Bài viết cho báo Tuổi Trẻ Xuân Kỷ Hợi TTO - Thế kỷ 21 là thế kỷ của từ 'cộng tác'. Nếu ta làm đúng phận sự nhỏ xinh được giao cho mảnh ghép, ta trở thành một phần của tác phẩm vĩ đại cùng dệt nên thế giới sắc màu này. Có một bạn trẻ đến gặp tôi trình bày dự án khởi nghiệp của mình. Tôi nói: "Dự án này không khả thi vì em chỉ có một mình". Bạn chới với, giấc mơ bao năm không lẽ kết thúc bằng một câu rất ngắn và có phần tàn nhẫn ấy. Ngoài kia chả có gì đáng sợ! Ở thời khắc này của thế kỷ 21, thế kỷ 4.0, và thế giới của những vấn đề chồng chéo, phức tạp, không ai có thể tự mình, một mình giải quyết được vấn đề. Kiến thức của một người là có hạn. Góc nhìn của một người là phiến diện. Nguồn lực của một người chẳng đủ làm đòn bẩy để vươn xa. Ta sinh ra, đương nhiên đã là công dân toàn cầu, đương nhiên sẽ làm việc, đóng góp, hay kinh doanh quốc tế. Tư duy đó, đâu cần ai phải truyền cảm hứng mới có. Nó đã là quyền cơ bản của ta mà. Có điều, khi đã là người của thế giới rồi, ta nên nghĩ, làm, hợp tác theo mô hình chung của tương lai và thế giới. Mô hình chung, là không có mô hình nào, không có cái khung nào, không có giới hạn nào. Nó là sự lắp ghép đầy tư duy và nghệ thuật giữa những mảnh ghép quyền lực lại với nhau. Mới nói, kinh tế của thế kỷ 21 là kinh tế sáng tạo. Đã là sáng tạo, thì đâu có đóng khung. Mới nói, kinh tế thế kỷ 21 là kinh tế chuyên môn hoá (expertise economy). Kinh tế chuyên môn hoá, thì hai, ba, bốn người có chuyên môn giỏi khác nhau, hợp nhất thành một đội vi diệu cùng làm. Một mình, ì ạch mãi, bao giờ mới đến vạch xuất phát thi thố cùng thế giới? Bạn trẻ, sau khi nghe, xám xanh mày mặt, hỏi, "Vậy em phải làm sao?". Tôi trả lời: "Em đi tìm người có chuyên môn cụ thể như vậy, cùng triển khai với mình đi". Bạn lại rụt rè: "Em biết phải tìm ở đâu và tìm làm sao chị?". Nếu ta còn không biết cách đi tìm cho mình mảnh ghép quyền lực để bắt đầu, chắc ta khỏi bắt đầu. Sự dũng cảm là nền tảng đầu tiên trong đời để làm được bất cứ chuyện gì, bắt đầu một thói quen mới, bắt đầu một lớp học mới, bắt đầu một công việc mới, bắt đầu một cuộc sống mới… Hôm trước, trong buổi gặp gỡ với thủ tướng Pháp Édouard Philippe tại TP.HCM, ông kể, ở Pháp, nhiều bạn trẻ tìm không ra việc làm, bị từ chối vài lần đã nản, bèn xông ra startup. "Nếu việc làm tìm còn không ra, sao tìm khách hàng cho doanh nghiệp của mình?" Khi ta gởi vào vũ trụ một thông điệp, ắt sẽ có hồi âm. Và bạn trẻ này, sau hai tháng, hớn hở khoe với tôi: "Chị ơi, em không ngờ mình tìm được người trong mơ để đồng hành trong dự án này rồi". Hỏi sao em tìm được, bạn trả lời "Dạ em theo lời chị đi đến các sự kiện liên quan, tình cờ gặp". À, cuộc đời ngẫm lại cũng thật là đơn giản nhỉ? Ta sợ hãi, trốn trong nhà, nghĩ cho nó phức tạp lên, tự hù doạ lấy mình, rồi thui thủi một thân làm làm, học học. Thế giới càng kết nối, con người càng cô đơn. Thế giới càng một một không không, con người càng mất dần khả năng nhìn vào mắt nhau, nói với nhau một lời chân thật. Thế giới càng dang rộng những cánh tay robot, trái tim người càng co rúm trước vài áng xúc cảm thô ráp, chưa kịp xử lý bằng thực tế ảo tăng cường. Vậy, rồi ta len lén nép vào một góc tối của cuộc đời, nhìn hào hứng nhưng chưa một lần sẽ chạm bước chân trần đầu tiên vào thực tại. Bàn chân đặt xuống, nỗi sợ hãi bốc hơi. Thì ra, ngoài kia chả có gì đáng sợ. Đừng bình tĩnh, đừng hốt hoảng Những bạn trẻ mà tôi gặp, thường chia thành hai nhóm. Một là, cuống cuồng lên về công nghệ, sống, thở, mơ giấc mơ tỷ phú lụa là trên gối mền công nghệ. Hai là, chẳng quan tâm, chẳng cập nhật, hay đơn giản chẳng liên quan gì đến thế giới đang lao đi từng giây một ngoài kia. Hai thái cực bị xé toạc ra bằng 4.0, nơi đâu là điểm tựa? Tôi có người bạn, tên Ben, làm cho Liên Hiệp Quốc. Anh kể, bữa nọ làm hội thảo 4.0 cho sinh viên ở Bắc Kinh, có một sinh viên hỏi : "Nếu hệ thống giáo dục chạy không kịp với tốc độ phát triển khoa học và công nghệ như hiện nay, xin ai đó trên sân khấu hãy cho em lời khuyên bỏ học". Học làm gì, nếu kiến thức vừa học đã lỗi thời? Học làm gì, khi 65% việc làm trong tương lai còn chưa kịp sinh ra? Ben nói, thiệt tình thì, hỏi chi khó quá. Có điều, thế kỷ cực đoan đâu có nghĩa ta cứ phải cực đoan. Khắc lại khắc qua, cuối cùng cũng chỉ là đánh nhau cho vỡ khổ. Ngoài kia càng cực đoan, trong đây ta càng phải cân bằng. Ngoài kia thế trận vỡ sấp vỡ ngửa rồi, trong đây ta lại cần xếp cây vào chậu. Ừ thì công nghệ mới. Ừ thì kiến thức mới. Ừ thì cách tiếp cận mới. Không biết thì xách giỏ đi học cho biết chứ có gì ghê gớm lắm đâu. Học trường chưa xong, thì ta đi học đời, học bạn. Học, ấy là chuyện cả đời. Mới tới đâu, ta cập nhật tới đó. Học, giờ không phải là chuyện của lớp, ở trường. Học, giống như là ham vui, thấy gì hay hay, mới mới, là xông vào hỏi cho ra lẽ. Nếu đã thế, thì học đâu phải là chuyện của hệ thống giáo dục, nhà trường, ba mẹ, thầy cô. Tất cả mọi thứ xung quanh ta, giờ cứ coi như là công cụ và nguồn lực. Cần công cụ gì để đạt được mục đích của mình, ta cầm lên sử dụng. Đồ chơi chưa đủ, ta đi tìm chỗ khác thôi à. Hít một hơi thật dài, thế kỷ này hay nhất là chuyện gì cũng trở thành có thể. Cuối cùng, phương pháp vẫn cứ là tìm mảnh ghép xếp hình. Thế kỷ nào, ta ghép hình theo thiết kế và sắc màu thế kỷ ấy mà thôi. Nhưng cũng đừng bình tĩnh ngồi im như thế. Thế kỷ lao đi, ta ở lại nơi nào? Tương lai lướt qua, ta thơ thẩn, thờ ơ, trông đợi chiếc thìa bạc may mắn, dỗi hờn không ai dạy thì em chả học… Thế kỷ 21 là thế kỷ của tự thân vận động. Ai chủ động lao vào thì người đó nhận tấm vé tương lai. Kẻ đứng bên vệ đường bận tám chuyện linh tinh, tàu rời bến, sân ga buồn quá khứ. Quan hệ 4.0 Chưa bao giờ thế giới lại bắt con người dù lao đi phải dừng lại lâu hơn và nhiều hơn như thế. Vì có chạy thì, chắc gì đã biết cần phải chạy về đâu. Muốn chạy nhanh, muốn đỡ tốn sức thì, có vài vấn đề thế kỷ ta cũng cần sắp xếp. Người và máy, liệu ta có đủ phẩm chất người để cộng tác và trở thành một đội? Bố mẹ và con, liệu ta có biết chữ "cộng tác" là từ khoá chính để sắp xếp lại cách tương tác của thế kỷ này? Sếp với nhân viên, xử làm sao khi đứa thực tập nó hiểu hơn sếp vạn lần về công nghệ? Khởi nghiệp với dăm ba đứa đồng sáng lập, cuối cùng ai cộng tác với ai? Thành phố với người dân, như thế nào là thông minh và điện tử? Đã gọi là thế kỷ phá vỡ tất cả những nền tảng truyền thống mà con người từng bám víu, phải chăng mọi quan hệ xã hội giờ đây cũng không ngoại lệ chút nào? Nên thế kỷ 21 là thế kỷ của từ "cộng tác", cũng có nghĩa là chẳng ai nên được đặt vào vị trí trội hơn ai. Chẳng ai ra lệnh, thúc ép ai. Chẳng ai có trách nhiệm phải làm thêm việc của người khác cả. Nếu ta làm đúng phận sự nhỏ xinh được giao cho mảnh ghép, ta trở thành một phần của tác phẩm vĩ đại cùng dệt nên thế giới sắc màu này. Nếu chuyện của mảnh ghép mà còn làm chẳng ra gì, cầm dao chặt lấy ngón tay, ta đã tự loại mình khỏi bàn cờ thế kỷ. Mảnh ghép, không cao thấp mà cân bằng. Mảnh ghép, không nhiều ít mà vừa vặn. Mảnh ghép, không bắt ép mà tự nguyện. Những mảnh ghép cùng nhau, là một đội tôn trọng nhau và tôn trọng mục tiêu chung. Dễ, rất dễ, nhưng lại là rất khó. Gió xuân ngang qua, một năm vừa trút lá. Cành mai trước nhà đến độ lại cười xuân. Đầu có đủ mở, tim có đủ bao la, để xếp lại bức tranh giao mùa thế kỷ? Bàn tay tự tin đưa ra, bàn chân bước vững trên đất. Dũng cảm để bắt đầu cùng nhau, ta mới thật làm người. Lựa chọn là ở ta trên từng bước trở về. Mỗi chúng ta đều có một thứ nào đó mà thế kỷ này cần. Đó có thể là kiến thức chuyên môn, là công nghệ, tư duy, kinh nghiệm, trải nghiệm, khả năng, nguồn lực... Nhưng thế kỷ 21 là thế kỷ của những vấn đề siêu phức tạp nên thế giới không cần chỉ có mỗi ta. Bất cứ dự án nào, tổ chức nào, gia đình nào, quốc gia cũng cần nhiều mảnh ghép. Mà đã là mảnh ghép thì thiếu đi dù chỉ một mảnh be bé, bức tranh cũng chưa thể nên hình. Nguyễn Phi Vân https://tuoitre.vn/tu-tin-de-tro-thanh-nhung-manh-ghep-xuan-20190115163551478.htm?fbclid=IwAR2po7IOepU8hdChU760fg9lJYKCcnxS43MK1A3DF3zCP5l5PiNOy_VP7k0

Rất nhiều bạn hỏi tôi cách luyện public speaking – nói chuyện trước công chúng, vì thấy tôi đi trình bày nhiều tại các hội nghị quốc tế. Tôi chưa bao giờ học một lớp dạy về public speaking, mà chỉ đọc sách, xem Ted Talk, và hoàn thiện dần kỹ năng bằng trải nghiệm của chính mình. Tôi thích sự đơn giản, thích kết nối và quan tâm đến con người, nên luôn đặt cho mình câu hỏi, mình đang chia sẻ với ai - Who do I speak to? Hiểu đối tượng, mới biết mình cần chia sẻ gì, chia sẻ như thế nào, và chia sẻ để mang lại giá trị gì cho họ. Tôi quen anh người Mỹ kia, là chủ tịch một hiệp hội lớn tại USA. Tiếng Anh dĩ nhiên perfect – hoàn hảo, nội dung anh trình bày về xu hướng mới của năm rất hay, nhưng cao cao trên sân khấu, hình như anh trả bài cho chính bản thân mình. Khán phòng không khí uể oải, năng lượng chùn xuống, rời rạc, mạnh ai nấy làm việc của mình và dường như chẳng ai liên quan gì đến nhau. Những kiểu trình bày như thế, tôi thấy rất nhiều, khi người ta chỉ đến chỉ lên sân khấu và làm cho xong chuyện phải làm, trách nhiệm phải nhanh nhanh hoàn tất mà chẳng có chút hứng thú hay đam mê nào bỏ vào trong đó. Khi nhận nói ở bất kỳ chương trình nào, tôi thường làm 2 việc để nghiên cứu đối tượng khán giả của chính mình. Việc thứ nhất là hỏi ban tổ chức xem khán giả là ai. Khi khán giả là những nhóm đồng dạng, ví dụ đều là Giám đốc marketing, đều là sinh viên, hay đều là người quan tâm đến startup chẳng hạn, cần phải sử dụng ngôn ngữ và cách tiếp cận của họ để trở thành one of them – một trong số họ ngay từ khi xuất hiện. Khi khán giả là những nhóm người rất khác nhau, phải suy nghĩ cách lồng ghép những cách tiếp cận và thông điệp khác nhau để kết nối với từng nhóm một. Khi nói tại bất kỳ event nào, tôi thường đến sớm, để tương tác và read the audience - đọc khán giả trong khán phòng trước khi đăng đàn. Thường thì, những câu chuyện, câu hỏi chia sẻ với khán gỉa trước giờ tương tác trở thành bài mở đầu hết sức tự nhiên, kết nối, và liên quan. Trong khi nói, tôi đo cảm xúc của khán giả, để biết lúc nào dường như người ta không hiểu, không đồng ý, thích thú, cảm động, vv, và hiệu chỉnh cách tiếp cận ngay trong lúc đang nói. How many ways are there to do a presentation? Tôi hay hỏi đồng nghiệp của mình, có bao nhiêu cách để trình bày một bài presentation? Nếu biết đọc người nghe, thì mỗi người nghe là một bài trình bày customized – cá nhân hoá cho người đó, theo hoàn cảnh, kiến thức, trải nghiệm, và mối quan tâm mà họ có. Cho nên, tôi rất sợ death by powerpoint – chết vì ngồi nghe trình bày powerpoint, khi người nói cứ đọc từ đầu tới cuối những gì có trên slides, mà chẳng hề biết người nghe đang ở cung bậc cảm xúc nào. Khi không kết nối được với khán giả bằng cảm xúc, không lấy được sự chú ý và tập trung của họ, thật ra bạn chẳng hề nói hay chia sẻ. Bạn đang trả bài theo trật tự! What a waste of time, for everyone! Và đó là lãng phí thời gian cho tất cả mọi người. Bạn nghĩ đi, đã bao nhiêu lần bạn ngồi đó, nhìn một người nói thao thao bất tuyệt mà chẳng quan tâm là người ta có nghe không? Cho nên, nghĩ là muốn nói chuyện trước công chúng tốt thì trước tiên ta phải quan tâm đến con người, quan tâm đến câu chuyện, mối bận tâm, mong muốn và tìm kiếm của họ để có thể trao gởi giá trị. Nếu những gì ta sắp nói và đang nói chẳng giúp ai học được điều gì đó mới, có được góc nhìn mới, thay đổi tư duy mới, vv, mà chỉ là những câu chuyện loằng ngoằng để thoả mãn sự ngã mạn của bản thân, để post hình lên FB, hay để chứng tỏ ta là người của công chúng, nói nhiều rồi cũng chẳng ai nghe.

It is not the critic who counts, not the man who points out how the strong man stumbles, or where the doer of deeds could have done them better. The credit belongs to the man who actually is in the arena, whose face is marred with dust and sweat and blood; who strive valiantly; who errs, who comes short again and again; who spends himself in a worthy cause; who at the best knows in the end the triumph of high achievement, and who at the worst, if he fails, at least fails while daring greatly, so that his place shall never be with those cold and timid souls who neither know victory nor defeat. Theodore Roosevelt. Đây là bài phát biểu của tổng thống Theodore Roosevelt mà tôi rất thích, vì nó toát lên tinh thần xông pha, hành động, sống đã đời, sống hết mình với mọi gian nan thử thách, thành bại trong đời. Cuối cùng, ta đến thế giới này để làm gì? Hay chỉ để lơ ngơ đi qua cuộc đời rồi biến mất? Dịch cho các bạn bên dưới nhé. Cuối cùng, chẳng ai còn nhớ kẻ chỉ trích, hay đứa đứng đó kể lan man về sự ngã xuống của những kẻ mạnh, hay chuyện lẽ ra một ai đó cần phải làm tốt hơn như thế. Câu chuyện của nhân loại, là câu chuyện của người xông vào đấu trường, với gương mặt bám đầy bụi, mồ hôi và máu, người dũng cảm xông lên, người mắc phải sai lầm, người vấp ngã hết lần này đến lần khác, người đứng lên vì đại nghĩa, người nếm mùi thành công và thất bại. Nhưng dù có thất bại, họ đã dám xông lên, và vì vậy, linh hồn của họ sẽ chẳng bao giờ mắc kẹt cùng những linh hồn lạnh lẽo & sợ hãi, những linh hồn chưa một lần được chạm vào thất bại, thành công. Thất bại thì đã sao? Thành công thì đã sao? Ai rồi cũng cuối đường trở về với chân trần tay trắng. Nhưng trải nghiệm cuộc đời của mỗi người thì khác lắm. Which soul are you? Linh hồn của bạn là ai? The man in the arena, or the cold & timid? Xông vào đấu trường, hay chỉ là một linh hồn lạnh lẽo đầy sợ hãi đứng bên đời chỉ trích?

Tôi nhớ hoài, cuộc họp lăn lăn những giọt nước mắt cảm động ngày cuối năm ở Sydney cách đây 10 năm. Trước đó một ngày, vợ ông chủ tịch tập đoàn gởi tặng cho tất cả nhân viên mỗi người một cái vòng chỉ xuất xứ từ Việt Nam. Đó là những chiếc vòng còn sót lại sau event bán gây quỹ cho trẻ em kém may mắn. Hồi đó, tôi đặt hàng 5 ngàn cái tại Việt Nam, giá cost 15.000 tặng cho quỹ. Đêm gây quỹ, bán giá 15 đô Úc một cái, thu được 45 ngàn đô cho 3 ngàn vòng. Số còn lại, bà chủ tịch lấy mấy trăm cái ra tặng nhân viên. Trên mỗi vòng, hồi đó tôi cho dệt chữ With heart - Bằng cả trái tim nên ông bà thích lắm, muốn tặng cho nhân viên như một thông điệp cho năm mới, sống, làm việc, suy nghĩ, giao tiếp, cộng tác gì với ai cũng nên dụng tâm. Sự khởi đầu từ trái tim, sẽ chẳng khi nào lạc lối. Sáng hôm sau, mở đầu cuộc họp, ông chủ tịch bước lên phát biểu. Xin cám ơn tất cả các bạn đã có mặt tại đây sáng nay. Cám ơn các bạn đã dốc hết sức mình để làm việc trong một năm qua. Và cám ơn các bạn đã cùng làm cho nơi này ấm áp như một gia đình. Tôi hy vọng là các bạn đã nhận được thông điệp và chủ đề cho năm tiếp theo, With Heart. Hôm qua, sau khi tất cả đã nhận quà, tôi nhận được email cám ơn từ một bạn đang làm part-time tại phòng kế toán công ty. Đó là lời cám ơn khiến tôi cảm động nhất. Bạn ấy viết 'Cám ơn ông bà chủ tịch đã tặng chiếc vòng này, như trao gởi một sự quan tâm, một niềm tin, một trái tim ấm giữa mùa đông lạnh giá. Cám ơn vì đã cho tôi một công việc làm. Cám ơn vì đã luôn nghĩ cho chúng tôi. Và cám ơn vì đã làm cho nơi này trở thành ngôi nhà thứ hai, nếu không phải là thứ nhất.' Trong hàng ngàn nhân viên, rồi có một người lên tiếng nói cám ơn, và ông cảm động nước mắt chảy dài vì chiếc email ngắn ngủi với vài dòng cám ơn như thế. Tất cả những gì chúng ta được nhận lãnh trong cuộc đời này, đều do một hay nhiều người tạo tác nên. Họ không có trách nhiệm gì phải giúp ai, nhưng đã tự mang vác trách nhiệm đó lên vai. Don't take things for granted - Đừng vô ơn, đừng lạnh lùng nghĩ rằng người ta hiển nhiên phải có trách nhiệm với mình. Chẳng ai trên đời này sinh ra để nhận lãnh trách nhiệm lo cho người khác cả. Wake up! Làm ơn tỉnh dậy đi, và làm ơn học cách bày tỏ lòng biết ơn cho tất cả những gì người khác đang làm cho ta, dù nhỏ nhất. With Heart - nếu ta gắn chữ này vào mọi thứ ta sẽ làm hôm nay thì sao? Nếu ta viết cho ai đó một lời cám ơn từ tận đáy lòng mình hôm nay thì sao? Đời sẽ đẹp và hạnh phúc hơn là bạn tưởng. Viết đi nhé, và hãy gởi thông điệp đó cho những người bạn cần cám ơn đi nhé, with heart - bằng cả trái tim mình

Tết năm trước, đi xem đá gà bên kia biên giới, viết bài về sự tang hoang của cảnh giới làm người. Cuối cùng, are we chicken or are we human? Ta là gà hay thật sự là người? Và xã hội, vẫn cứ là một cái sòng gà to vật vã? Làm gà dễ lắm, và gà thì đông lắm. Gà đang là loài có dân số lớn nhất ngự trị hành tinh này. Tại bất kỳ thời điểm nào, luôn có khoảng 23 tỷ con gà đang tồn tại. Người, ta chỉ hơn 7 tỷ. Chiến lược mà nói, if you can’t beat them, join them – đánh không lại thì hùa theo cho rồi, chớ đánh chi cho đổ máu rồi cũng ôm đầu máu chạy về? Nếu thế, thì con người cứ học sống kiểu chicken, chicken out – sợ như gà mà bỏ chạy đi, chicken in – sợ như gà mà ở mãi trong cái lồng người ta rào sẵn, chicken fight – đá như gà cho người đời la hét, cá cược trên thân thể rướm máu của chính ta, và sỉ vả theo từng cú nhảy lên, rơi xuống. Are we chickens? Có khi nào ta phản tư trong một buổi chiều tà, và chợt nhận ra rằng làm người là sống như thế nào không nhỉ? Ngẩng cao đầu với dignity – chân giá trị, phản tư về nhân phẩm của chính mình. Ta có cần phải sống thế không? Lầm lũi đi về, sợ hãi và insecure – lo lắng cho sự an toàn từng giây từng khắc. Ta có cần phải sống thế không? Bỏ chạy khỏi tất cả những điều đúng đắn, những chân thiện mỹ mà ta mơ hoang nhưng chẳng dám chạm vào? It’s risky – Rủi ro lắm. Ta sợ. Ta có cần phải sống thế không? Mang cựa vào, sần cồ nhảy ra đá nhau trên cái sân gà cho người đời cá cược. Thắng, thua, tiền, máu, tất cả đều trở về tang hoang trong cảnh giới làm người. Are we chickens?

Em nhắn, Trước kia con từng được nhận vào một trường cao đẳng ở Úc, nhưng vì nhiều lí do như sợ bố mẹ đầu tư vất vả, cảm thấy mình không có đủ nền căn bản hay cảm thấy drop đại học thì con không bằng bạn bè, rồi lời ra tiếng vào của đủ mọi người mà con từ bỏ. Giờ nhiều lúc con thấy hối tiếc vì cơ hội được học tập trong môi trường nước ngoài và được học, làm điều mình thích, lại là một nghề tiềm năng đã bị con bỏ qua. Con ở lại học đại học và cảm thấy rất khổ sở và không hợp. Con hi vọng cô có thể cho con một lời khuyên hay chỉ bảo, dù có thể chỉ để con biết nên làm gì trước mắt hay để con tự tin hơn. Con cảm ơn cô rất nhiều và con chúc cô một ngày tốt lành! Câu hỏi của em, có lẽ hỏi thay cho hàng ngàn bạn trẻ ngoài kia, đã bỏ lỡ một cơ hội nào đó, đã không đủ dũng cảm để theo đuổi một giấc mơ nào đó, để rồi ngày lại ngày tự hành hạ, trách móc bản thân mình, chán nản ép mình vào giấc mơ của một ai đó khác.... Có bạn cạn kiệt năng lượng. Có bạn mất hết niềm vui sống, lết qua cuộc đời như tù binh kéo lê một cái cùm chân. Có bạn rũ ra, khép mình lại, trốn tránh thực tại, trầm cảm trong mớ hỗn độn đen đúa, rối bời mà hoàn cảnh đã tạo ra. Bất lực! Hôm trước có bạn hỏi, tại sao chị lại viết câu này trong cuốn Tôi, Tương lai, & Thế giới, 'Hiện tại là tương lai của quá khứ.' Nếu đặt mình trở về vị trí của quá khứ, có phải hiện tại lúc đó còn ở thì tương lai? Nghĩa là ta có thể gieo những hạt giống xấu, hay những hạt giống tốt cho hiện tại từ trong quá khứ? Và Bạn nghĩ đi, có phải những gì bản thân đang gánh chịu, hay hưởng thụ, là hậu quả hoặc thành quả của những chiếc hạt đã gieo? Vậy, thì than thân trách phận làm gì? No use crying over spilt milk - sữa đã đổ rồi thì khóc than làm gì nữa. Đã gieo, ắt phải gặt. Hãy nhận lỗi đi, và vui vẻ mà chấp nhận. Hạt ta gieo là cây do chính ta trồng. OK thôi chuyện đã qua rồi, ta chấp nhận và xử cho xong lỗi lầm quá khứ. Nếu đó là học cho xong một cái bằng dù ta chẳng thích, nếu đó là làm tạm bợ một việc mà ta cũng chẳng ưa để kiếm chút tiền, vv và vv, hãy cứ làm cho vui vẻ, cho qua khỏi quãng này. Lỗi ai người đó chịu. Buồn cũng phải chịu mà vui cũng phải chịu. Chịu là chắc rồi, còn lại là tự ta chọn thái độ gánh chịu kiểu gì thôi. Đau khổ cũng phải chịu mà vui vẻ cũng phải chịu. Bạn chọn đi, rồi đừng ngồi đó than thân trách phận làm gì. Than, cũng chả làm cho chuyện gì nó tốt hơn lên. Quan trọng hơn nè, nếu hiện tại là tương lai của quá khứ, thì hiện tại cũng là quá khứ của tương lai. Nghĩa là ta hoàn toàn có khả năng thay đổi vận mệnh của chính mình trong tương lai bằng tất cả những điều có thể làm trong hiện tại. Nếu hiện tại ta ngồi khóc than ủ rũ, thì đương nhiên tương lai ta trở thành một mớ xương khô rũ rượi bên đường. Nếu hiện tại ta hoàn thành những gì bản thân cần phải hoàn thành, rồi dũng cảm theo đuổi những gì mình mong muốn, tương lai đương nhiên ta sẽ được quyền theo đuổi những giấc mơ mà ta mới vừa gieo. Giờ, quyền năng nằm trong tay bạn. Bạn có thể chọn huỷ diệt tương lai của bạn, hoặc chọn thả thêm nắng vào ly hạnh phúc của tương lai. Là bạn thôi, người tạo tác, kẻ huỷ diệt. Là bạn thôi, không ai khác. Dũng cảm lên mà đối diện với chính mình. Đừng đổ thừa, nếu có hãy đổ thừa chính bản thân mình. Chính ta là The terminator - kẻ hủy diệt tương lai của bản thân ta đó, từ những gì ta đang làm hay không làm ngay lúc này đây. Hiện tại là quá khứ của tương lai. Không ai có thể thay đổi quá khứ, nhưng thay đổi hiện tại hoàn toàn nằm trong tầm tay của bạn. Là ta thay đổi lấy chính mình, để hiện tại vươn mình thay đổi được tương lai.

Dẫn cả team ASEAN đi camping để họp, thống nhất game plan cho một tháng 3 mà cả team sẽ ngược xuôi tất tả launch thị trường Thái Lan. Đây là lần đầu tiên xuất khẩu team lãnh đạo Việt Nam đi huấn luyện và sau này quản lý và phát triển thị trường cùng đối tác địa phương, bắt đầu từ 2 quốc gia, và rồi sẽ là 10 trong 3 năm tới. Nói gì nói, cũng có chút lo lắng cho lần ra quân đầu tiên của team trẻ này, dù đã tôi luyện, hăm doạ, la mắng, dỗ dành đủ các kiểu Dắt díu nhau vừa xe, vừa đò, vừa đi bộ ra một cái homestay xa Sài Gòn chỉ để ngồi lại bên nhau, yên tĩnh mà truyền cho nhau năng lượng trước một trận hành quân ra thế giới. Cho đến giờ ăn cơm và được nghe câu chuyện vầy từ bạn chủ homestay. Bạn nói, quăng chài bắt cá là một kỹ năng, và bạn có lưới có chài sẵn hết. Lý thuyết, cả đội thuộc làu. Vậy, là sếp kêu 2 đứa đồng đội xuống quăng chài kéo cá. Hai đứa hăm hở leo xuống, vừa chài vừa thế các kiểu coi cũng được lắm, nhưng quăng một phát thiếu điều người lao xuống nước chài ở trên bờ. Sếp bực mình quá, kêu hai đứa bây tránh ra, rồi xông vào làm show solo luôn. Quăng một phát, sếp dưới nước, chài trên bờ. Bởi, lý thuyết ai cũng rành. Nhưng chưa động tay động chân làm thì đừng đứng trên bờ chỉ đạo. Thích bài học này, nên cả team quyết định chứng minh khả năng biến lý thuyết thành hành động trong vòng 3 nốt nhạc. Vừa online vừa offline, kiến thức và phương pháp quăng chài được nghiên cứu và thẩm thấu. Xong, từng bạn xuống show off. Đám còn lại đứng trên bờ la hét, chỉ chỏ, nhắc lý thuyết như đúng rồi. In the end - sau tất cả, lý thuyết vẫn cứ là lý thuyết. Chỉ được cái hình chụp đẹp như performing arts - nghệ thuật biểu diễn ấy. Cả đám học được bài này, mỗi cá nhân phải internalize - tự tiêu hóa mớ lý thuyết đó, thực tập, và tìm ra phương pháp triển khai cá nhân hóa cho bản thân mình. Điều đó cũng có nghĩa là sẽ phải tiếp tục prototype - ra mẫu thử, pilot - thử nghiệm rồi cải tiến cho tốt hơn sau mỗi lần cho đến khi thuần thục. Kiến thức ta học được, kiểu gì cũng là lý thuyết. Nó chả có cách nào làm cho ai thông minh hơn, thông thái ra, hay trở thành lãnh đạo truyền cảm hứng. Ôm mớ lý thuyết đó, thì người lao xuống nước, chớ chài nó vẫn cứ ở trên bờ. Còn chờ gì nữa? Go get your hands dirty - Xắn tay áo lên và lao vào làm đi. Học như vẹt, nói như thiệt hoài, thì tự mà xô mình xuống nước, khỏi chài chiếc chi cho mệt !

Tháp nhu cầu Maslow đến nay vẫn là thước đo sự phát triển nhu cầu của mỗi cá nhân trong hành trình cuộc sống. Có khi, con người tiến hoá từ lớp này sang lớp khác. Cũng có khi, tiến hoá cùng một lúc đang ở vài tầng khác nhau. Vậy thì, bạn đang ở đâu, đi đến đâu? Người xung quanh ta và cộng đồng đang ở đâu? Từ dưới lên trên: Physiological needs - Nhu cầu sinh lý học: ví dụ như là có không khí để thở, thức ăn để no bụng, nước, chỗ ở, quần áo, ngủ. Safety & security - Nhu cầu an toàn & an ninh: có sức khoẻ, công việc làm, quyền sở hữu, gia đình, an sinh xã hội. Love & belonging - Tình yêu thương & cảm giác thuộc về: có tình bạn, gia đình, quan hệ mật thiết, cảm giác kết nối. Self-esteem - Lòng tự trọng: có được sự tự tin, thành quả, sự tôn trọng của mọi người, nhu cầu là một cá thể rất đặc biệt. Self-Actualisation - Nhu cầu tự khẳng định bản thân: đạo đức, sáng tạo, sự tự nguyện, sự dung nạp, mục đích là trải nghiệm, ý nghĩa cuộc sống, và tiềm năng nội lực. Where are you heading? Phản tư về nhu cầu của bản thân cũng lợi hại lắm. Nó chỉ ra cho người ta con đường rõ ràng và sự tập trung. Có điều, như cầu cá nhân chỉ có ta biết mình, nên chẳng ai chỉ ra cho bạn ngoài bạn cả.

Hồi xưa đi làm thuê, chưa một ngày nghĩ mình làm thuê. Tâm thế là mình sở hữu công việc đó, và luôn chủ động nghĩ ra một vạn thứ mới để làm hay hơn, tốt hơn, sáng tạo hơn, hiệu quả hơn. Chả cần ai khen ngợi, nhìn nhận, thưởng tiền thưởng bạc gì. Thích là làm. Đam mê là làm. Chinh phục bản thân là chính. Nhưng cũng nhờ vậy mà được ông chủ tịch tập đoàn coi trọng lắm. Và đường công danh, do vậy cũng lên ào ào. Trong vòng 5 năm, lên chức 3 lần. Khi nhậm chức Giám đốc phát triển thị trường quốc tế, nắm cả thế giới trong tay, mới hiểu nguyên lý cực kỳ đơn giản, một doanh nghiệp muốn phát triển nhanh và bền vững, cần những người làm công với tâm thế của người làm chủ. Hôm coach cho các doanh nghiệp Việt Nam, các bạn hỏi sao đánh giá được ai là người sẽ cùng mình tiến về phía trước. Dễ lắm. Đứa nào không ngừng suy nghĩ, không ngừng sáng tạo, đưa ra hết phát kiến này đến phát kiến khác, và triển khai ào ào, giúp ta tiến mỗi ngày gần hơn đến tầm nhìn của mình, chính là họ đó. Những người này, họ chả bao giờ đòi lương đòi thưởng, tính toán nhỏ nhoi. Họ lao vào, xông ra, đẩy mọi thứ về phía trước, chỉ vì họ là người của tương lai. Khi nhận diện ra họ, hãy trọng dụng họ, hãy đãi ngộ họ, cân nhắc họ dù họ chưa một lần đòi hỏi. Doanh nghiệp, cần những nhân tố dynamo - máy phát điện như thế để chạy đường dài. Mấy đứa ngồi im chờ đưa việc, giỏi múa môn né việc, phàn nàn nhiều làm chả bao nhiêu, chỉ chăm chăm lo chuyện bạc tiền, thì có gì đâu mà sợ mất? Mất, chả ảnh hưởng hòa bình thế giới. Mất, đỡ phiền. Mất, nghĩa là ta có cơ hội tìm người thay thế tốt hơn. Đời này, chả có ai là không thay thế được. Đừng quan trọng hóa vấn đề! Nên, chỉ mấy bạn đi làm nè, nếu muốn phát triển nhanh, hãy xây cho mình tâm thế và tư duy của người làm chủ. Và dặn mấy doanh nghiệp SME nè, nên chậm lại, quan sát, và sắm cho mình vài cái dynamo để chạy đường dài.

Hôm qua, gặp một bạn người Anh, dân inventor - sáng tạo phát minh đã từng làm phát triển sản phẩm mới cho nhiều công ty lớn trên thế giới. Ảnh nói, tui sáng tạo được vậy nhờ hồi nhỏ được ba má cho chơi đã. Con nít chơi mới phát triển trí tưởng tượng, phát huy tinh thần sáng tạo. Giáo dục sớm và giáo dục phổ thông kiểu Phần Lan, Đan mạch, nơi anh lớn lên, mới tạo ra nhà phát minh được chớ. Cách đây 2 ngày, ngồi trong hội thảo kết nối hệ sinh thái sáng tạo tiểu vùng Mekong, bạn điều hành cơ quan nghiên cứu đổi mới sáng tạo Thái Lan chia sẻ chiến lược đầu tư vào giáo dục sáng tạo cho thế hệ tiếp nối, vì startup nation kiểu gì nếu thiếu đầu tư vào giáo dục sáng tạo ngay từ khi chập chững đến trường? Mà giáo dục sáng tạo là play-based, chơi là chính. Chiều hôm qua, chia sẻ trong phiên thảo luận của UNDP tại TechFest, một bạn trẻ hỏi, sao không ai dạy tụi em từ nhỏ để có tư duy đúng, biết về sáng tạo từ khi mới đến trường? Điều bạn hỏi, chính là pain point - vấn đề của hệ sinh thái startup Việt Nam. Tư duy không đúng, sao làm dự án startup kiểu gì cho nó đúng? Quay lại bạn người Anh kia, bản nói giờ dạy hai đứa con không quan tâm điểm số, kết quả học hành gì hết. Bố con toàn chơi cùng nhau, build dự án, sáng tạo, phát minh cùng nhau. Hết tạo ra cái này đến thử nghiệm cái kia. Khái niệm makerspace - nơi tha hồ làm thử prototype - mẫu thử là nơi hoàn hảo cho con chơi mà học. Chơi là chính. Khái niệm chắc quá là đáng sợ cho các bậc phụ huynh. Ta sợ gì? Sợ bể mặt ta khi con không điếm 8 điểm 10, hay sợ mất control vì các em quá là sáng tạo? Chơi là chính, nhưng chơi mà học. Khi cho chơi, là khi ta đang chuẩn bị các em cho một tương lai chưa ai biết sẽ ra sao.

'Em nghe người ta nói chuyện này không tốt về cô. Em thương cô quá. Để bữa nào gặp em kể cô nghe.' Tôi cười, 'Thôi khỏi kể. Quá trời chuyện cần làm và nên làm. Thời gian đâu nghe ba chuyện linh tinh. Sống trên đời, những chuyện mình làm, ắt sẽ có người thích, có người chả quan tâm, và có người ghen ghét. Ở đâu, làm gì, người ta khen ngợi sao không biết, cứ về tới Việt Nam thì chê bai, chỉ trích cái đã rồi tính tiếp. Người Việt vốn dĩ ghét nhau.' Bữa kia, đi họp nước ngoài, mười mấy nước ngồi cùng bàn, ai cũng thích và nói chuyện rôm rả với mình, duy chỉ có một người Việt Nam khác là tỏ thái độ không thích ra tận mặt. Trời ơi, muốn chui xuống bàn mà trốn, vì bể mặt người Việt Nam quá. Gì mà nhỏ nhen, hạn hẹp. Hèn gì đất nước cứ lạch bạch đằng sau. Kết nối, cộng tác với nhau còn không xong. Cộng tác làm sao với khu vực & thế giới? Bởi, người giỏi & muốn giỏi người ta cứ phải bỏ đi, cho nó đỡ phiền. Khổ lắm. Sống có vài chục năm. Mỗi ngày chỉ 24 giờ giống nhau. Chuyện phát triển bản thân, gia đình, giúp đỡ xã hội, cộng đồng không đủ giờ làm. Mấy đứa ở không ăn ra nói vào, kệ họ. Tội nghiệp. Họ sống không mục đích, thiếu niềm tin, đầy sợ hãi chẳng dám làm, quá tự ti không dám thử. Nhìn qua ngó lại, chỉ mỗi thứ dễ nhất là ngồi không chỉ trích người đời để thấy mình đỡ vô dụng ấy mà. Ngẫm lại, thấy tội & thương họ. Lần sau, có nghe ai kể xấu, hãy ôm họ một cái thật chặt, vỗ nhẹ vào vai thì thầm, 'Thật ra trên đời, luôn có người dung nạp bạn. Thôi, đừng mang cả thế giới ra làm kẻ thù nữa nhé. Mỗi lời nói hờn ghen, toan hại ai khác, ấy thêm một nhát dao cứa sâu vào trái tim sân hận của chính mình. Càng nói, ta càng tổn thương ta. Thôi, thương lấy thân mình mà quay về cùng sự lặng im đầy thông thái. Vũ trụ dạy ta nào đâu có bằng lời.' Người Việt vốn dĩ ghét nhau, để rồi cả dân tộc giật lùi. Nói xấu cả thế giới đi nếu bạn nghĩ mình còn nhiều thời gian đến thế. Bằng không, có lẽ nên bắt đầu bằng những đóng góp có ích hơn. Nỗi đau, đâu thể chữa bằng vết thương. Sợ hãi, đâu thể xoá bằng nhỏ nhen, ích kỷ. Mấy mươi năm cuộc đời, đến, đi, chân trần, tay trắng. Liệu có vô nghĩa quá không khi nghiệp tụ vành môi? Và Việt Nam ơi, sao cứ phải ghét nhau? Xin hãy bắt đầu từ tôi, xin nhận về bao ghét ghen sân hận. Xin cho tôi thứ tha và mở lòng dung nạp. Xin gởi yêu thương về tưới tắm những tâm hồn cằn cỗi Việt Nam.

Ký ức quê mùa của tôi về ngoại, là cái lò đốt trấu. Hồi xưa, ngóng tới hè để được về quê. Ba tháng hè, cứ loanh quanh phụ ngoại nấu cơm mé nhà sau. Cái lò trấu, đối với đứa con nít thành thị như tôi, đong đầy hơi ấm, tình thương, và mọi sự vi diệu của thế gian này. Ở đó, ngoại nấu cà ry vịt thơm muốn ngã lăn ra đất. Lấy cây móc bằng thép, đẩy trấu vô, hẩy tro cũ lên, trấu bén lửa tem tép nổ, tàn lửa bay loạn xạ như pháo hoa. Cái lò gạch, bỗng chốc hoá thành vương quốc vô không vô thời, thần kỳ cổ tích. Vừa nấu cơm, ngoại vừa kể chuyện. Ngoại nói, 'Ông bà sơ con trước đây ruộng đồng cò bay thẳng cánh. Tới mùa, lúa chất bồ bồ. Nhà mình, hồi đó còn nhà máy xây xát ở mé sông. Gạo lau xong, chất bao bao trong kho. Còn trấu, thì mang về đốt lò. Cái lò trấu này, coi cục mịch vậy mà hay lắm. Ô to ở ngoài, lửa phừng phừng, để nấu. Ô nhỏ bên trong, hơi nóng trong lò toả ra, để hong cơm, hâm đồ ăn, giữ ấm. Trấu đốt xong, tro đem ra vườn bón cây. Hông bỏ thứ gì. Hồi đó, có lần chợ cháy. Tội nghiệp, dân người ta vậy thôi mất hết sự nghiệp vì sạp hàng cháy rụi. Con biết hôn, ông bà sơ con, lấy hết gạo trong kho, đem ra phát. Mà lóng đó đông quá, chỉ phát mỗi người được một ô. Một ô là nhiêu ngoại? Ờ thì đong bằng cái ô gạo vuông vuông. Ngoại cũng hổng biết bi nhiêu. Cho hết, rồi mình ăn gì ngoại? Con à, người ăn nên làm ra, phải biết thương dân nghèo. Vậy, gia đình dòng tộc sau này mới phát. Mơi mốt con thành công, là nhờ phước đức ông bà để lại đó nghen con.' Nghe mấy dì kể, không phải chỉ cái lần cháy chợ. Từ thời ông bà sơ, tới thời trước khi mất hết, kho gạo nhà ngoại mở ra phát vậy rất nhiều lần. Hèn chi, cứ mỗi mùa giỗ ngoại, người trong làng mâm cỗ qua cúng bà Hai ì xèo. Ai ai, tôi chả bao giờ nhớ hết. Cái nghĩa, cái nhân, gốc nó sâu quá xá. Bài học vỡ lòng, tôi học từ đời ông cố bà sơ. Họ gieo cái hạt mà gieo đâu đó tận ba đời. Thâm thế! Còn ta, ta đang gieo gì cho ba đời tiếp nối của mình đây? Về, tần ngần bên lò trấu đã lạnh tanh, 'Ngoại ơi con nhớ, con người ăn nên làm ra, phải biết thương lấy dân nghèo.'