CÚ LỪA MỚI KHÔNG NHẮM VÀO NGƯỜI NHẸ DẠ. NÓ NHẮM VÀO NGƯỜI THƯƠNG GIA ĐÌNH.

Hãy tưởng tượng một cuộc gọi. Màn hình sáng lên. Là con bạn. Đúng khuôn mặt đó. Đúng giọng nói đó. Nhưng con đang khóc: “Mẹ ơi, con gây tai nạn. Người ta đang giữ con. Mẹ chuyển gấp cho con sáu chục triệu, nhanh lên mẹ ơi…”

Tim bạn thắt lại. Bạn không kịp nghĩ. Bạn chỉ kịp thương. Tay đã mở ứng dụng ngân hàng. Nhưng hãy dừng lại một giây. Rất có thể, người đang khóc ở đầu dây bên kia không phải con bạn. Đó là một bản dựng bằng AI: khuôn mặt của con, giọng nói của con, thậm chí cả cách nói chuyện cũng có thể được mô phỏng đủ giống để đánh lừa người thân. Đây là điều đáng sợ nhất của kiểu lừa đảo mới: nó không nhất thiết phải tìm đến người nhẹ dạ. Nó tìm đến người thương yêu gia đình.

Theo Hiệp hội An ninh mạng quốc gia và Bộ Công an, chỉ trong 11 tháng đầu năm 2025, người Việt đã thiệt hại hơn 6.000 tỷ đồng vì lừa đảo trực tuyến. Hơn 6.000 tỷ đồng trong chưa đầy một năm. Và năm 2026, một trong những mối nguy được cảnh báo là việc tội phạm đẩy mạnh sử dụng deepfake — công nghệ có thể tạo ra hình ảnh, video và giọng nói giả với độ chân thực rất cao — để mạo danh người quen, lãnh đạo, cán bộ công quyền hay nhân viên ngân hàng.

Điều từng giống như một kỹ xảo điện ảnh giờ nằm ngay trong chiếc điện thoại của mỗi người. Một vài đoạn video đăng công khai trên mạng, một số mẫu ghi âm giọng nói, đôi khi đã đủ để AI có thêm “nguyên liệu” dựng nên một phiên bản giả của một con người.

Và khi công nghệ đủ thật, thứ quyết định bạn có mắc bẫy hay không đôi khi không còn là khả năng nhận diện hình ảnh giả. Đó là khả năng giữ được bình tĩnh trong vài phút đầu tiên. Deepfake nguy hiểm vì nó đánh vào đúng những cơ chế rất tự nhiên của con người. Cả đời chúng ta được dạy rằng thấy tận mắt, nghe tận tai thì hãy tin. Nhưng deepfake đảo ngược chính nguyên tắc đó. Mắt thấy chưa chắc là thật. Tai nghe chưa chắc là đúng. Kẻ lừa đảo không cần bạn là người cả tin. Chúng chỉ cần mượn khuôn mặt của một người bạn thương yêu. Phần còn lại, bản năng bảo vệ người thân của bạn có thể tự làm. 

Đó cũng là lý do những cuộc gọi kiểu này luôn đi kèm một thứ: sự gấp gáp.

“Chuyển ngay.”

“Trong năm phút.”

“Đừng nói với ai.”

Sự vội vã không phải là chi tiết phụ. Nó là một phần của kịch bản. Khi con người hoảng loạn, khả năng suy xét bình tĩnh dễ bị lấn át bởi phản xạ hành động. Kẻ lừa đảo hiểu điều đó và cố tình không cho bạn thời gian để kiểm chứng. Chúng biết rằng chỉ cần bạn có thêm một phút để gọi cho người thân, hỏi một người khác trong gia đình, hoặc đặt một câu hỏi bất ngờ, cả màn kịch có thể sụp đổ.

Nhưng deepfake chỉ là một phần của câu chuyện lừa đảo đang ngày càng phức tạp hơn. Có một mặt tối khác ít được nói đến: đôi khi, ở phía bên kia màn hình, kẻ lừa đảo cũng là một nạn nhân. Nhiều người trẻ Việt Nam đã bị dụ ra nước ngoài bằng những lời mời “việc nhẹ, lương cao”, “không cần kinh nghiệm”, rồi bị đưa vào các khu lừa đảo tập trung ở Campuchia hoặc Myanmar, bị giữ lại và ép buộc ngồi trước máy tính để lừa đảo chính đồng bào mình.

Bộ Công an đã nhiều lần cảnh báo về những đường dây này. Báo Tuổi Trẻ từng đặt vấn đề rất nhức nhối: người Việt đang lừa người Việt từ chính cái bẫy “việc nhẹ lương cao”. Vì vậy, câu chuyện này có hai chiều.

Một mặt, chúng ta phải biết cách bảo vệ mình và gia đình khỏi bị lừa. Mặt khác, chúng ta cũng phải biết bảo vệ những người trẻ trong nhà khỏi trở thành nạn nhân của một hệ thống lừa đảo có tổ chức.

Ở Việt Nam, những thủ đoạn phổ biến nhất vẫn không phải những thứ quá xa lạ. Giả mạo cơ quan nhà nước, đặc biệt là công an; thông báo trúng thưởng giả; mời gọi đầu tư với lợi nhuận bất thường; giả danh người thân…

Deepfake không nhất thiết tạo ra một kiểu lừa đảo hoàn toàn mới. Nó chỉ làm những kịch bản cũ trở nên thuyết phục hơn rất nhiều.

Một cuộc gọi giả danh công an trước đây có thể chỉ có một giọng nói đáng ngờ. Bây giờ, kẻ lừa đảo có thể thêm vào một khuôn mặt, một hình ảnh, một cuộc gọi video, thậm chí cả những chi tiết được dựng để tạo cảm giác “đây chính là người thật”.

Vậy chúng ta phải làm gì?

Điều thú vị là cách phòng vệ hiệu quả nhất lại không quá phức tạp. Gia đình nên có một “quy tắc gọi lại”. Bất cứ khi nào nhận được cuộc gọi yêu cầu chuyển tiền gấp, dù khuôn mặt và giọng nói có giống người thân đến đâu, hãy cúp máy và tự gọi lại vào số điện thoại đã lưu từ trước. Đừng gọi lại bằng nút gọi trên cuộc gọi đáng ngờ. Một cuộc gọi xác minh độc lập có thể phá vỡ cả một màn deepfake.

Một cách khác đơn giản hơn nữa là thống nhất một “mật khẩu gia đình”. Không cần thứ gì quá phức tạp. Có thể là tên con chó hồi nhỏ, món ăn mẹ thường nấu, một kỷ niệm chỉ người trong nhà biết. Khi có cuộc gọi khẩn cấp xin tiền, hãy hỏi câu đó. Đây không phải một hệ thống bảo mật công nghệ cao. Nhưng chính vì thế, nó dễ nhớ và dễ thực hiện.

Và có một nguyên tắc nên được cả gia đình thuộc lòng: càng gấp, càng phải chậm lại. “Gấp” và “chuyển tiền” là hai tín hiệu đủ để bạn dừng lại kiểm tra. Không nên có chuyện công an, cơ quan thuế hay ngân hàng yêu cầu bạn chuyển tiền trong vài phút chỉ vì một cuộc điện thoại. Khi ai đó cố tình tạo áp lực thời gian, đó chính là lúc bạn cần kéo dài thời gian ra.

Đặc biệt, hãy nói chuyện với ba mẹ và ông bà về chuyện này trước khi kẻ xấu làm điều đó. Đừng đợi đến khi họ nhận được một cuộc gọi giả giọng con cháu mới giải thích deepfake là gì. Hãy ngồi xuống và nói một cách rất đơn giản: “Nếu một ngày con gọi xin tiền gấp, dù nghe đúng giọng con, mẹ cứ gác máy rồi gọi lại cho con nhé.”

Mười phút trò chuyện có thể đáng giá hơn rất nhiều giờ xử lý hậu quả.

Một việc nữa chúng ta có thể làm là giảm lượng “nguyên liệu” công khai trên mạng. Càng nhiều video, hình ảnh và đoạn ghi âm có giọng nói rõ ràng được đăng công khai, càng có nhiều dữ liệu để kẻ xấu khai thác. Đặc biệt nên cân nhắc quyền riêng tư đối với hình ảnh và giọng nói của trẻ nhỏ, người lớn tuổi trong gia đình.

Và với những người trẻ, hãy đặc biệt cảnh giác với lời mời “việc nhẹ lương cao” ở nước ngoài. Lương cao bất thường, không yêu cầu kinh nghiệm, giục đi ngay, yêu cầu giao hộ chiếu hoặc giấy tờ cá nhân — tất cả đều là những dấu hiệu cần kiểm tra kỹ qua các kênh chính thức. Nếu nghi ngờ hoặc đã lỡ rơi vào bẫy, báo sớm cho cơ quan chức năng luôn tốt hơn im lặng vì xấu hổ hay sợ hãi.

Theo khảo sát của Hiệp hội An ninh mạng quốc gia, tỷ lệ người Việt bị lừa đảo trực tuyến đã giảm từ 0,45% năm 2024 xuống 0,18% năm 2025 — lần giảm đầu tiên sau nhiều năm. 83% người dùng được khảo sát cho biết họ đã biết kiểm tra quyền của ứng dụng và sử dụng xác thực hai lớp. Các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân cũng đang được siết chặt hơn, trong khi công nghệ phát hiện deepfake tiếp tục phát triển song song với công nghệ tạo deepfake. Mối nguy là thật. Nhưng chúng ta cũng không đến nỗi bất lực.