2 tiếng đồng hồ chẳng để làm gì cả? Nếu chi phí thời gian của tôi tính bằng ngàn đô / giờ, và tôi đã từ chối không biết bao nhiêu lời mời chia sẻ cho các tổ chức lớn sẵn sàng trả số tiền như vậy, tại sao tôi lại dành thời gian 2 giờ đồng hồ cho một bạn trẻ vô danh? Giá trị tạo ra nằm ở đâu? Đó chính là câu hỏi. Vì vậy, khi ai đó dành thời gian mang đến cho ta giá trị, hãy học cách trân trọng và biết ơn những gì người khác cho ta. There is nothing like a free lunch - Không có bữa ăn trưa nào là miễn phí. Hoặc là người ta cần gì ở bạn, hoặc là người ta đang làm vì mục đích cao cả hơn vài thứ tính toán linh tinh. Biết đó là gì, sẽ biết cách hành xử sao cho phải lẽ. What value can you bring to the table today? Bạn sẽ mang giá trị gì đến từng buổi gặp gỡ hôm nay? Có lẽ bạn khoan gặp ai nữa và dừng lại hỏi mình trước đã. Bạn có thể sống cuộc đời chỉ đi ăn cắp giá trị của người đối diện, và hỏi mình đời này sao lại quá cô đơn. Hoặc bạn có thể lựa chọn tạo ra giá trị tại mỗi điểm tương tác trong đời, và để lại sự trân quý trên mỗi trạm dừng của hành trình cuộc sống. Cuối cùng, ta để cho đời giá trị gì khi tay trắng ra đi?

Tất cả đều là người quen cho đến khi họ trở nên xa lạ.... Bruno người Chile, tính tình sôi nổi, dễ mến, kiểu gặp ai cũng là người quen. Gặp tôi, 15 phút là thành bạn thân, chuyện gì cũng kể. Tặng cho cuốn Go Global, đọc xong cám ơn rối rít vì đúng thứ bạn đang cần. Brand của bạn được 20 chi nhánh ở Chile, giờ bắt đầu nhượng quyền quốc tế. Gặp lại ở Saudi, bạn chạy ào tới ôm mừng rỡ, "Gặp Phi mừng quá". 2 ly cà phê, chúng tôi hàn huyên tâm sự. "Năm rồi mất nửa triệu vì tin người đó Phi. Tất cả đều là người quen cho đến khi họ trở nên xa lạ...." Bạn tui năn nỉ nhượng quyền. Mình thấy bạn bè mà, thôi hỗ trợ hết mình. Đưa cho bạn địa điểm xịn nhất, ưu đãi hỗ trợ đỉnh nhất, phí nhượng quyền các kiểu delay - hoãn lại chờ bạn có doanh thu rồi mới thu. Ai ngờ 6 tháng sau, tiền thuê không thanh toán, phí gì cũng không thanh toán, trốn luôn không xuất hiện. Tui đành phải đóng cửa chi nhánh đó, đền hợp đồng thuê vì tui đứng head lease - hợp đồng chính với chủ đầu tư. Rồi Bruno có còn tin người không? Đời mà, luôn có người này kẻ kia. Đâu thể quơ đũa cả nắm và nghi ngờ tất cả. Sống vậy sao sống? Không lẽ lầm lũi cả đời chỉ một cõi đi về? Nhưng bị lừa cũng đâu có vui vẻ gì đúng hông? Thì chục người mình gặp cũng có 2-3 kẻ tào lao. It's OK. Đâu có sao. Cũng có người cực dễ thương như Phi mà. Nếu không mở lòng, không bị vài kẻ gian lợi dụng, thì cũng đâu gặp gỡ được nhiều người bạn đáng giá thế kia. Ờ, thật ra cuộc sống là hành trình học hỏi đúng không? Ta phạm lỗi, học từ đó để nhìn người tốt hơn một chút. Đời, sẽ luôn có khi lầm cho dù bạn đề phòng đến đâu đi chăng nữa. Nhưng đời, cũng có khi ta quá ngỡ ngàng vì lòng tốt selfless - vô ngã của nhiều người. Nên cứ tango một điệu, tiến thoái nhịp nhàng theo từng nốt nhạc nhân gian, có khóc có cười, có mất có được, có giận hờn và tha thứ. Hai mặt đối lập của cuộc sống chính là mảng sáng mảng tối, là sắc màu tương phản đến huy hoàng của một kiếp người. Tất cả, rồi cũng chỉ là những chất liệu mà ta, hoạ sỹ của đời mình, vung tay phất cọ. How do you know someone until you really do? Làm sao để hiểu một người cho đến khi ta thật hiểu? Khó lắm, vì chẳng ai trên đời này thật hiểu một ai nào đó khác. Chỉ có họ hiểu họ. Chỉ có họ tự ngộ ra hành trình cần chọn lựa cho chính bản thân mình. Chỉ có họ mới quyết định giá trị sống mà họ cần theo đuổi. We will never know people. Ta sẽ chẳng bao giờ hiểu được con người. Tất cả đều là người quen cho đến khi họ trở nên xa lạ.... Lựa chọn là của họ. Với ta, có lẽ người hãy cứ quen cho đến khi họ bỗng dưng hóa xa lạ trong đời.

Tôi vừa trở về Việt Nam sau một chuyến công tác dài tại Ả rập Saudi. Tôi nhớ chiều ngày 25/3 khi đăng đàn diễn thuyết tại khách sạn Ritz Carlton ở Jeddah, Saudi Arabia, tôi đến sớm và đứng bên ngoài sảnh phòng hội nghị. Chợt có một ông Ả rập độ ngũ tuần bước đến hỏi, cô làm speaker ở phòng hội nghị này à. Tôi gật đầu. Ông hỏi tiếp, "May I know who you are?" Có thể cho tôi biết cô là ai không? Câu hỏi rất thẳng thừng, "May I know who you are – Có thể cho tôi biết cô là ai không?" Và tôi nghĩ, có bao nhiêu lần trong đời ai đó bước đến và hỏi mình câu như thế. Who am I? Tôi là ai? Who are you? Bạn là ai? Và cho tôi hỏi lại các bạn hôm nay, "May I know who you are? Xin cho tôi biết bạn là ai?" Thế kỷ 21 là thế kỷ của những điều huyễn hoặc, thế kỷ của paradox – những điều nghịch lý. Chưa bao giờ trên thế giới mà vài ý tưởng mỏng manh của một vài bạn trẻ có lại có thể lật nhào những tượng đài thương hiệu sừng sững trăm năm, như cái cách mà Uber, Airbnb, hay Netflix đã làm. Chưa bao giờ trên thế giới mà con người phải nhìn nhau và tự hỏi mình, cuối cùng con người là loài thượng đẳng hay là loài hạ đẳng đi làm thuê cho máy. Chưa bao giờ mà khái niệm về đạo đức được đưa ra cãi vã khủng khiếp thế, xem ai, người hay máy, cuối cùng được cái quyền quyết định như thế nào là đạo đức trên thế gian này. Chưa bao giờ mà những khái niệm mới như singularity – sự hợp nhất giữa người và máy được đặt ra, tranh luận chưa tới hồi kết thúc, nhưng đã có trường đại học được lập ra mang tên Singularity để dạy người phải hợp nhất với máy ra sao. Và chúng ta, con người, chúng ta đang tồn tại thế nào? Quốc gia dậm dật khởi nghiệp, nói về những con kỳ lân, nói về magic – phép thuật để có triệu đô tỷ đô thần thánh sau một đêm mơ hoang trên chiếu rách. Nhưng ta có phải đã quên đi gần 60% người dân trong nền kinh tế xám (shadow economy) đang bán mặt cho đất, bán lưng cho trời để tồn tại mỗi ngày? Họ về đâu trong nền kinh tế số hôm nay? Có phải bán được nhiều điện thoại thông minh là ta đã mang họ đi về phía nền kinh tế số? Hay ta cần làm như chính phủ Nigeria, dạy cho họ cách hội nhập vào nền kinh tế nhân lực đám mây? Thế giới tranh luận về quantum physics – vật lý lượng tử, bán vé tàu du hành không gian SpaceX giá có thể từ 100 ngàn đô trở lên để dọn nhà qua sao Hoả sống, ta vẫn còn lơ mơ tìm oan hồn trên vài mảnh khói nhang. Cuộc đời dời hết lên mạng, cuộc đời quá ảo, người quen ảo, bạn ảo, tiền ảo, tương tác ảo, đến vợ chồng, người yêu cũng ảo. Có phải ta đã lãng quên những cảm xúc thật, tình yêu thật, hạnh phúc thật có hương vị đậm ngọt đến thế nào? Chúng ta lao đi, đầu óc rối tung hàng vạn những cột mốc muốn đạt được trong đời, lao vào những chằng chịt mơ hồ mà quên bén vì sao mình lại bắt đầu, mục đích ta xuất hiện và bước đi trong cuộc đời này là để làm gì nữa. Chúng ta vội vã lao về phía trước nhưng hình như bỏ quên gì đó ở phía sau. Phải chăng ta đang bỏ lại sau lưng chính bản thân mình? Công nghệ làm cho mọi thứ rất tức thì, nên quan hệ giữa người và người trở thành sản phẩm mỳ ăn liền, hời hợt, qua loa, lạnh nhạt. Chúng ta nói về những điều lớn lao trong hành trình về phía trước, nhưng quên rằng trái tim mong manh chỉ rung động trước những điều giản đơn, mộc mạc, bình dị, đời thường. Gởi đi một dòng tin nhắn trên messenger, check status đã xem, nhưng nào biết người ta có hiểu. Tin nhắn gởi đi, vừa gởi, chưa kịp hồi âm, đã giận dỗi vì trả lời quá chậm. Thế kỷ gì kỳ vậy? Văn hoá quẹt ngón cái trên điện thoại nháo nhào tìm nhau, nhưng quên mất cách cư xử đàng hoàng, tử tế giữa những con người chân thật với nhau. Chúng ta nói quá nhiều về cá nhân nhỏ bé với cái ngã mạn to vật vã của bản thân, nhưng quên mất rằng ta chỉ là hạt bụi li ti trong dãy ngân hà của lịch sử mười mấy tỷ năm, của vũ trụ vốn bao la vô giới hạn. Cuối cùng, ta là ai giữa những nghịch lý này? Chưa bao giờ mà con người lại bị dằng xé dữ dội giữa hai thái cực như trong thế kỷ này. Như thế nào là đạo đức? Như thế nào là không đạo đức? Như thế nào là đúng là sai? Như thế nào là giá trị mà ta sẽ tạo ra? Như thế nào là cuộc sống như những chấm đen mơ hồ, vô nghĩa? Câu hỏi quăng vào vũ trụ nhiều lắm. Câu trả lời chẳng có. Phải chăng đã đến lúc mỗi chúng ta phải tìm lại cho mình điểm khởi đầu, tìm lại cho mình điểm cân bằng, tìm lại chân giá trị, để đủ lặng mà nhìn rõ hơn thế giới lao xao ngoài ấy, để cái đầu thật nhanh nhưng trái tim thật chậm mà lắng nghe nhịp đập của chính trái tim mình. Đâu là cực đoan, đâu là con đường trung đạo? Đâu là sự nghiệp cuống cuồng, đâu hạnh phúc giản đơn? Đâu là nửa ảo cuộc đời đâu là nửa thật đến quặn đau? Đâu là sống và đâu là tồn tại? Chân giá trị, Equilibrium – điểm cân bằng, là nơi tôi gặp bạn, là nơi ta gặp nhau để lại được làm người, để là một phần của thế giới thật, một phần của đám mây ảo, một phần của quê hương, một phần thế giới, một phần của quá khứ, một phần của tương lai, để tìm lại được chính mình trong thế giới hiện tại của chập chùng nghịch lý. I know who I am - Tôi biết mình là ai. May I know who you are? Xin cho tôi biết bạn là ai.

Trong cái thời mà mà máy cũng có thể soạn nhạc, vẽ tranh, viết kịch bản phim, thì con người đang bị vả một cú vỡ mặt để tỉnh ra và tự hỏi mình, ta có còn sáng tạo? Nếu nhìn vào lịch sử của những tác giả lừng danh và tác phẩm mang tính originality – nguyên bản được ngàn đời sau ca tụng, bạn nghĩ đi có ai muối mặt đi sao chép hay chăng? Loài người tiến hoá, lao đi và dường như lãng quên khả năng sáng tạo của mình. Sáng tạo kiểu instant noodle - mỳ ăn liền đã trở thành thước đo cho sự dễ dãi và lười biếng của những thùng não ủ bia, say khước trên mớ linh hồn vay mượn. Cho đến khi máy còn làm chuyện đó giỏi hơn người…. Nếu nói về kỹ năng vay mượn để sáng tác, AI – trí tuệ nhân tạo có khả năng dò tìm big data – dữ liệu lớn, phân tích, matching – kết hợp để cho ra những tác phẩm vay mượn bậc thầy dựa trên the best of the old world – xuất sắc nhất của thế giới vừa qua, chứ não người và sự lục tìm của con người chỉ là con nít so với khả năng lục lọi và phân tích này của máy. Cho nên, thôi cái trò lười nhác ấy đi. Làm gì, cũng chịu khó tư duy, sáng tạo và sáng tác. Originality, theo nghiên cứu mới nhất của Quỹ sáng tạo Anh Nesta kết hợp cùng trường Oxford Martin, là một trong những khả năng hàng đầu, quan trọng nhất giúp con người còn giữ được job đến năm 2030. Nghĩa là nếu ta cứ mãi đi sao chép mà không chịu tư duy, nghĩ suy, và sáng tạo, thì nên đi mà làm cu li cho máy. Originality: The ability to come up with unusual or clever ideas about a given topic or situation, or to develop creative ways to solve a problem. Originality được định nghĩa là khả năng có thể tạo ra ý tưởng khác lạ hoặc hay ho về một hoàn cảnh hay chủ đề nào đó, hoặc khả năng phát triển những giải pháp sáng tạo để giải quyết một vấn đề. Đó, không phải chỉ nghệ sỹ đồ mới cần originality. Ngay cả việc bạn làm hàng ngày, như là giải quyết một vấn đề, cũng cần khả năng này. Tôi hay nhắc học trò mình, đừng lười biếng. Cứ template sao em làm y vậy, không tư duy, suy nghĩ, hiểu tận gốc rễ vấn đề và tạo ra giải pháp một cách original nhất, thì não dụng để làm gì? Không nghĩ, nó không tập thể dục, thì nó teo tóp lại cho xem. Người, mà có thùng não tóp teo, sống còn vật vờ nói chi là cạnh tranh cùng máy. Giờ bạn nghĩ đi, lần cuối cùng bản thân bạn, team của bạn, tổ chức của bạn cùng nhau xây dựng một giải pháp mang tính originality là khi nào? Và phải chăng 2019 là năm cần dán chữ này to đùng trước bàn làm việc để thiền về nó mỗi ngày. After all, are you human or assistant to machine? Cuối cùng, ta là người hay trợ lý máy, lựa chọn là của bạn.

Sáng mùng 1, nhận tin nhắn chúc Tết từ Mỹ, của một ông bạn luật sư già sống ở New York, tên là Jack. Tôi và Jack, có một tình bạn lạ, bắt đầu hết sức tình cờ và tự nhiên bởi nền tảng cơ bản nhất của kẻ làm người, treating people right - đối xử đàng hoàng với bất kỳ ai, dù họ làm gì, từ đâu, và địa vị xã hội thế nào. 2011, anh tình cờ xem chương trình talkshow đầu tư Insight Vietnam do tôi host trên kênh VTV4 phát sóng quốc tế. Anh email cho tôi, cám ơn insight - thông tin hữu ích của chương trình, và hẹn cà phê hỏi thêm ý kiến của tôi về dự án anh đang làm tại Việt Nam. Chúng tôi gặp nhau cà phê, chuyện ngắn chuyện dài về Việt Nam và thế giới. Anh hỏi, sao Phi nhiệt tình thế. Năm đó, tôi còn là Tổng giám đốc châu Á Thái Bình Dương, một tháng chỉ Việt Nam vài ngày để shooting. Sao Phi bận rộn vậy, mà gặp người lạ vẫn tiếp đón và tận tình tư vấn? Vô tư đến thế là cùng! Tôi cười, sống trên đời, điều căn bản nhất phải học, là học làm người có trái tim nhân hậu, biết yêu thương, giúp đỡ muôn loài, không phân biệt thấp cao, trên dưới. Kẻ nào học không xong bài đó, thì xác thân dù có phần tiến hoá, nhưng linh hồn chưa đạt tuổi làm người. Anh nhìn tôi, thoáng ngỡ ngàng, tư lự đăm chiêu, rồi ngập ngừng hỏi nhỏ, có khi nào Phi rảnh, ăn bữa cơm với tôi tối nay không? Tối đó, tôi dẫn anh đi ăn cơm Việt Nam, cơm cá lóc kho tộ, canh chua, kể anh nghe về cuộc sống, con người Việt Nam, chuyện vui buồn của chính mình, một tâm hồn Việt đang bôn ba bốn bể. Anh ngồi nghe, đặt câu hỏi, và dập dờn cảm xúc theo những câu chuyện kể, nhưng tuyệt nhiên không nhắc chi đến chuyện của riêng mình. Cho đến lúc này, thật ra tôi cũng chả biết mấy về anh. Bill tính tiền bữa ăn tối được mang ra. Tôi nói, 'Jack, allow me to invite you, as a friend of Vietnam - Anh là bạn của Việt Nam, hãy để tôi mời bữa hôm nay nhé.' Jack có vẻ đứng hình một chút, rồi nói, 'Ly rượu còn. Phi nán lại nói chuyện chút nghe.' Phi biết không, tôi cả đời làm luật sư, sống nhấp nhô theo tiền tài, danh vọng, những cuộc vui, và những mối quan hệ hững hờ. Thế giới của tôi, người ta chẳng ai tốt với ai. Tất cả, là những kết giao lợi dụng, cá nhân và vị kỷ. Tôi có hết. Nhưng tôi chưa bao giờ vui và hạnh phúc. Tôi chưa bao giờ tin rằng thế giới này tồn tại chữ selfless - sự không ích kỷ, rộng lượng, vị tha. Giờ, dù đã tuổi 60, tôi vẫn không hiểu tại sao mình phải sống. Anh kể, nước mắt chảy dài trên nỗi đau rạn vỡ màu thế kỷ. Con người, cuối cùng sao chẳng ai sống tốt được với ai? Chỉ vậy thôi, chúng tôi trở thành bạn của nhau. Khi đường đời giao nhau thì hàn huyên bên một cốc cà phê. Khi lễ lạc thì nhắn nhau một vài câu chúc tụng. Đó, là tình đồng loại, là gặp nhau trên nền tảng cơ bản nhất của con người - treating people right. When was the last time you do so, treating somebody right, just for the sake of it? Lần cuối cùng ta làm thế khi nào? Chỉ là đối xử tốt với một ai đó, chẳng vì chút lợi lạc cá nhân? Tôi nghĩ, đó là điều bình thường cơ bản nhất của kẻ làm người. Bạn lắc đầu, thế gian kiếm đâu người tốt thế, chắc là lại mưu mô gạt gẫm kiểu gì đây. Ta đi qua cuộc đời, hành trang chở đầy vết oằn cong, tiếng hoang mang, nghi ngờ, sợ hãi. Ta kéo sập song cửa nhân sinh, không cho phép mình hồn nhiên một thoáng được làm người. Ta nhốt mình trong chiếc bóng đổ của hoài nghi, và thế giới trở thành bàn cờ thắng thua thế kỷ. Tâm sinh cảnh. Thế giới có thể xấu xa gạt lừa như thế. Hay thế giới có thể diệu kỳ như tình bạn của hai con người xa lạ chẳng liên quan. Hi Phi, Happy New Year.. Hope the year of the Pig continues all the great things you have been doing to help others. Love, Jack. Chúc mừng năm mới Phi. Mong năm Hợi sẽ là những chuỗi ngày tiếp tục hành trình vĩ đại mà Phi đang theo đuổi để giúp đỡ mọi người. Love, Jack.

Trước Tết em gặp tôi nói, giờ em không biết phải nghe ai và phải hiểu như thế nào nữa chị. Người nói như này, kẻ nói như kia, em rối tung hết lên rồi. Tôi cười, vậy em có lắng nghe những tâm sự của chính trái tim mình? Mùng 2 Tết, một bạn trẻ chạy ra event ký tặng của tôi ở đường sách, hỏi 'Cô ơi, đứng trước những ngả rẽ cuộc đời, con biết chọn ngả nào?' Tôi cười, what does your heart tell you? Trái tim em mách bảo điều gì em có biết? Hai câu chuyện khác nhau. Hai con người khác nhau. Nhưng câu hỏi mà tôi đặt ra cho các bạn lại như nhau. Cuộc đời này, thế kỷ này, tiếng lao xao ở ngoài kia dày quá. The buzz - tiếng lao xao đến từ nhiều đối tượng, qua nhiều kênh, tức thì, được thể hiện dưới nhiều dạng thức khác nhau, và điều đó làm cho ta hốt hoảng. What is valid? What is not? Điều gì đáng nghe? Điều gì là chân giá trị? Đâu là lời chân thật và đâu chỉ là những tiếng vo ve? You can never shut them down - Ta sẽ chẳng bao giờ cúp được cầu dao, cắt nguồn điện để những tiếng lao xao không còn nữa. Lao xao là chuyện của đời, là hoàn cảnh thực tại mà ta cần chấp nhận. The problem is not them. It's you! Nhưng vấn đề chẳng bao giờ là họ, những cái máy phát lao xao. Vấn đề là ta thôi, vì ta để mặc cho lao xao lấn át cả tiếng lòng. When was the last time you spend time with yourself? Lần cuối cùng bạn dành thời gian cho chính mình là khi nào? Hay ta chỉ chạy vòng quanh tìm người khác? When was the last time you ask yourself? Lần cuối cùng bạn tự hỏi mình là khi nào? Hay bạn vội vội vàng vàng tìm câu trả lời từ một ai đó khác? When was the last time you listen to yourself? Đã bảo giờ bạn ngồi im, lắng nghe lời tâm sự và khuyên bảo của bản thân? Hay bạn tự coi thường chính mình, gọi tên tiếng lòng là những tiếng lao xao? Ngoài kia ồn quá, trong này cần yên ắng. Ngoài kia lao xao quá, trong này cần lắng xuống. Ngoài kia quá nhanh quá nguy hiểm, trong này cần chậm lại và hít thở thật sâu. Silence is your best friend, your enabler of answers. Lặng im, là người bạn tốt nhất của mỗi người, là người hướng dẫn và tạo cơ hội cho câu trả lời emerge - vươn lên đầu sóng từ lòng biển lao xao bên dưới. Silence - có khi ta cần cách ly, không cho phép tiếng lao xao của đời phạm vào ngày im lặng, chỉ để an yên gạn trong bể sóng của tâm hồn. Thế nhé, câu trả lời mỗi chúng ta đã có. Nhưng the buzz filter - thiết bị lọc tiếng ồn sẽ phải là lựa chọn rất cá nhân. Đừng chạy ra ngoài kia nữa, chỉ là tiếng lao xao. Quay về trong không gian tĩnh lặng với bản thân, ấy là nơi câu trả lời luôn chờ đợi.

Em nói, tồn tại ở Việt Nam không thể tồn tại được bằng con người thơ, con người thật. Lơ ngơ phơi chất thật lên giàn thì có mà ôm đầu máu chạy về. Rồi lại ưng ức mà réo 'Về thì đâm đầu vào đâu?' Thôi, em không dại sống đời Chị Dậu. Mấy năm cọ xát, thật ra tôi đã nhìn thấu Việt Nam, hiểu rất rõ những quanh co trong từng nhịp đập đỏ đen nơi vỉa hè, phố chợ. Tồn tại hay không tồn tại? Tôi là tôi hay tôi chỉ là 'one of them' - một trong số họ mà thôi? Câu hỏi ấy, có lẽ vô số người đã hỏi, và maybe dễ sống hơn rất nhiều nếu chọn 'one of them.' Ta có hai cuộc đời, hai con người chẳng liên quan trong cùng một xác thân? Ta vẫn là ta dù sống đời của họ? Twilight - khi ánh sáng trả dần về bóng tối, hoàng hôn là nửa của bóng đêm hay một nửa ánh mặt trời? Ta, kẻ du hành xuyên qua những giác đời. Đến từ quá khứ hay trở về từ tương lai nào đó? Muôn vạn chuyến du hành giờ không còn rõ nữa. Quên mất nửa nào là nửa của bóng đêm. Tôi dừng chân nơi đây, dù thời gian có nhuốm chút muộn phiền. Ngày ánh sáng vẫn thuộc về thế giới. Người đi qua hoàng hôn sắc lòng trong veo hay vẩn đục? Tôi là tôi. Họ là họ. Nửa ánh tà dương, bên trắng, bên đen. Họ là họ. Ta là ta. Sao lại là ta và cũng là một trong số họ? Giấu thật đi rồi, không tìm ra được nữa. Ký ức nhạt nhoà, chỉ còn họ, không ta?

Em ngồi kể tôi nghe, chuyện một năm dài quản lý nhân sự Việt Nam đi hợp tác lao động trong nhà máy Nhật. Người Nhật họ đối xử tốt với mình hông? Rất đàng hoàng chị, lo chu đáo hết. Vậy có điều gì làm cho họ không hài lòng về người Việt Nam không? Có chứ chị. Trước hết là việc tuân thủ quy trình. Người ta cải tiến bao năm rồi, giờ chỉ việc làm theo. Học chưa thuộc bài đã lo sáng tạo kiểu xào xáo thứ tự các bước của quy trình, rồi có tật hay shortcut - làm tắt. Học cho thuộc đi, giỏi đi rồi sáng tạo. Gì mà chưa biết A đã lo chạy sang C. Họ lo nhất là lo cho sự an toàn. Ý em nói là an toàn lao động hả? Đúng rồi chị. Cái này là top priority - ưu tiên 1 trong nhà máy Nhật, mà người mình hình như quen coi nhẹ tính mạng đó giờ. Cái đó huấn luyện riết rồi sẽ thành thói quen thôi. Còn có chuyện gì họ không nói ra nhưng vô cùng khó chịu? Là ý thức của người Việt mình mặt bằng chung quá kém. Trong cư xử xã hội, nếp sinh hoạt hàng ngày chênh với họ quá xa. Ví dụ như là sao em? Ví dụ họ phải gọi em lên, nhờ em nhắc các bạn Việt Nam là, thấy rác xung quanh khu vực làm việc của mình thì phải tự động nhặt bỏ vào thùng rác. Dù là rác đó chẳng phải là bạn xả, thấy rồi bỏ đi luôn là vấn đề thiếu ý thức cộng đồng. Chỉ biết nghĩ cho mình, chắng biết nghĩ gì cho ai, đến ai, là thứ mà xã hội này đâu chấp nhận. Đã là Shakai-jin mà chị. Shakai-jin? Dạ, là người của xã hội, ý chỉ những người tham gia lao động trong xã hội, bắt đầu đi làm, dù độ tuổi bao nhiêu. Shakai-jin thì sao? Thì phải có tinh thần trách nhiệm cao, trước hết là với bản thân mình. Đã là Shakai-jin rồi, thì dù công việc ra sao, công ty thế nào, cũng làm hết sức mình, hoàn thành tốt nhất công việc được giao đến giờ phút cuối. Người Nhật người ta luôn tận hiến, luôn nghĩ cho người khác dù là ở hiện tại hay cả đến tương lai. Nghĩ cả đến tương lai á? Canh vào ngôn ngữ chị sẽ thấy thôi. Mở đầu luôn là 'Tôi xin lỗi sẽ làm phiền bạn trong tương lai'. Kết thúc sẽ là 'Cám ơn bạn sẽ giúp đỡ tôi trong tương lai'. Vậy đó, luôn nghĩ cho người khác. Vậy, thì hụt hẫng với Việt ta là chắc chắn rồi. Chuyện văn minh bình thường minh cư xử bất thường. Độ chênh đó, dù là chuyện nhỏ cứ như là gai đâm vào mắt. Không kỳ thị cũng khó tránh được những bất bình đâu đó. Manner - cách cư xử là nếp ăn ở, là tác phong, văn hoá, là nền tảng giáo dục xã hội của một con người. Hội nhập hay không thì phải xem lại từ nét văn minh giao tiếp của ta để học cách tương tác cùng thế giới này. Đâu chỉ là chuyên môn. Đâu chỉ là kiến thức. Bước ra tự tin và hội nhập, là phải học cả cách cám ơn và xin lỗi tương lai.

Hồi xưa học xong khoá Master ở Sydney, thầy giáo hỏi cả lớp bữa chia tay, các em đã học được gì sau mấy năm học Master. Bạn thì nói là học được tư duy chiến lược. Bạn thì nói là học được kiến thức kinh doanh, quản trị. Bạn thì tâm đắc phương pháp tiếp cận vấn đề và kỹ năng hội nhập. Thầy chỉ, bạn Phi thì sao? Mình cười, dạ em hông biết có nên nói không, vì thứ em học được không giống như các bạn. Ủa là sao? Dạ em học được cách master chính bản thân mình. Bạn Phi giải thích đi, vậy nghĩa là sao? Dạ, hồi xưa em thấy mình giỏi ghê. Qua đây học xong em thấy mình dốt ghê. Giờ học xong em ngộ ra rằng, con người ai cũng có tiềm năng vô hạn như nhau. Ai biết cách harness the power - tận dụng sức mạnh vô biên của bản thân thì người đó sẽ làm được vô số điều hay ho mà cả bản thân còn ngạc nhiên về bản thân mình nữa. Hành trình khám phá tiềm năng bản thân là hành trình đầy hào hứng, rất wow, và trời ơi nó vui dữ lắm. Is that me, really? Là mình thiệt luôn hả ta? Nhiều khi ngạc nhiên còn hơn cả người ngoài. Hiểu vậy nên tôi quen rồi, làm gì cũng chọn thứ khiến mình phải nhón chân lên, với cao hơn, áp lực nhiều hơn khả năng bình thường một chút để thúc bản thân phải cố gắng, vượt ngưỡng, vượt ra khỏi vùng an toàn. Riết rồi, ghiền luôn cái cảm giác hụt hơi trước biển trời mênh mông chẳng biết bến bờ nơi mô ấy. Không biết, nhưng biết chắc sẽ có cách. Không biết, nên yêu cái cảm giác đi tìm, cảm giác sắp chạm vào, cảm giác thẫn thờ như tương tư con đường có hoa vàng giăng kín rẻo mơ. Ờ, ai mà chuyện gì cũng biết đâu! Từ từ người ta tìm hiểu thôi. Làm gì dữ vậy! Có khi, nghe đối tác đề nghị gì đó hay, dù chưa biết sẽ làm sao để triển khai, thì cũng hứa làm luôn rồi từ từ tìm cách giải quyết vấn đề. Chuyện gì cũng có giải pháp mà. Không dấn thân sao học, sao biết, sao mà innovate - sáng tạo ra nhiều thứ mới? Tinh thần vậy, thì năng lượng và tiềm năng vô biên dần dần mở ra. Cứ thế, ta sẽ ngỡ ngàng với khả năng vô hạn của chính bản thân mình. Vậy thôi à, chả giỏi giang gì hơn ai đâu. Ai cũng thế, cũng sở hữu một tiềm năng vô hạn. Giờ thử đi, đừng làm biếng, đừng đổ thừa, đừng sợ hãi co rúm như thế chứ. Cứ dấn thân, cứ nhận lãnh trách nhiệm, ngay cả khi cần rướn lên một chút để chạm vào. Master yourself, before you learn to master the universe. Học cách lãnh đạo bản thân mình đã, trước khi nói chuyện gì liên quan đến vũ trụ này.