WILDFLOWERING - NỞ NHƯ HOA DẠI: KHI SỰ NGHIỆP KHÔNG CÒN LÀ MỘT CHIẾC THANG

Tên mới cho một cách làm không mới

Suốt mấy chục năm, sự nghiệp được hình dung như một cái thang. Bắt đầu ở một vị trí thấp, làm tốt, leo lên một nấc, rồi thêm một nấc nữa. Chức danh cao hơn, đội ngũ lớn hơn, quyền quyết định nhiều hơn. Đích đến gần như đã được vẽ sẵn. Khác nhau chỉ là ai leo nhanh hơn, có chiến thuật hơn.  Nhưng ngày càng nhiều người đang chọn một cách di chuyển khác.

Tháng 9 này, công ty tuyển dụng Robert Half gọi tên xu hướng đó là wildflowering — có thể hiểu là “nở như hoa dại”. Thay vì bám vào một lộ trình nghề nghiệp thẳng đứng, người đi làm xây sự nghiệp quanh thế mạnh, mối quan tâm và những kỹ năng liên tục tiến hóa của mình. Theo cách này, thành công không nhất thiết nằm ở một chức danh mới. Nó có thể nằm ở việc giỏi hơn một kỹ năng, dẫn dắt một dự án lớn hơn, tạo ra nhiều tác động hơn hoặc mở rộng phạm vi ảnh hưởng mà không cần đổi title.

Những con số đi kèm cho thấy đây không chỉ là một cách chơi chữ. Theo khảo sát của Robert Half, 89% người đi làm đang chủ động nâng cấp kỹ năng; gần một nửa đang phát triển kỹ năng AI; hơn một nửa cho biết cơ hội phát triển là động lực quan trọng để họ đi làm, thay vì chỉ nhắm đến một chức vụ cao hơn. Đáng chú ý, 28% cho biết AI đã làm thay đổi công việc hiện tại của họ, trong khi 16% muốn có người dẫn dắt nhưng chưa tìm được. Chiếc thang nghề nghiệp đang thay đổi. Nhưng câu hỏi là: chúng ta đang thật sự được tự do đi theo một con đường khác, hay chỉ đang học cách gọi một con đường ít bậc hơn bằng một cái tên đẹp hơn?

Tự do, hay không còn thang để leo?

Đây là chỗ cần nhìn thẳng vào hai sự thật cùng lúc. Sự thật thứ nhất: nhiều người thực sự không còn muốn leo.

Họ nhìn chiếc ghế quản lý và thấy thêm những cuộc họp, thêm trách nhiệm, thêm áp lực, nhưng lại ít thời gian hơn để làm thứ mình giỏi và thích. Với họ, không lên quản lý không có nghĩa là thiếu tham vọng. Đó có thể là một lựa chọn rất có chủ đích.

Sự thật thứ hai kém dễ chịu hơn. Trong nhiều tổ chức, cái thang đang thực sự bị rút bớt nấc. Các lớp quản lý trung gian mỏng đi. AI đảm nhiệm ngày càng nhiều đầu việc. Doanh nghiệp không còn mở thêm chức danh quản lý chỉ để tạo cảm giác “có đường thăng tiến”. Khi đó, “nở như hoa dại” đôi khi có thể trở thành một cái tên đẹp cho một thực tế không đẹp: không còn chỗ để lên, nên gọi việc đi ngang là phát triển. Cả hai điều này đều có thể đúng. Vấn đề không nằm ở việc đi lên hay đi ngang. Vấn đề là ai đang quyết định hướng đi đó. Nếu bạn chọn nó, đó là sự tự do lựa chọn. Nếu tổ chức chọn nó thay bạn, đó có thể chỉ là sự thiếu lựa chọn được đóng gói bằng một cái tên nghe rất hay.

Vì sao chiếc thang đang mất dần sức hút?

Có ít nhất ba ngoại lực đang cùng lúc làm thay đổi cách con người xây dựng sự nghiệp.

Thứ nhất, AI đang viết lại mô tả công việc. Khi 28% người đi làm nói công việc của họ đã thay đổi vì AI, chuyên môn không còn là một khối kiến thức cố định để học một lần rồi dùng trong 20 năm. Kỹ năng có vòng đời ngắn hơn. Những gì hôm nay tạo ra lợi thế, ngày mai có thể trở thành tiêu chuẩn tối thiểu. Vì vậy, lợi thế ngày càng thuộc về những người học nhanh, học liên tục và biết chọn đúng thứ để học. Đường ngang — bước sang một lĩnh vực mới, học thêm một năng lực mới, kết hợp nhiều chuyên môn — vì thế có thể có giá trị không kém đường dọc.

Thứ hai, cấu trúc tổ chức đang phẳng hơn. Ít tầng quản lý hơn đồng nghĩa với ít nấc thang truyền thống hơn.

Khi không thể cứ hai năm lại thưởng một người giỏi bằng một chức danh mới, doanh nghiệp buộc phải nghĩ lại về khái niệm phát triển. Một người có thể lớn lên bằng cách dẫn một dự án quan trọng hơn, phụ trách một thị trường rộng hơn, trở thành chuyên gia sâu hơn hoặc tạo ảnh hưởng xuyên nhiều bộ phận mà không nhất thiết phải trở thành sếp.

Thứ ba, chính thước đo thành công của người đi làm cũng đang thay đổi. Với nhiều người, thành công không còn mặc định đồng nghĩa với chức vụ. Làm chủ một kỹ năng. Tạo ra tác động thật. Có quyền tự chủ. Có thời gian cho gia đình và cuộc sống. Được làm công việc mình thấy có ý nghĩa. Những thứ đó ngày càng được đặt lên cùng bàn cân với một dòng chức danh mới trên LinkedIn. Tại Việt Nam, sự thay đổi này va vào một niềm tin rất lâu đời: thăng tiến = lên làm sếp. Người chọn đi sâu vào chuyên môn thay vì chuyển sang quản lý đôi khi vẫn bị nhìn như người thiếu tham vọng. Nhưng có thể đó chỉ là một dạng tham vọng khác. Không phải tham vọng cao hơn, mà là tham vọng giỏi hơn.

Làm sao để “nở” có chủ đích, thay vì chỉ trôi dạt?

Khác biệt giữa một người đang wildflowering và một người chỉ đang đứng yên không nằm ở việc họ có chức danh gì. Nó nằm ở chỗ người thứ nhất tự vẽ bản đồ phát triển của mình.

1. Vẽ bản đồ thế mạnh — và cập nhật nó mỗi năm.

Chiếc thang cũ có sẵn đích đến. Con đường mới thì không. Hãy trả lời được ba câu hỏi: mình đang giỏi điều gì, muốn giỏi thêm điều gì và muốn tạo ra tác động ở đâu. Không có câu trả lời, “linh hoạt” rất dễ biến thành “không biết mình đang đi đâu”.

2. Chủ động xin việc khó thay vì chờ được giao.

Trên thang cũ, tổ chức thường nói cho bạn biết nấc tiếp theo là gì. Trên đường ngang, không ai tự động đẩy bạn lên. Bạn phải tự giơ tay: xin một dự án liên phòng ban, nhận một bài toán chưa từng làm, thử một thị trường mới, hoặc đảm nhận một phần việc lớn hơn năng lực hiện tại một chút. Đó chính là stretch assignment — nhiệm vụ đủ khó để kéo năng lực của bạn sang một vùng đất mới.

3. Đừng chờ mentor xuất hiện. Hãy đi tìm.

16% người được khảo sát muốn có người dẫn dắt nhưng chưa tìm được. Một phần vấn đề có thể nằm ở cách chúng ta nghĩ về mentoring (cố vấn nghề nghiệp): cứ phải có ai đó “được chỉ định” làm mentor thì mới bắt đầu.

Không nhất thiết. Một lời mời cà phê 30 phút với người mình muốn học hỏi đôi khi đã là điểm khởi đầu.

4. Học những kỹ năng bổ trợ cho AI, thay vì cạnh tranh trực tiếp với AI.

Đừng chỉ hỏi: “AI làm được gì?” Hãy hỏi: “AI làm được việc này thì con người cần giỏi hơn ở đâu?” Phán đoán. Đặt câu hỏi. Kết nối các vấn đề. Làm việc xuyên chức năng. Giao tiếp. Dẫn dắt con người. Ra quyết định trong những tình huống chưa có đáp án. Càng nhiều AI, những năng lực này càng có giá trị.

5. Đổi thước đo thành công — nhưng phải thành thật với chính mình.

Nếu bạn chọn đi sâu thay vì đi lên, hãy đo mình bằng độ thành thạo và tác động tạo ra, thay vì nhìn title của người khác rồi cảm thấy mình đang tụt lại. Đây là phần giải phóng nhất của wildflowering.

6. Nhưng đừng biến “phát triển ngang” thành cái cớ để đứng yên.

Đây là ranh giới quan trọng nhất. Đi ngang vẫn phải đi kèm với năng lực tăng lên, phạm vi ảnh hưởng rộng ra và, một cách sòng phẳng, giá trị bạn nhận lại cũng phải tăng. Nếu năm này qua năm khác, bạn gọi đó là “linh hoạt” nhưng kỹ năng không tăng, ảnh hưởng không tăng, thu nhập không tăng và cơ hội cũng không mở rộng, thì đó không phải wildflowering. Đó là giậm chân tại chỗ, chỉ được đặt cho một cái tên dễ nghe hơn. 

Và nếu bạn là người đang dẫn dắt người khác?

Wildflowering cũng buộc doanh nghiệp phải nghĩ lại về cách giữ chân người giỏi. Không phải ai cũng muốn được thưởng bằng một chức danh quản lý. Ba việc trở nên quan trọng hơn. Một là trao dự án kéo giãn và cơ hội làm việc xuyên phòng ban như một con đường phát triển chính thức, thay vì coi đó là phần thưởng ngẫu hứng. Hai là xây cơ chế mentoring, thay vì để những người cần người dẫn dắt tự bơi. Ba là thiết kế lại career path (lộ trình nghề nghiệp) để có cả nhánh chuyên gia, nhánh quản lý và những hướng phát triển khác. Một người có thể ở cùng một chức danh trong vài năm nhưng năng lực, phạm vi ảnh hưởng và giá trị tạo ra tăng lên rất nhiều.

Ngược lại, một người có thể liên tục được thăng chức nhưng thực chất chỉ đang di chuyển lên trên trong một cấu trúc ngày càng hẹp.

Người ở lại lâu không nhất thiết là người được hứa hẹn chức vụ cao nhất. Thường là người cảm thấy mình vẫn đang lớn lên. Chiếc thang không biến mất. Chỉ là nó không còn là con đường duy nhất. Wildflowering không phải là từ bỏ tham vọng. Nó là chuyển quyền định nghĩa thành công từ tổ chức về lại cho mỗi cá nhân. Bạn muốn giỏi gì? Muốn tạo tác động ở đâu? Muốn mở rộng năng lực theo hướng nào? Muốn trở thành chuyên gia, nhà quản lý, người xây dựng hay kết hợp nhiều vai trò? Không có một đáp án đúng cho tất cả.

Nhưng có một điều đáng suy nghĩ: sự nghiệp không nhất thiết phải là một cuộc leo thang.

Có người muốn đi lên.

Có người muốn đi sâu.

Có người muốn đi rộng.

Có người muốn rẽ sang một hướng hoàn toàn khác.

Miễn là đó là hướng mình lựa chọn, và mỗi bước đi đều làm bản thân có giá trị hơn.

Hoa dại không cần một cái thang để lớn lên. Nhưng nó vẫn phải lớn.