Không phải ngẫu nhiên mà 2 tuần vừa rồi tôi post nhiều bài và tin về cách chuyển đổi mô hình mùa Covid của các team tôi đứng sau, dù trước giờ vẫn thế nhưng ít khi công khai lên tiếng. Đây thật ra chỉ là một cách demo leadership in action - lãnh đạo hành động, biến đổi khôn lường theo tình thế. Ngày xưa, dù là giám đốc châu Á Thái Bình Dương của tập đoàn, quản mười mấy thị trường, cả ngàn chi nhánh, nhưng khi đi field trip xuống chi nhánh mà thấy sàn đổ nước, khách hàng có thể trượt chân ngã, tôi cũng tự tay đi lau sàn ngay. Một là, tránh nguy hiểm và rủi ro ngay lập tức. Hai là, cho nhân viên và quản lý nhìn thấy và học cách để tâm hơn, quan sát và nghĩ nhiều hơn cho những người mình đang phục vụ. Ba là, thể hiện vị thế người lãnh đạo, là người không có bảng mô tả công việc, không có mày mặt và chức danh, là người có thể biến hoá ở tất cả mọi vai trò một cách đương nhiên, từ chiến lược đến hành động. Với họ, chuyện to chuyện nhỏ gì, miễn có liên quan đến mục đích và mục tiêu chung, họ đều xắn tay áo lên khi cần, nhất là trong những thời đoạn khác thường ảnh hưởng đến sự tồn vong của tổ chức. 2 tuần qua, thật ra là nhật ký làm trainer cho các team về cách trở thành lãnh đạo trong những giai đoạn bất thường. Ở đó, không có thời gian để hội họp, gởi email, bàn qua nói lại chung chung, góp ý vu vơ, hời hợt. Ở đó, tướng ra tướng, quân ra quân, làm răm rắp theo trận pháp một cách kỷ luật, chi tiết, chính xác. Ở đó, người lãnh đạo phải quan sát từng quân cờ và cả bàn cờ, thế cờ, không được phép một giây sao nhãng, không được phép hài lòng khi thực hiện xong một nhiệm vụ, không được phép mơ màng những điều vĩ đại mà phải kiểm tra, step in - ngay lập tức can thiệp, quyết đoán đưa ra quyết định tức thì khi cần. Ở đó, khi một vị trí nhân sự có vấn đề, phải cover ngay, có giải pháp thay thế ngay no matter what - bất chấp. Ở đó, time is of essence - thời gian là yếu tố trọng yếu, chờ đợi, do dự, lề mề, trì hoãn đồng nghĩa với thất bại. Ở đó, cách lãnh đạo không thể như mọi ngày bình thường khác. Kẻ thù là sự chung chung, thiếu quyết đoán, thiếu khả năng biến hoá xoay chuyển, thiếu hiểu biết về mô hình và công nghệ mới, thiếu tư duy thiết kế trong giải quyết vấn đề, sợ hãi không dám thử nghiệm liên tục để tìm ra cách tiếp cận tối ưu nhất. Tôi nói điều này, vì thấy nhiều người trẻ Việt Nam, thành tích chưa phải là ghê gớm gì, nhưng tính khệnh khạng, ngạo nghễ của kẻ làm sếp thì học khá siêu, và vì vậy không có khả năng biến hoá nhiều vai. Trong khủng hoảng, không thể ngồi chỉ tay năm ngón và hy vọng việc sẽ chạy theo ý muốn. Get your hands dirty - dù là quân hay là tướng, chân không lấm, tay không bùn làm sao tìm được lối đi?

Một tuần qua, bỗng nhiên lại nhận được rất nhiều tin nhắn vào inbox của các bạn trẻ, nói rằng bản thân mất định hướng, không biết phải làm gì với cuộc đời, sự nghiệp, lười biếng không động lực, vv. Các bạn hỏi tôi, em phải làm sao. Cả một cuộc đời, một câu hỏi lớn như thế chưa bao giờ là dễ dàng, làm sao có thể trả lời bằng vài dòng tin nhắn? Và đó cũng là lý do tôi viết cuốn "Tôi, Tương lai & Thế giới" để giúp các bạn có một cái nhìn tổng thể về tương lai, định vị được bản thân trong thế giới và tương lai đó, rồi xắn tay áo lên lội vào đời mà trải nghiệm để lớn lên. Đừng ngồi đó mơ màng phải đi đâu về đâu. Đừng chỉ tìm kiếm mọi thứ trong sách vở. Action! Cứ phải lao vào làm thử, làm hết mình không than vãn, tự chịu trách nhiệm về cuộc sống của bản thân, đừng vin vào người khác nữa. Người ta chỉ có thể lớn lên khi đã tự lập, tự chịu trách nhiệm về bản thân với bản thân. Nếu vẫn còn dựa dẫm vào ai đó khác, dù là ai, bạn vẫn chưa hề lớn. Trích lại đoạn này chương 12 của "Tôi, Tương lai & Thế giới" cho những ai cần phản tư hôm nay nhé: Khả năng 6 – Working life skills & entrepreneurship – Kỹ năng làm việc và khởi nghiệp: Học gì, cuối cùng cũng để chuẩn bị cho bạn ra đời, đi làm, hay startup mà thôi. Cho nên, đừng có lơ mơ đậu ở cành mềm. Cứ phải thực tế chút, là học xong có ra đời xài được không cái đã. Giờ rèn những thứ gì bạn xem mấy cái chấm sau đây nhe. - Readiness for work life – Sẵn sàng hội nhập môi trường làm việc: đây là sự chuẩn bị sẵn sàng cho bản thân bằng cách hiểu rằng thế giới thay đổi hàng ngày, những gì mình học có thể lỗi thời và dĩ nhiên cần cập nhật. Vậy thì phải có cách theo dõi và cập nhật như thói quen học cả đời. Cái này, đã viết nguyên chương 2 – Học cả đời. Có thiếu chăng, là bổ sung tinh thần tự startup, tự lập dự án, tự kinh doanh. Cái này là điểm son của thế kỷ khi văn hoá startup đỉnh cao, khi kinh tế là sáng tạo, và khi quốc gia khởi nghiệp. Này, tham gia vào các chương trình incubation – ươm tạo ý tưởng của các trung tâm, tổ chức phi lợi nhuận, công ty là học được ngay mà. Trường học, thời này cũng nên có các câu lạc bộ sáng tạo, khởi nghiệp, có chương trình huấn luyện và ươm tạo cho học sinh, sinh viên. - Social interaction at work – Khả năng tương tác xã hội trong công việc: này làm tôi nhớ có lần được tập đoàn lớn nọ tại Việt Nam mời về chia sẻ về khả năng tương tác, vì đội đó toàn chuyên gia các kiểu nhưng thảy vào sự kiện networking – kết nối thì đơ ra không biết nói gì, với ai. Làm việc trong thế kỷ xuyên lục địa và đa quốc gia này, không những phải chủ động xây dựng tương tác mà còn phải tương tác đa kênh, đa văn hoá. Đó là chưa nói, hợp tác làm dự án trong làm việc cực kỳ quan trọng. Nếu không biết, hợp tác, đóng góp, tiến thoái cùng đội ngũ thì làm việc nhóm hay hợp tác sao xong. Lật lại chương 9 – kỹ năng hợp tác đọc lại nhe. Nó đó! - Working life in practice – Thực tập: Học bao nhiêu cũng không bằng một ngày trải nghiệm thực tế hết. Nên chuyện internship – thực tập tại doanh nghiệp, tổ chức là cực kỳ quan trọng. Đừng có lười và khổ sở khi phải đi thực tập. Này là cơ hội ngàn vàng cho bạn tiếp cận thực tế đó. Bản thân phải xông pha đi tìm, đi xin được thực tập, xin đi làm không lương để học hành. Người ta nhận là phước đến ba đời. Đừng chê khen này nọ. Môi trường thực tế mới là môi trường ta chiêm nghiệm và internalize – cá nhân hoá kiến thức đã học cho bản thân mình. Nhớ hay không, áp dụng thế nào vào cuộc sống là nằm ở mấu chốt này hết đó.

Hôm qua, gọi hỏi thăm đối tác ở Thái Lan xem ứng phó thế nào trong tình hình đóng cửa và hạn chế đi lại. Cô đối tác thở dài, bảo mới họp team xong, thông báo cắt giảm lương và giao việc mới để chạy mô hình online. Một số nhân viên phàn nàn, vì phải làm những việc không có ghi trong JD – Job Description – Bảng mô tả công việc, và họ phải làm nhiều thứ mới linh tinh, nhỏ nhặt, không xứng với vị trí họ được tuyển vào. Cô nói, nếu tình hình diễn biến cứ như này thì ngân sách tiền mặt để trả lương chỉ còn khoảng 6 tháng. Rồi sẽ đến lúc phải đưa ra quyết định rất khó khăn về việc cắt giảm nhân sự, và cũng không có cách nào khoa học hơn là bắt đầu từ những nhân sự phàn nàn về JD. Trong cái mùa mà doanh thu bằng không hoặc may mắn thì được 10-20% doanh thu trung bình, ai còn tâm trí nào nữa mà nói chuyện JD. Doanh nghiệp chết thì nhân viên đương nhiên mất job. Cho nên, JD mùa Covid đơn giản là làm tất cả những gì có thể, làm tất cả những gì được giao một cách nhanh nhất, tốt nhất, hiệu quả nhất, rồi tự nghĩ thêm và làm thêm cả những việc không được giao. What else can I do? What more can I do? Ai không đủ linh hoạt, không thay đổi thái độ cho phù hợp với thời thế, không đủ tâm để đồng cam cộng khổ cho sự sống còn của doanh nghiệp, người đó đương nhiên nên là người ra đi trước. Nếu bạn vẫn đang được hưởng lương 100% cho đến ngày hôm nay, hãy tỏ lòng biết ơn, vì rất nhiều người khác không được hưởng cái phúc này. Nếu bạn đang được hưởng một phần lương, hãy tỏ lòng biết ơn, vì bạn vẫn còn khá hơn rất nhiều người vừa mất việc. Khi bóng tối đổ lên từng đường ngang ngõ hẹp, là lúc ta nên nhìn về ánh sáng để tìm đường. Look on the brighter side of life! Xin hãy nhìn về nửa bên ánh sáng của cuộc đời. And learn to appreciate – và học cách biết ơn những gì mình đang có.

WIIFM - What's in it for me? Tôi được gì trong vụ án này? Đó là câu hỏi tất cả chúng ta đều hỏi bản thân khi muốn dính líu vào bất cứ thứ gì trên đời. Well, có thể nói là hầu như tất cả, vì đương nhiên loài người sinh ra đã được cấu thành trong não là phải bảo vệ bản thân, coi chừng nguy hiểm, và bảo vệ đơn vị thuộc sự quản lý của mình. Từ thời ở lỗ ăn lông đã thế. Rồi thế giới vật chất lớn dần lên, rồi tham muốn của con người theo sự phát triển của văn hoá tiêu dùng ngày càng to bự. Rồi cuộc sống trở thành hành trình so kè ai hơn ai kém. Rồi tiền bạc, tài sản, danh tiếng trở thành đích đến cuối cùng. Và trên hành trình đó, chúng ta đánh mất hoàn toàn niềm tin vào con người, vào đồng loại, và vào cuộc sống. Tất cả dưới mắt loài người bỗng trở thành những cuộc đổi chác lợi ích, mua bán thiệt hơn. Và ta giành cả đời mình để nghi ngờ, đổi chác, bán mua. Rồi ta chết, vì ai trên đời rồi cũng đến lúc phải lăn ra mà chết. Có người sớm hơn, có người trễ hơn. What's the point? Có bao giờ ta hỏi, tất cả rồi để làm gì? Cuộc sống chỉ là thế thôi ư? Ai bắt ta bò ra vật lộn, đánh đấm, đâm chém nhau để cuối đời nám lăn ra, không đứa nào dài quá 2m? What's the point? Sẽ có người chẳng bao giờ nghĩ, và cứ thế lăn cả đời. Sẽ có người dừng lại hỏi mình, tôi nên làm gì có ích hơn là lăn lăn như thế hãy chăng? Sẽ có người hoang mang không biết sống ở đời có cần suy nghĩ về điều đó hay không. Suy nghĩ hay không, hành trình nhân gian rồi có thay đổi hay không, tôi rồi có đóng góp ích lợi gì cho thế giới này không trước lúc ra đi, quyết định là ở bạn. Có điều, đừng cho phép bản thân mình đớn đau hối tiếc, và hỏi mình ngày xế chiều nào đó "what's the point?"

Bạn 22 tuổi, nửa Việt nửa Nhật. Bạn ngồi kể cho tôi nghe về những ngày cuối cùng chiến đấu căn bệnh ung thư với ba mình, "Ba ra đi, con mới thấy mình yêu quý cuộc sống này. Nếu ai đó phải chiến đấu hết sức mình để sống, không ai khác, dù ở trong tình trạng sứt mẻ nào, có quyền tước đi mạng sống của chính mình. Các bạn trẻ cỡ con giờ vin vào mental health - bệnh tâm lý và dễ dàng từ bỏ cuộc đời mình quá. Đâu có chuyện gì mà ghê gớm vậy. If only - nếu được cùng ai đó chiến đấu giành lấy sự sống như con, chắc các bạn sẽ nghĩ khác đi." Một đứa trẻ đôi mươi, mấy tháng ngủ bệnh viện nhìn ba mình lịm dần và ra đi từng ngày, và theo văn hoá Nhật phải là người đàn ông thay mặt dòng họ đưa ra những quyết định về đám tang ba. Từ ngày đó, bạn lớn lên, "Con thay đổi hoàn toàn. Cũng không biết cụ thể là thay đổi gì. Chỉ biết rằng cuộc sống vốn mong manh, rằng nếu ta để mặc cuộc đời trôi trong mưu sinh mà không làm được điều mình đam mê, điều có ý nghĩa, điều mang lại lợi ích cho đời thì một đời trôi qua thật là uổng phí." Ba bạn là photo journalist - phóng viên ảnh dọc ngang khắp nơi trên thế giới. Bạn cầm máy lên, "này là máy ảnh của ba. Con muốn được như ba, sống lạc quan, vui vẻ, gặp ai cũng thành bạn, chụp những góc hình rất đời, rất khác. Chưa bao giờ con nghĩ ba đã mất. Ba vẫn ở bên con hàng ngày, và con biết mình sẽ tiếp tục những hành trình đầy màu sắc của ba." Tôi lặng người, một nỗi đau quá lớn trong đời đã làm cho đứa trẻ già xọm đi. Cũng là một đứa trẻ thôi, đứa ấm êm với gia đình, hay lên cơn drama vài ba chuyện cỏn con, hồn nhiên dỗi hờn, buồn giận. Còn nó, ngồi uống trà kể chuyện đời với tôi như một ông già, hiểu về cuộc sống mong manh, trân quý từng hành động châm trà của tôi cho nó. Chắc là nó nhớ ba lắm. Đời có bao giờ công bằng, nhưng ta lớn lên rất nhiều từ những cuộc đau như thế. Đau, ai bảo là phải tránh. Đau là điểm tựa để bắt đầu.

Bạn trẻ ôm tôi khóc, nức nở như chưa từng được trải hết lòng mình theo từng giọt hoang mang. Em không biết phải làm sao. Em mất hết niềm vui sống, khép mình lại, không tập trung học nổi. Em cần tiền, không cần học. Em cần tiền để làm gì? Ba em uống rượu quá, làm ăn thất bại, nhà em nợ quá trời. Ba đánh em trai, nó giận bỏ nhà đi hoài, giờ vướng vô đường hút chích rồi cô. Em trầm cảm không biết phải làm gì để trả nợ cho ba, để cứu em mình. Em học không nổi nữa cô ơi. Và đó, không phải là câu chuyện đầu tiên hay duy nhất tôi nghe. Nếu không phải là tại một sự kiện thì mỗi ngày tôi đều nhận qua ib những câu chuyện tâm sự về hoàn cảnh gia đình như thế từ bạn trẻ khắp nơi. Có bạn giận dữ, căm ghét, có bạn rơi vào trạng thái bệnh tâm lý, trầm cảm, và muốn kết thúc cuộc đời mình cho xong. Các bạn kể cho tôi, vì không còn biết kể cho ai. Kể chỉ như là để được nói gì với ai đó mà thôi, không mong tôi sẽ trả lời. Các em ạ, chúng ta sinh ra không được chọn gia đình. Mỗi gia đình đều có một hoàn cảnh nào đó khác nhau. Không có gia đình hoàn hảo, và chỉ có người trong cuộc mới hiểu nỗi đau rất riêng tư nhốt kín giữa bốn bức tường. Mười mấy, hai mươi, ngổn ngang vạn về cảm xúc các em sẽ chẳng làm được gì để thay đổi hoàn cảnh vốn đã là như thế. Buồn, nhưng đừng để bản thân bị lún vào vũng lầy cảm xúc. Điều duy nhất có thể làm, là chấp nhận hoàn cảnh, và action - hành động để cải thiện hoàn cảnh đó. Không ai vì buồn, vì trầm cảm mà giúp được cho ai, kể cả bản thân mình. Hành động đầu tiên phải làm, là cứu lấy bản thân, tự cứu mình khỏi bệnh anxiety - lo âu, trầm cảm. Tự cứu mình bằng cách tự lo được cho bản thân về tài chính. Dù đang đi học, hãy tự lo thân bằng cách đi làm. Đừng cho là học thì không thể làm. Tôi chưa bao giờ chỉ đi học. Nghề nào nuôi thân kiểu dọn phòng, bồi bàn cũng đã làm qua. Thật ra, việc đi làm dạy cho tôi nhiều hơn về quản trị so với đi học. Nhờ đó mà tôi hiểu hơn về con người, về cách họ tư duy, phản ứng với những kiểu quản lý khác nhau. You don't get to choose your family - Chúng ta chẳng ai chọn được gia đình để sinh vào, nhưng chúng ta đều có quyền như nhau trên thế giới này chọn cách mình sẽ sống. Khi cứu được mình, ta rồi sẽ lớn mạnh lên và giúp đỡ được người thân. Tôi nói chữ giúp đỡ, vì chỉ có mỗi người có thể tự cứu lấy mình. Không ai trong chúng ta có thể cứu một ai đó khác. Ta có thể giúp họ lời khuyên, công việc, tài chính. Ta có thể cho đi sự thấu cảm, tình yêu thương vô bờ bến, sự ủng hộ tinh thần vô điều kiện. Nhưng không ai trên đời này có thể cứu được ai. Ta chỉ có thể giúp họ cứu lấy chính mình. Đừng tự ngã xuống vì nghĩ rằng trách nhiệm này chỉ mình ta gánh chịu. Em OK thì mọi việc khác sẽ OK. Tôi chỉ có thể nói đến đây, bằng tình thương dành cho các em, bằng trải nghiệm thăng trầm trong cuộc đời mình. Tôi không phải là bác sỹ tâm lý để giúp các em điều trị. Nhưng xã hội của chúng ta sao kỳ thế? Người ăn hiếp, chửi bới, miệt thị người khác thì quá nhiều, và mạng xã hội đã khiến khẩu nghiệp trở thành cửa hàng tiện lợi. Người im lặng cảm thông, nói một câu chia sẻ kiếm mờ mắt không ra. Tôi chỉ mong mọi người nhìn quanh và mở lòng ra. Nếu chỉ nghĩ được cho bản thân thì không ai khác mở lòng ra giúp mình. Sống 1 mình trong xã hội sao được em? Tôi đã từng nhắn cho một bạn trẻ khác như thế. Ai cũng có một chuyện đời để kể. Ai cũng giấu trong xà lim một bí mật không tên. Mở lòng ra và lắng nghe trong sự rỗng không của những phán xét tầm thường, ta sẽ tìm thấy họ, thấy đời, và có cả bản thân mình trong đó.

Ngày xưa, tôi nóng tính ghê lắm, cái tôi to vật vã, đụng chuyện là nhảy vào chiến ngay, đánh đông dẹp Bắc, không ngán đứa nào. Và trên hành trình sát phạt cuộc đời, chắc đã làm đau vài người, làm đau chính mình, và quan trọng hơn hết là quánh phát mệt mà hông có thành quả gì, trừ những trận tả tơi hoang mang tự hỏi, ủa là sao? Mãi sau này, khi chạm đáy của những chuyện tào lao, mới tập tành nghĩ, có khi nào là tại mình hông ta, chứ ngoài kia tụi nó đông quá, quánh biết bao giờ cho hết. Rồi hông lẽ, mình dành cả đời này chinh chiến. Cuối cùng, mình sinh ra để làm Don Quixote hay để làm Nguyễn Phi Vân? Cơ mà có bao giờ bạn hỏi mình như thế hay không? Cái tên ta đang mang trên người là ai? Đứa đó sinh ra để làm gì? Hay bạn cũng như tôi ngày xưa, xách kiếm ra đường chém phát mệt mỗi ngày rồi lăn ra ngủ? Kể ra cũng tào lao phết! Vậy, rồi bỏ lên núi Doi Suthep ở Chiang Mai trốn 21 ngày, định không tắt điện thoại nhưng lên tới nơi mất sóng Thế là ngày ngày học thiền, quét sân, im lặng một mình suy tư về cái sự tào lao của mình. Mới thấy, đời này không có chuyện gì khó bằng đối diện với chính mình. Đời này, không có thứ gì khó bằng lặng im. Không tin, đứa nào quen hét ầm ĩ trên điện thoại thì thử đi. Và khó nhất có lẽ là hiểu ra và chấp nhận, bản thân trước giờ chỉ bị một đứa đạo diễn tên là vô thức nó giật dây, bắt đóng đủ loại phim, từ tâm lý xã hội tới hành động, kinh dị. Và ta lăn ra diễn, chẳng hiểu đầu cua tai nheo. Có diễn viên, vì quá yêu vai diễn mà ôm khư khư lấy nó cả đời, nghĩ phim là đời, nghĩ mình là diễn viên chánh trong bộ phim truyền hình vô số tập. Có người, ngưng diễn giữa chừng khi chợt nhận ra. Nhưng cũng có người diễn hết một đời nên chẳng có cơ hội biết mình là ai. Có người nhận ra, vào những giây phút cuối cùng trước khi chia tay thế giới. Vai diễn của bạn là gì? Cũng từ khi hiểu ra kịch bản cuộc đời, tôi bỏ nghiệp sân khấu và từ luôn vai diễn. Từ đó, tôi chỉ tập trung sửa đổi bản thân, dạy mình là chính, hết dám dạy người. Từ đó, tôi nhận ra cảnh giới diễn của tất cả những ai mình gặp trong đời, hiểu tại sao họ diễn, và có duyên thì tìm hiểu cái anh đạo diễn đẹp trai mang tên vô thức, coi tại sao ảnh lại viết kịch bản thế, tại sao ảnh bắt phải la hét giận dữ, đâm chọt nọ kia, buồn khổ hù doạ khán giả, vv. Và hiểu rằng, đứa diễn viên đang diễn kia, không phải lỗi của nó. Nó chỉ chăm chăm vào diễn xuất một cách hết sức là vô thức. Nếu thế, cũng nên cảm thông hơn với nó, tìm hiểu cuộc đời sau vai diễn của nó, và đôi khi chỉ cười, không làm gì, hay lặng im giúp nó là xong. Hiểu mình hiểu người âu cũng là thế mà thôi. Cảnh giới rất khác nhau, nhưng đạo diễn đứa nào cũng có. Corona hoành hành dữ quá. Có khi cứ nên ở nhà tìm hiểu anh đạo diễn của mình. Biết đâu lỡ gặp ảnh xong, đời bạn rồi sẽ khác.

Nhiều bạn trẻ tâm sự với tôi, em sợ con người vì con người quá xấu xa. Em bỏ chạy đi tìm nơi hoang vắng để một mình sống với cỏ cây cho nó dễ. Đâu đó trong từng câu chuyện kể, tôi hiểu các bạn đã trải qua những vết cắt, nỗi đau, sự vấp ngã trong đời. Nhưng đời ai mà chẳng có thăng trầm, bị đâm nát chỗ này, chém chỗ kia dăm ba nhát? Lỗi có phải tất cả là ở họ? Một sự việc, hiện tượng xảy ra, bản chất là như nhau, nhưng cách mỗi người nhìn nhận, thấu hiểu và giải quyết vấn đề dựa trên hiện tượng hoàn toàn khác nhau. Cho nên mới có mấy chiêu trong binh pháp kiểu Mạn thiên quá hải - Lừa trời vượt biển hay Vô trung sinh hữu - không có làm thành có. Lý do tại sao mấy kế này lừa người dễ dàng như vậy là vì con người vốn nông cạn, thấy vậy tưởng vậy, thiếu EQ, thiếu tư duy phản biện, thiếu hiểu biết và thấu cảm, ngã mạn hay tự cho là bản thân mình đúng. Cho nên, khi một sự việc diễn ra, cái CPU trong não chưa kịp process gì đã phản ứng quá nhanh quá nguy hiểm, thiếu suy nghĩ, phân tích, thiếu cool, và thế là mọi sự banh chành, nhỏ xé ra to, cháy phừng phực không vì lý do nào cả. Thói thường là như thế, và chúng ta sinh ra trong xã hội này đã bị nhiễm vi rút đó. Đương nhiên, xã hội nhiều kẻ xấu thật, nhưng không có nghĩa là tất cả mọi người đều xấu. Khi bản thân ta lười biếng, cứ đổ đồng cho chúng nó là xấu hết, đỡ mắc công suy nghĩ, ta vừa chọn cho mình cách đóng kín tất cả mọi cánh cửa kết nối với những điều và những người tốt đẹp, chọn đoạn tuyệt với niềm vui, hạnh phúc, chọn từ bỏ hành trình gian nan đầy sắc màu đi về phía mặt trời. Ta nghĩ tất cả loài người xấu. Và ngược lại họ cũng có quyền nghĩ là ta xấu. Điều đó có làm ta xấu thật hay không? Khi chọn phản ứng với hiện tượng, mà hiện tượng thì thật giả lẫn lộn, thấy vậy không phải vậy hay có thể là vậy, ta sẽ muôn đời quay cuồng, sợ hãi, giận dữ rồi lăn ra trầm cảm. Chi bằng ta quay về tập trung vào trí huệ lẫn sự thấu cảm, lòng bi mẫn trong chính bản thân mình để hiểu ra bản chất của mọi vấn đề. Bản chất là như nhau, nhưng cách mỗi người phản ứng với hiện tượng, tuỳ vào cảnh giới của mình, sẽ rất khác nhau. Càng phản ứng, càng cô độc và đau khổ.

Ngày xưa khi còn đi làm thuê cho tập đoàn, tôi được cất nhắc lên rất nhanh nhờ 2 cách tiếp cận vô cùng đơn giản. Một là luôn làm việc với tâm thế xem công ty đó là công ty của mình. Hai là khi được giao việc, luôn tìm hiểu tại sao người ta giao cho mình việc đó, mục đích muốn đạt được là gì, và nhờ hiểu chữ why nên luôn nghĩ ra được thêm một mớ cách nữa để giúp đạt được mục đích. Ai đi làm thuê cũng hay nghĩ kiểu, trả nhiêu đó tiền, làm nhiêu đó việc, công ty của người ta làm ăn ra sao là chuyện của người ta, chả liên quan gì đến cuộc đời mình. Người có cách nghĩ như thế là người tự lột bỏ cơ hội học hỏi, tiến thân của cá nhân và trong sự nghiệp. Tôi chưa bao giờ nghĩ mình đi làm công ăn lương. Tôi nghĩ thật cám ơn lòng dũng cảm của người ta vì đã dám thuê mình, cho mình cơ hội được trả tiền để đi học MBA. Trời ơi đi học đóng tiền muốn xỉu. Ở đây vừa được học vừa có tiền. Làm sai hậu quả người ta chịu. Có cái trường nào mà nó vô lý như vậy hay không? Tâm thế vậy, nên tôi đi làm bằng lòng biết ơn, bỏ qua những sự linh tinh bon chen ganh ghét chốn đông người. Ở đâu đông người là có politics - chính trị. Công ty nào cũng thế. Tập thể nào cũng thế. Hơi đâu mà để ý phí thời gian và công sức. Để thời gian lo học cho hết cái khoá sung sướng vừa học vừa được trả tiền này. Và vì biết ơn, nên nghĩ như người làm chủ, hiểu pain point - nỗi đau của họ, chia sẻ nỗi đau đó bằng cách luôn tìm nhiều cách để đạt được mục tiêu đề ra. Giao 5 việc, tự nghĩ ra thêm 5 việc nữa để hoàn thành mục tiêu. Làm với tinh thần say mê sáng tạo, ideate - xây dựng ý tưởng và thử nghiệm cách mới không ngừng để hoàn thành mục tiêu hơn mong đợi, nhanh hơn, tốt hơn, hay hơn, vui hơn, wow hơn. Tâm thế luôn là như thế. Thái độ luôn là như thế. Thời đi làm có lẽ tôi học được về quản trị kinh doanh gấp vạn lần so với thời ngáp dài ngồi trong lớp học MBA. Trên tâm thế đó, và vì nghĩ mình làm chủ, nên làm gì cũng bắt đầu từ cái gốc mà suy nghĩ. Khi được giao việc, câu đầu tiên sẽ hỏi là tại sao cần làm việc này, để đạt được mục đích gì? Tôi chưa bao giờ làm việc như thiên lôi, ai bảo sao làm vậy, ai chỉ đâu đánh đó. Nếu không hiểu tại sao cần làm một việc nào đó, làm sao bạn có thể sáng tạo hơn và làm tốt hơn? Impossible! Không xác định được mục đích muốn đạt được là gì, làm sao suy nghĩ được nhiều hướng tiếp cận? Đây chính là tử huyệt của giáo dục Việt Nam, đào tạo những thế hệ nói sao nghe vậy, bảo sao làm vậy, không biết hỏi chỉ học vẹt, không biết sáng tạo vì chả hiểu nguyên lý, mục đích chính của bản thân không quan tâm toàn lo nhiều chuyện, drama, chửi bới thiên hạ mà không biết khiêm cung nhìn lại bản thân mình. Ngày nay, người ta xài chữ trending là intra-preneur, doanh nhân làm thuê. Thật ra, ý nghĩa chỉ đơn giản là suy nghĩ, tư duy, hành động như một người làm chủ. Cũng là đi làm 8 tiếng, có người nghĩ mình làm chủ, luôn xông pha, take initiative - đưa ra sáng kiến mới liên tục để hoàn thành mục tiêu, cô chỗ làm như trường học. Có người như con zombie, ngồi chờ hết giờ bấm nút, coi việc đi làm như ngồi tù. Sự việc giống nhau, hai thái độ và cách tiếp cận khác nhau, chia thành người giỏi, vươn lên không ngừng và kẻ lơ mơ ngồi than trách sao phận mình ngang trái. Người có tâm thế làm chủ, họ luôn tích cực, bỏ qua chuyện nhỏ nhặt linh tinh, thấy môi trường không tốt không học được thì dễ dàng bỏ đi, vì họ biết còn rất nhiều nơi khác sẵn sàng chào đón họ. Người ngồi một chỗ, sợ mất việc, nhưng than phiền, nói xấu, càm ràm đủ thứ về công ty đã đóng học phí cho mình là kẻ vô dụng, làm không được, học không xong. Sau này trong đời, nghe ai mắng chửi, than phiền, chỉ trích nơi họ vẫn cứ lết tới lãnh lương không dám bỏ hàng ngày, tôi biết đó không phải là người dùng được. Tôi đi làm thuê nhiều nơi, làm chủ cũng nhiều nơi. Với tôi, tất cả mọi chỗ làm, mọi cơ hội đều là nơi đã đóng học phí cho tôi lớn lên, cho tôi thành người, cho tôi lãnh bằng MBA trường đời, cho tôi có được tất cả những gì ngày hôm nay có. Mỗi năm, đến ngày sinh nhật ông chủ tịch tập đoàn vẫn nhắn tin cám ơn hai ông bà đã cho tôi cơ hội được làm việc và lớn lên, cám ơn sự tin tưởng và học phí họ đã đóng cho tôi. I am forever in debt - Cả đời này, tôi luôn nợ họ lời cám ơn như thế.

Một trong những điều làm tôi ngỡ ngàng nhất tại Việt Nam là sự thiếu chủ động trầm trọng của người trẻ. Và đó cũng là lý do nhiều bạn bè nước ngoài than thở khi làm việc tại Việt Nam, phải sử dụng hình thức micro-management - quản trị chi tiết. Nếu giao việc mà không 1234 ghi rõ cụ thể làm gì là không biết bắt đầu từ đâu. Nếu chỉ đưa mục đích cần đạt được mà không cầm tay chỉ việc là đơ luôn. Nếu không đi theo hỏi từng chuyện nhỏ làm xong chưa, nếu không la hét cau có chửi bới làm dữ thì việc gì cũng chẳng xong. Và việc không xong là tại vì thì là bị tán loạn, có tỷ lý do để làm không được, và làm không xong đương nhiên là chuyện bình thường. Không xong thì thôi, đâu liên quan gì tới cuộc đời mình. Không xong thì thôi, có xong mình cũng đâu có giàu hơn đồng nào hay được thêm lợi ích gì. Cứ như thế, lơ ngơ, vô cảm mà trôi, không thèm nghĩ cũng chẳng biết làm sao để nghĩ. Người nước ngoài họ nói người Việt mình thiếu tính tự giác. Tôi thì không nghĩ thế. Không phải thiếu mà là bị giáo dục thành như thế. Toàn dạy ngồi im bảo sao nghe vậy, không nên suy nghĩ, không cần suy nghĩ, chỉ có một cách thống nhất để nghĩ thôi, là nghĩ theo cách vừa được dạy, không nên sáng tạo, không được phản biện. 12 năm, 16 năm sau nó thành thói quen, ngồi im không ai hỏi tới thì ngậm miệng, không biết bản thân cần phải chủ động đặt câu hỏi, giải quyết vấn đề, giao tiếp, tương tác, chia sẻ thông tin. Làm việc mà sếp đi dí nhân viên, la như gọi đò, chăn như con mọn, nhắc việc như chăm người bệnh mất trí nhớ. Trời ơi, gì vậy? Về Việt Nam làm việc phải chế ra mô hình quản trị mới, gọi là mô hình quản trị chăn dắt - herding management style. Chắc phải đi đăng ký bản quyền mô hình này đưa vào chương trình MBA Việt Nam quá. Nếu cứ như thế, thì đương nhiên người không bằng robot. Bot nó được lập trình cứ đúng việc mà làm, không ai cần nhắc nhở gì, cũng không bao giờ im re. Nhấn nút là nó làm thôi, làm hoài cho tới khi bấm off nó mới ngưng. Không như người, hướng dẫn, chỉ việc xong vẫn phải ngồi canh coi có làm không, làm có xong không, xong có đúng yêu cầu không.... Bot do AI quản lý lại còn biết tự học, nhờ machine learning - máy học. AI sẽ học cách làm tốt hơn, tối ưu hoá hơn, nhanh hơn, tự động hóa để đỡ mất thời gian và nguồn lực hơn, và cứ như thế càng tự học càng thông minh và hiệu quả. Nếu hỏi tương lai tôi có sử dụng bot thay người không, tôi sẽ không trả lời. Tôi sẽ đặt câu hỏi ngược lại, có ai trên đời làm mà không muốn thành công không? Có ai trên đời sống mà không muốn khỏe và sướng? Nếu có người như thế, thì bot sẽ không cách nào thay người được. Còn bot không ra bot, người không ra người như kia thì thôi phân loại thành "loài quá khứ" không có khả năng hội nhập tương lai. Không đâu xa, chừng 10 năm nữa thôi, sự đào thải nhân lực người kém cỏi sẽ lan nhanh như đại dịch. Loại này sẽ để dành trưng bày trong bảo tàng thất bại cho giống nòi tiếp theo chúng rủ nhau đi coi. Đó là giống nòi siêu việt đang trỗi dậy cùng sự phát triển của AI trên thế giới. Chắc là chúng sẽ hết sức ngạc nhiên & thích thú về một "loài quá khứ" bất khả tư nghị. Rồi, người nhìn lại mình đi. Nếu đến chủ động bằng bot thôi làm không xong thì lo về nhà gói ghém đi nha, mai lũ lượt dắt nhau vào viện bảo tàng.

Hôm qua chia sẻ bài "Loài quá khứ" xong thì rất nhiều bạn trẻ comment và ib hỏi giờ em cần làm gì để rèn luyện tính chủ động. Hôm nay viết đạo bùa này cho mấy bạn dán ngay trước chỗ ngồi làm việc để trừ tà nè nha. Đề nghị đọc mỗi khi nhận việc và đọc 1 lần trước khi bắt đầu ngày mới để tăng sức đề kháng. Thứ gì đã thành thói quen thì cũng phải dùng thói quen để chữa. Cứ ép thói quen cũ ra, chen thói quen mới vào mỗi ngày là sẽ OK. Mỗi khi bắt được giao và bắt đầu 1 công việc mới, tôi kiên quyết thực hiện ba điều sau: 1. Thái độ khi được giao việc: I own this task - tôi là chủ sở hữu công việc này. Mọi trách nhiệm thành bại của công việc này tôi là người chịu trách nhiệm. Nếu việc không xong là trách nhiệm của tôi & tôi sẽ hoàn toàn không đổ lỗi cho ai khác. Nếu giao một khâu trong dự án cho ai đó mà người đó không hoàn thành đúng tiến độ thì phải có giải pháp để dự án tiếp tục, không đổ lỗi cho người đó làm hỏng dự án của mình. Họ làm không xong là chuyện của họ. Tôi không hoàn thành dự án là trách nhiệm của tôi do thiếu kỹ năng quản trị dự án. Người chỉ biết đổ lỗi cho người khác là người kém trách nhiệm, thiếu kỹ năng, khả năng, và không đáng tin cậy. Nếu kết quả không tốt tôi dũng cảm nhận là do bản thân chưa quản trị tốt, chưa tận tâm tận lực, chưa biết sắp xếp và phân việc, chưa có kỹ năng cộng tác tốt, vv. I own this task - tôi là chủ sở hữu công việc này. 2. Trước khi thực hiện công việc: nghiêm túc ngồi xuống suy nghĩ why - how - what. Tại sao cần làm việc này? Mục tiêu cần đạt được là gì? Trông hình hài nó ra làm sao? Để đạt được mục tiêu đó có những cách nào? Cách nào là tối ưu nhất? Cách nào là phù hợp với nguồn lực hiện tại nhất? Có rủi ro hay khó khăn gì khi thực hiện theo cách này không? Nếu có, đó có thể là gì và cách giải quyết ra sao? Vậy thì cuối cùng là what, tôi cần thực hiện từng bước gì để hoàn thành công việc được giao nhằm hoàn thành mục tiêu đã xác định? Hỏi và trả lời những câu hỏi trên là cách để bạn lên kế hoạch thực hiện cho đúng. Đừng cắm đầu làm như thiên lôi mà chẳng hiểu mô tê. 3. Trong suốt thời gian lên kế hoạch và thực hiện: liên tục chủ động báo cáo xin ý kiến, hướng dẫn, đồng ý giải pháp cho các vấn đề gặp phải. Chia sẻ thông tin và tương tác với sếp là cách để giúp họ hiểu rõ và an tâm là công việc đang đúng tiến độ, và hỗ trợ cho ý kiến đóng góp tốt hơn cho công việc bạn đang thực hiện. Đồng thời, liên tục chia sẻ thông tin, cập nhật, trao đổi với những thành viên liên quan đến công việc, nhắc nhở deadline nếu cần, có phương án giải quyết khi bị ùn tắc hay có sự cố. Thói quen của người Việt là im. Hỏi tới mới nói. Nói ra là đổ thừa tại bị lung tung. Sorry nha. You own this task. Mọi trách nhiệm qui về bạn hết. Người đến 1 cái task giao làm không xong, đổ thừa tá lả là người kém cỏi. Làm ơn mở miệng mở lòng ra giao tiếp. Nếu không ai biết chỗ nào ngứa mà gãi. Là do bản thân hết thôi nha. Giao tiếp tốt không những giúp cho dự án thành công mà còn xây dựng được sự trân trọng, hỗ trợ của sếp và đồng nghiệp dành cho mình. Rồi cứ niệm đúng 3 khẩu quyết này mỗi ngày mỗi khi nhận công việc mới sẽ giúp bạn xây dựng sự chủ động cần có trong công việc. Nếu muốn hội nhập tương lai, không bị quăng vào bảo tàng thì bắt đầu ngay hôm nay đi nhé.

Không còn thời gian nữa, nên nói thẳng nói thật vầy nha các bạn trẻ. Tốt nghiệp đại học cao đẳng trường gì loại gì hông biết, nền tảng để có thể hội nhập và làm việc được là bằng 0. Kỹ năng cơ bản đòi hỏi người đi làm như kỹ năng tổ chức, quản trị quỹ thời gian, quản lý dự án, dự toán & ngân sách, kỹ năng cộng tác, kỹ năng giao tiếp chuyên nghiệp, vv trường lớp hoặc không dạy, giáo trình không cập nhật, hoặc có dạy nhưng sơ sài thiếu thực tế. Mà không có những kiến thức, kỹ năng nền tảng này thì sao mà làm cho ra trò trống chuyện gì? Vậy nên bớt ảo tưởng đi nha. Mấy năm đầu đời đi làm thật ra là đi học mà được trả lương. Ai khôn ngoan sẽ chọn môi trường, chọn sếp giỏi để theo để học. Học tráng men cho đầy nền tảng cơ bản rồi mới có thể trở thành người làm việc chuyên nghiệp và hiệu quả. Đạt tới level đó thì cơ hội công việc tự nhiên nó bày ra trước mắt. Việt Nam 100 triệu dân chớ nhân viên giỏi kiếm đỏ mắt hổng có ra. Cho nên, người giỏi sẽ được tìm kiếm săn đón khắp nơi. Ai chỉ biết nhảy chồm chồm so đo vài ba đồng lương hơn kém đầu đời, tưởng mình ngon lành, bỏ lỡ cơ hội tráng men, sẽ cả đời quẩn quanh cối đá. Nói lại, nền tảng bằng không, và việc đầu tiên cần làm khi đi làm, là học để xây dựng cho bản thân nền tảng cơ bản ấy. Đừng nghĩ gì ghê gớm hết. Ở yên đó học giùm tui. Thái độ tìm việc đúng vì vậy là chọn nơi chọn thầy để học. Nếu tìm được cơ hội nên học cách trân trọng, biết ơn, giữ chặt lấy nó và giành thời gian đủ dài để trải nghiệm mọi giác diện mà job này cho phép mình trải nghiệm. Không có nơi làm việc lý tưởng. Chỉ có nơi tạo điều kiện cho người biết nắm bắt cơ hội. Không có tập thể lý tưởng. Ở đâu cũng có người này kẻ kia. Người ta như nào khoan bàn. Nhìn lại bản thân trước đã. Nếu biết cần đi học, thì chăm chú vào mà học, bỏ qua mọi thứ linh tinh. Nếu biết nền tảng là thứ cần xây, chăm chú mà xây, đừng đứng núi này trông núi nọ, emo, ego, đứng ngồi không yên như thế. Người biết ẩn mình luyện công, khi thành tiến nhanh như vũ bão. Kẻ học vài ba đường đã nghênh ngông hét to ngoài chợ, trước sau gì cũng lăn đùng ra chết mà chưa kịp hiểu vì sao. Thời nào cũng vậy thôi. Làm gì cũng nớ thôi. Ai có thể xây nhà trên hố voi? Ai có thế làm điều kỳ diệu từ ảo tưởng? Rồi vậy đi. Tui biết mấy người thích đủ thứ nhưng khổ ghê lại thiếu đủ thứ. Bước đầu tiên là tìm chỗ xây cái nền, rồi muốn lên mấy lầu, đổ mấy tấm gì đó thì tính tiếp ha.